# Αφηγητής και εστίαση

> Ποιος λέει την ιστορία και από τα μάτια ποιου τη βλέπουμε.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/narrator-focalization

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον αφηγητή από τον συγγραφέα και να τον χαρακτηρίζεις ως ετεροδιηγητικό, ομοδιηγητικό ή αυτοδιηγητικό.
- Να αναγνωρίζεις την εστίαση: μηδενική, εσωτερική ή εξωτερική, και να τεκμηριώνεις από το κείμενο.
- Να εντοπίζεις τις δύο ματιές του πρωτοπρόσωπου αφηγητή που θυμάται, και την ειρωνεία που γεννιέται ανάμεσά τους.
- Να εξηγείς τι κερδίζει ένα κείμενο από την αφηγηματική επιλογή του συγγραφέα.

## Ποιος μιλάει και ποιος βλέπει

Στο Γυμνάσιο ξεχώρισες τον αφηγητή που είναι μέσα στην ιστορία από αυτόν που
είναι έξω, και είδες ότι ένας ενήλικος που θυμάται την παιδική του ηλικία
κοιτάζει με δύο ματιές. Εδώ τα ίδια ερωτήματα αποκτούν ακριβέστερα ονόματα,
αυτά που θα χρειαστείς στο ερμηνευτικό σχόλιο.

Πρώτα μια διάκριση που δεν πρέπει να ξεχνάς: ο **αφηγητής δεν είναι ο
συγγραφέας**. Ο Βιζυηνός γράφει, αλλά στο κείμενό του μιλάει ένα «εγώ» που
είναι πρόσωπο της ιστορίας. Ο Παπαδιαμάντης γράφει, αλλά η φωνή που λέει
την ιστορία της Φραγκογιαννούς είναι μια **κατασκευή** του κειμένου, με
δικές της γνώσεις και δικά της όρια.

Δύο ερωτήματα, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο:

**1. Ποιος μιλάει;** Η θέση του αφηγητή απέναντι στην ιστορία.

| Αφηγητής            | Θέση                                            | Πρόσωπο    |
| ------------------- | ----------------------------------------------- | ---------- |
| **Ετεροδιηγητικός** | δεν παίρνει μέρος στην ιστορία                  | γ΄ πρόσωπο |
| **Ομοδιηγητικός**   | παίρνει μέρος, ως δευτερεύον πρόσωπο ή μάρτυρας | α΄ πρόσωπο |
| **Αυτοδιηγητικός**  | είναι ο πρωταγωνιστής της ιστορίας του          | α΄ πρόσωπο |

Στο Γυμνάσιο τους έλεγες **εξωτερικό** (ετεροδιηγητικό) και **εσωτερικό**
αφηγητή (ομοδιηγητικό ή αυτοδιηγητικό). Οι παλιοί όροι είναι σωστοί· οι νέοι
είναι πιο ακριβείς, γιατί ξεχωρίζουν τον μάρτυρα από τον πρωταγωνιστή.

**2. Ποιος βλέπει;** Η **εστίαση**: πόσα ξέρει ο αφηγητής, και από ποια
ματιά μάς δείχνει την ιστορία.

| Εστίαση       | Ο αφηγητής ξέρει…                                            | Σαν          |
| ------------- | ------------------------------------------------------------ | ------------ |
| **Μηδενική**  | περισσότερα από κάθε πρόσωπο: σκέψεις όλων, παρελθόν, μέλλον | παντογνώστης |
| **Εσωτερική** | όσα ξέρει **ένα** πρόσωπο· βλέπουμε μέσα από τα μάτια του    | συνοδοιπόρος |
| **Εξωτερική** | λιγότερα από τα πρόσωπα: μόνο ό,τι φαίνεται και ακούγεται    | κάμερα       |

> **Κλειδί**
>
> Η εστίαση **αλλάζει μέσα στο ίδιο κείμενο**. Ένας ετεροδιηγητικός αφηγητής
> μπορεί να ξέρει τα πάντα σε μια παράγραφο και, στην επόμενη, να κλειστεί στο
> μυαλό ενός ήρωα. Γι' αυτό η καλή απάντηση δεν δίνει μια ετικέτα για όλο το
> έργο· δείχνει **πού** και **πώς** αλλάζει η ματιά, και **τι κερδίζει** το
> κείμενο από αυτήν την αλλαγή.

## Η Φραγκογιαννού: μια φωνή απ' έξω, μια ματιά από μέσα

Η «Φόνισσα» του **Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη** (1851–1911) δημοσιεύτηκε σε
συνέχειες στο περιοδικό «Παναθήναια» το 1903. Στην πρώτη σελίδα μια
ηλικιωμένη γυναίκα ξαγρυπνά δίπλα στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της.
Κείμενο από τη Βικιθήκη, όπως είναι, στην καθαρεύουσα του συγγραφέα:

> Ἡ Χαδούλα, ἡ λεγομένη Φράγκισσα, ἢ ἄλλως Φραγκογιαννού, ἦτο γυνὴ σχεδὸν
> ἑξηκοντοῦτις, καλοκαμωμένη, μὲ ἁδροὺς χαρακτῆρας, μὲ ἦθος ἀνδρικόν, καὶ μὲ
> δύο μικρὰς ἄκρας μύστακος ἄνω τῶν χειλέων της. Εἰς τοὺς λογισμούς της,
> συγκεφαλαιοῦσα ὅλην τὴν ζωήν της, ἔβλεπεν ὅτι ποτὲ δὲν εἶχε κάμει ἄλλο
> τίποτε εἰμὴ νὰ ὑπηρετῇ τοὺς ἄλλους.

**Ποιος μιλάει;** Γ΄ πρόσωπο, και κανένα «εγώ»: **ετεροδιηγητικός**
αφηγητής.

**Ποιος βλέπει;** Η πρώτη πρόταση βλέπει τη Χαδούλα **απ' έξω**, σαν να τη
συστήνει σε εμάς: ηλικία, σώμα, «ἦθος ἀνδρικόν». Η δεύτερη μπαίνει **στους
λογισμούς της**: «ἔβλεπεν ὅτι…». Από εδώ και πέρα η ζωή της (υπηρέτρια των
γονιών, σκλάβα του άντρα, δούλα των παιδιών και των εγγονιών) δεν μας
δίνεται ως γεγονότα, αλλά όπως **την κρίνει η ίδια**. Η εστίαση γίνεται
**εσωτερική**.

Λίγο πιο κάτω, ο αφηγητής φτάνει ακόμα πιο βαθιά, ως τη σιωπηλή της απορία:

> Καὶ δὲν ἦτο ἱκανὸν νὰ αἰσθανθῇ κἂν τὴν ἀπορίαν, τὴν ὁποίαν μόνη ἡ μάμμη,
> διετύπωνε κρυφίως μέσα της: «Θέ μου, γιατί νὰ ἔλθῃ στὸν κόσμον κι αὐτό;»

Η φράση σε εισαγωγικά δεν ειπώθηκε ποτέ φωναχτά· είναι **εσωτερικός
μονόλογος**. Ο αναγνώστης την ακούει πρώτος, πριν από κάθε άλλο πρόσωπο. Και
αυτή η ερώτηση, που τώρα μοιάζει με στεναγμό, είναι ο σπόρος όλου του
μυθιστορήματος.

Σε άλλα σημεία όμως ο ίδιος αφηγητής ξέρει πράγματα που **κανένα πρόσωπο** δεν
ξέρει. Όταν η μητέρα της Χαδούλας κρύβεται, νέα ακόμα, στον κούφιο κορμό
ενός πεύκου από τους κλέφτες που την κυνηγούν, μας λέει τι **δεν** σκέφτηκε
ο κλέφτης που κοίταξε πίσω:

> Ἔβλεπε καὶ τὸν πεῦκον συλλήβδην, μὲ τ᾽ ἄλλ᾽ ἀντικείμενα, χωρὶς νὰ φαντάζεται
> ὅτι ὁ κορμός του εἶχε κοιλίαν, καὶ ὅτι ἐντὸς τῆς κοιλίας ἐκρύπτετο ἄνθρωπος.

Εδώ η εστίαση είναι **μηδενική**: ο αφηγητής ξέρει περισσότερα από τον ήρωα
που βλέπει. Η εναλλαγή δεν είναι ασυνέπεια· είναι το εργαλείο του
Παπαδιαμάντη. Η μηδενική εστίαση στήνει τον κόσμο του νησιού και την
ιστορία του· η εσωτερική μάς κλείνει στο μυαλό της Φραγκογιαννούς, ώστε να
καταλαβαίνουμε τη λογική της πριν την κρίνουμε.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη μπερδεύεις την **εσωτερική εστίαση** με τον **εσωτερικό αφηγητή** του
> Γυμνασίου. Ο αφηγητής της «Φόνισσας» δεν είναι πρόσωπο της ιστορίας
> (ετεροδιηγητικός, δηλαδή «εξωτερικός»)· κι όμως η **ματιά** του είναι
> συχνά μέσα από τη Φραγκογιαννού. Το «ποιος μιλάει» και το «ποιος βλέπει»
> είναι δύο ξεχωριστά ερωτήματα.

## Ο Βιζυηνός: ένα «εγώ», δύο ηλικίες

Το «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» του **Γεωργίου Βιζυηνού** (1849–1896)
δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εστία» το 1884. Ο αφηγητής, μεγάλος πια,
θυμάται πώς πήγε παιδί στην Κωνσταντινούπολη για να μάθει ραφτική. Αρχίζει
έτσι (Βικιθήκη):

> Ὅτε μ’ ἐστρατολόγουν διὰ τὸ ἔντιμον τῶν ραπτῶν ἐπάγγελμα, οὐδεμία ὑπόσχεσίς
> των ἐνεποίησεν ἐπὶ τῆς παιδικῆς μου φαντασίας τόσον γοητευτικὴν ἐντύπωσιν,
> ὅσον ἡ διαβεβαίωσις, ὅτι ἐν Κωνσταντινουπόλει ἔμελλον νὰ ράπτω τὰ φορέματα
> τῆς θυγατρὸς τοῦ Βασιλέως.

**Ποιος μιλάει;** Ένα «εγώ» που είναι ο ήρωας της ιστορίας του:
**αυτοδιηγητικός** αφηγητής. Αλλά το «εγώ» είναι **δύο**:

- το **αφηγούμενο εγώ**, ο ενήλικος που γράφει «ἔτι καὶ σήμερον» και ξέρει
  πώς τελείωσαν όλα·
- το **βιωμένο εγώ**, το παιδί που πίστευε ότι θα παντρευτεί βασιλοπούλα.

**Ποιος βλέπει;** Συχνά το παιδί. Όταν ο μικρός ραφτάκος οδηγείται στο
χαρέμι ανάμεσα σε δύο φρουρούς με μαστίγιο, και ακούει πίσω από τις πόρτες
γυναίκες να γελούν, η αφήγηση λέει:

> Ἐνίοτε ἤθελον — οἱ βασιλοπούλαις ἀναμφιβόλως— νὰ ἐκφράσουν ἰδιαιτέραν
> τινὰ εὐαρέσκειαν πρὸς τὸ ραφτόπουλό των.

Το «ἀναμφιβόλως» είναι η **βεβαιότητα του παιδιού**: για εκείνο, όποια
γυναίκα είναι στο παλάτι είναι βασιλοπούλα, και κάθε γέλιο είναι για χάρη
του. Ο ενήλικος αφηγητής όμως ξέρει ότι δεν ήταν έτσι, και ο αναγνώστης το
καταλαβαίνει αμέσως. Ανάμεσα στις δύο ματιές γεννιέται **ειρωνεία**:
τρυφερή, όχι σκληρή. Γελάμε με την αφέλεια του παιδιού και ταυτόχρονα τη
λυπόμαστε, γιατί ξέρουμε ότι τα όνειρα αυτά δεν θα βγουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια εστίαση;*

> **Θυμήσου**
>
> - Ο **αφηγητής** δεν είναι ο **συγγραφέας**.
> - Ποιος μιλάει: **ετεροδιηγητικός** (έξω από την ιστορία), **ομοδιηγητικός**
>   (μέσα, ως μάρτυρας), **αυτοδιηγητικός** (ο πρωταγωνιστής).
> - Ποιος βλέπει: **μηδενική** (ξέρει περισσότερα), **εσωτερική** (όσα ένα
>   πρόσωπο), **εξωτερική** (λιγότερα: μόνο ό,τι φαίνεται).
> - Ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής που θυμάται έχει **δύο εγώ**· ανάμεσά τους
>   συχνά γεννιέται **ειρωνεία**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο απόσπασμα της «Φόνισσας» με τον κλέφτη που κοιτάζει τον πεύκο («Ἔβλεπε καὶ τὸν πεῦκον συλλήβδην…»), ποια εστίαση έχουμε και τι πετυχαίνει;

1. Ο αφηγητής περιγράφει τι βλέπει ο κλέφτης **και** τι δεν φαντάζεται («χωρὶς
   νὰ φαντάζεται ὅτι…»). Ξέρει ότι μέσα στον κορμό κρύβεται άνθρωπος, ενώ ο
   κλέφτης δεν το ξέρει. Ο αφηγητής ξέρει **περισσότερα** από το πρόσωπο:
   **μηδενική εστίαση**.
2. Τι πετυχαίνει: ο αναγνώστης βρίσκεται σε **προνομιακή θέση**· ξέρει πού είναι
   η γυναίκα και αγωνιά αν θα τη δουν. Η αγωνία δεν προέρχεται από το τι θα
   μάθουμε, αλλά από το αν θα το μάθει ο κλέφτης. Αυτή η τεχνική λέγεται
   **δραματική ειρωνεία**.

### Παράδειγμα 2: Στο «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον», δείξε στη φράση «Ἐνίοτε ἤθελον — οἱ βασιλοπούλαις ἀναμφιβόλως— νὰ ἐκφράσουν ἰδιαιτέραν τινὰ εὐαρέσκειαν πρὸς τὸ ραφτόπουλό των» τις δύο ματιές του αφηγητή.

1. Η **ματιά του παιδιού** (βιωμένο εγώ): το παιδί είναι βέβαιο ότι οι γυναίκες
   πίσω από τις πόρτες είναι βασιλοπούλες και ότι το καλοβλέπουν. Το
   «ἀναμφιβόλως» είναι η δική του σιγουριά.
2. Η **ματιά του ενήλικου** (αφηγούμενο εγώ): η φράση είναι κλεισμένη ανάμεσα σε
   παύλες, σαν σχόλιο που ο μεγάλος αφηγητής «αφήνει» να ακουστεί. Η
   υπερβολική βεβαιότητα, μαζί με τα μαστίγια των φρουρών λίγο πιο κάτω, δείχνει
   στον αναγνώστη ότι η πραγματικότητα ήταν άλλη. Η απόσταση ανάμεσα στις δύο
   ματιές γεννά **τρυφερή ειρωνεία**.

## Ερωτήσεις

1. Ένας αφηγητής λέει σε α΄ πρόσωπο τη δική του ιστορία, στην οποία είναι ο κεντρικός ήρωας. Πώς τον χαρακτηρίζεις;
   - Ετεροδιηγητικό, γιατί αφηγείται κάτι που έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν
   - Ομοδιηγητικό μάρτυρα, γιατί είδε με τα μάτια του όσα αφηγείται
   - Αυτοδιηγητικό
   - Παντογνώστη, γιατί ξέρει όλη την ιστορία του από την αρχή ως το τέλος
2. Γιατί λέμε ότι «ποιος μιλάει» και «ποιος βλέπει» είναι δύο διαφορετικά ερωτήματα;
   - Γιατί το πρώτο αφορά τη λογοτεχνία και το δεύτερο τον κινηματογράφο.
   - Γιατί ένας αφηγητής έξω από την ιστορία μπορεί να βλέπει μέσα από τα μάτια ενός ήρωα.
   - Γιατί ο αφηγητής μιλάει πάντα σε γ΄ πρόσωπο και ο ήρωας βλέπει πάντα σε α΄.
   - Γιατί μόνο οι πρωτοπρόσωποι αφηγητές έχουν εστίαση· οι άλλοι απλώς μιλούν.
3. Ποιο σημάδι δείχνει μηδενική εστίαση;
   - Ο αφηγητής περιγράφει μόνο κινήσεις και λόγια, χωρίς σκέψεις.
   - Η αφήγηση είναι σε α΄ πρόσωπο από έναν ήρωα της ιστορίας.
   - Όλα φαίνονται μέσα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα ενός ήρωα.
   - Ο αφηγητής ξέρει κάτι που δεν το ξέρει κανένα πρόσωπο.
4. Στη «Φόνισσα», η Φραγκογιαννού αναρωτιέται «κρυφίως μέσα της»: «Θέ μου, γιατί νὰ ἔλθῃ στὸν κόσμον κι αὐτό;». Τι δείχνει αυτό για την εστίαση;
   - Ότι ο αφηγητής μπαίνει στη σκέψη της ηρωίδας: εσωτερική εστίαση.
   - Ότι η αφήγηση γίνεται σε α΄ πρόσωπο, αφού η ηρωίδα μιλάει για τον εαυτό της.
   - Ότι η εστίαση είναι εξωτερική, γιατί η φράση μπαίνει σε εισαγωγικά σαν διάλογος.
   - Ότι η ηρωίδα το λέει δυνατά στην κόρη της, που κοιμάται στο διπλανό κρεβάτι.
5. Στο «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον», τι είναι το «αφηγούμενο εγώ»;
   - Ο Βιζυηνός, ο συγγραφέας, που μιλάει για τον εαυτό του στο κείμενο
   - Το παιδί που ζει την ιστορία και πιστεύει ότι θα παντρευτεί βασιλοπούλα
   - Ο ενήλικος που αφηγείται και ξέρει πώς τελείωσαν όλα
   - Ο παππούς, που διηγείται στο παιδί το παραμύθι με το ραφτόπουλο
6. Από πού προκύπτει η ειρωνεία στο «οἱ βασιλοπούλαις ἀναμφιβόλως»;
   - Από την απόσταση ανάμεσα στη βεβαιότητα του παιδιού και στη γνώση του ενήλικου.
   - Από το ότι ο αφηγητής κοροϊδεύει σκληρά τις γυναίκες του παλατιού.
   - Από τη λέξη «ἀναμφιβόλως», που είναι λόγια ενώ το παιδί μιλούσε δημοτική.
   - Από το ότι οι βασιλοπούλες πράγματι αγαπούσαν το ραφτόπουλο, αλλά εκείνο δεν το ήξερε.
7. Τι κερδίζει συνήθως ένα διήγημα με εξωτερική εστίαση;
   - Ο αναγνώστης καταλαβαίνει καλύτερα τα συναισθήματα των ηρώων.
   - Μυστήριο και ένταση: ο αναγνώστης συμπεραίνει μόνος του από κινήσεις και λόγια.
   - Ο αφηγητής μπορεί να σχολιάσει ελεύθερα τους ήρωες και την κοινωνία τους.
   - Η ιστορία μπορεί να πηγαίνει μπρος πίσω στον χρόνο με μεγάλη ελευθερία.
8. Ένας συμμαθητής γράφει: «Η «Φόνισσα» έχει παντογνώστη αφηγητή, άρα η εστίαση είναι μηδενική σε όλο το κείμενο.» Τι του λείπει;
   - Τίποτα· ο αφηγητής της «Φόνισσας» ξέρει τα πάντα, άρα η εστίαση δεν αλλάζει.
   - Ότι ο αφηγητής είναι αυτοδιηγητικός, άρα δεν μπορεί να είναι παντογνώστης.
   - Ότι η εστίαση είναι εξωτερική, γιατί περιγράφει την ηρωίδα απ' έξω στην αρχή.
   - Ότι η εστίαση αλλάζει: συχνά γίνεται εσωτερική, μέσα από τη Φραγκογιαννού.

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία είδη εστίασης;
2. Για τη Φραγκογιαννού, που ξαγρυπνά δίπλα στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της, ο αφηγητής γράφει: «Εἰς τοὺς λογισμούς της, συγκεφαλαιοῦσα ὅλην τὴν ζωήν της, ἔβλεπεν ὅτι ποτὲ δὲν εἶχε κάμει ἄλλο τίποτε εἰμὴ νὰ ὑπηρετῇ τοὺς ἄλλους.» Και λίγο πιο κάτω: «Καὶ δὲν ἦτο ἱκανὸν νὰ αἰσθανθῇ κἂν τὴν ἀπορίαν, τὴν ὁποίαν μόνη ἡ μάμμη, διετύπωνε κρυφίως μέσα της: “Θέ μου, γιατί νὰ ἔλθῃ στὸν κόσμον κι αὐτό;”» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903), Βικιθήκη. Εξήγησε τι κερδίζει ο Παπαδιαμάντης όταν μας κλείνει στις σκέψεις της Φραγκογιαννούς, αντί να την κρίνει απ' έξω.
3. «Καὶ ἐπειδὴ ὁ παπποὺς ἦτο δι’ ἐμὲ ὁ πλέον κοσμογυρισμένος καὶ κοσμομαθὴς ἄνθρωπος, ἐπίστευον τοὺς λόγους του μέχρι κεραίας.» — Γ. Βιζυηνός, «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» (1884), Βικιθήκη. Πώς φαίνονται εδώ οι δύο ματιές του αφηγητή;
4. Η κόρη ρωτά τη Φραγκογιαννού πώς βλέπει το άρρωστο μωρό: «― Πῶς νὰ τὸ ἰδῶ;… Μωρὸ παιδὶ εἶναι… νά, ποὺ ἦρθε στὸν κόσμο κι αὐτό!… ἐπρόσθεσε μὲ στρυφνὸν καὶ ἀλλόκοτον ἦθος ἡ γραῖα.» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903), Βικιθήκη. Τι καταλαβαίνει ο αναγνώστης που δεν το καταλαβαίνει η κόρη;
5. Ο αφηγητής, μεγάλος πια, θυμάται πώς πήγε παιδί στην Κωνσταντινούπολη να μάθει ραφτική: «Ἐνθυμοῦμαι δ’ ἔτι καὶ σήμερον μὲ πόσην παιδικὴν ὑπερηφάνειαν εἰσῆλθον πρώτην φορὰν εἰς τὴν πόλιν ὡς νεοσύλλεκτος τοῦ «ἐσναφίου» τῶν ραπτῶν, ἀναλογιζόμενος, ὅτι μετὰ τινὰς ἡμέρας θὰ ἐξήλαυνον ἐκ τῆς δι’ ἧς ἐπεζοπόρουν τώρα πύλης, ἐν θριάμβῳ συνοδεύων τὴν ὡραιοτέραν βασιλοπούλαν εἰς τὸ χωρίον μου.» — Γ. Βιζυηνός, «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» (1884), Βικιθήκη. Αν ο Βιζυηνός είχε γράψει το διήγημα με ετεροδιηγητικό αφηγητή και μηδενική εστίαση, τι θα κέρδιζε και τι θα έχανε το κείμενο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/narrator-focalization
