# Ο χρόνος της αφήγησης

> Αναδρομή, πρόληψη, επιτάχυνση, επιβράδυνση: πώς ο συγγραφέας παίζει με τον χρόνο.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/narrative-time

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον χρόνο της ιστορίας (με ποια σειρά έγιναν τα γεγονότα) από τον χρόνο της αφήγησης (με ποια σειρά τα λέει το κείμενο).
- Να αναγνωρίζεις την αναδρομική και την προδρομική αφήγηση και την αρχή in medias res.
- Να αναγνωρίζεις τον ρυθμό της αφήγησης: σκηνή, περίληψη, έλλειψη, παύση.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με τον χειρισμό του χρόνου σε ένα συγκεκριμένο απόσπασμα.

## Δύο χρόνοι σε κάθε αφήγηση

Κάθε αφήγηση έχει δύο χρόνους.

- Ο **χρόνος της ιστορίας** είναι η σειρά με την οποία **έγιναν** τα
  γεγονότα, και η διάρκειά τους: χρόνια, μέρες, λεπτά.
- Ο **χρόνος της αφήγησης** είναι η σειρά με την οποία **τα λέει** το
  κείμενο, και ο χώρος που τους δίνει: σελίδες, παράγραφοι, μία πρόταση.

Σπάνια συμπίπτουν. Ένας συγγραφέας μπορεί να αρχίσει από το τέλος, να
γυρίσει πενήντα χρόνια πίσω, να πει μια ζωή σε μία πρόταση και ένα λεπτό σε
μια σελίδα. Αυτές οι επιλογές δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες: αποφασίζουν
**τι θα προσέξει** ο αναγνώστης και **πότε θα το μάθει**.

> **Κλειδί**
>
> Ο χρόνος της αφήγησης εξετάζεται με δύο ερωτήματα. **Σειρά**: λέγονται τα
> γεγονότα με τη σειρά που έγιναν, ή το κείμενο πηγαίνει μπρος πίσω;
> **Ρυθμός**: πόσο χώρο παίρνει ένα γεγονός στο κείμενο σε σχέση με το πόσο
> κράτησε στην ιστορία; Και στα δύο, η απάντηση συμπληρώνεται με **τι
> πετυχαίνει** η επιλογή.

## Η σειρά

| Τεχνική                               | Τι κάνει                                                                  | Παράδειγμα                                           |
| ------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| **Ευθύγραμμη** (γραμμική) **αφήγηση** | τα γεγονότα με τη σειρά που έγιναν                                        | το παραμύθι: «Μια φορά κι έναν καιρό…»               |
| **In medias res**                     | η αφήγηση αρχίζει από τη μέση της ιστορίας                                | ο ήρωας είναι ήδη σε κίνδυνο στην πρώτη σελίδα       |
| **Αναδρομική αφήγηση** (αναδρομή)     | γυρίζει σε κάτι που έγινε **πριν** από το σημείο όπου βρίσκεται η αφήγηση | ο ήρωας θυμάται τα παιδικά του χρόνια                |
| **Προδρομική αφήγηση** (πρόληψη)      | προαναγγέλλει κάτι που θα γίνει **αργότερα**                              | «δεν ήξερε ακόμα ότι θα τον ξανάβλεπε μόνο μία φορά» |

## Η πρώτη σελίδα της «Φόνισσας»

Το πρώτο κεφάλαιο της «Φόνισσας» του **Παπαδιαμάντη** (1903) είναι ένα
μάθημα χειρισμού του χρόνου. Το κείμενο είναι από τη Βικιθήκη.

**Αρχή in medias res.** Δεν ξεκινά από τη γέννηση της ηρωίδας. Ξεκινά μια
νύχτα, δίπλα σε μια κούνια: η γριά Χαδούλα, η Φραγκογιαννού, ξαγρυπνά δίπλα
στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της.

**Αναδρομή.** Μέσα στην αγρύπνια, η ηρωίδα θυμάται. Ο αφηγητής γυρίζει
πίσω στη ζωή της, και ακόμα πιο πίσω, στη μητέρα της, που νέα κρύφτηκε από
τους κλέφτες μέσα στον κούφιο κορμό ενός πεύκου, την εποχή της Επανάστασης.

**Πρόληψη μέσα στην αναδρομή.** Ενώ βρισκόμαστε στο μακρινό παρελθόν, ο
αφηγητής πηδά μπροστά:

> Καὶ μὲ τὴν φοβερὰν πληγὴν εἰς τὰς ἶνας, εἰς τὰ σπλάγχνα του, ὁ πεῦκος
> ἐπέζησεν ἄλλα τρία τέταρτα αἰῶνος, μέχρι τοῦ 1871.

Το ίδιο κάνει και για τον άντρα της, όταν η Χαδούλα, κορίτσι ακόμα, τον
κορόιδευε για τον σκούφο του «χωρὶς νὰ προγνωρίζῃ ὅτι αὐτὸς θὰ ἦτον ἡ τύχη
της». Και οι δύο προλήψεις λένε το ίδιο πράγμα: ο αφηγητής βλέπει όλη τη
ζωή μαζί, και τα πρόσωπα δεν ξέρουν τι τα περιμένει.

**Επιστροφή στο παρόν.** Η αναδρομή κλείνει ρητά:

> Ἕως ἐδῶ εἶχαν φθάσει αἱ ἀναμνήσεις τῆς Φραγκογιαννοῦς, τὴν νύκτα ἐκείνην.

Και αμέσως το παρόν ξαναμπαίνει απότομα, με έναν βήχα του μωρού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο χρόνος της ιστορίας*

Το κείμενο αρχίζει από το **τελευταίο** γεγονός. Τι πετυχαίνει αυτό; Το
παρελθόν δεν μας δίνεται σαν χρονικό, αλλά **όπως το ξαναζεί η ίδια**, μια
νύχτα κούρασης και πίκρας. Μαθαίνουμε τη ζωή της ταυτόχρονα με τον
απολογισμό της.

## Ο ρυθμός

Ο ρυθμός συγκρίνει τη διάρκεια στην ιστορία με τον χώρο στο κείμενο.

| Ρυθμός       | Σχέση                                         | Τι κάνει                                                       |
| ------------ | --------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| **Σκηνή**    | ο χρόνος του κειμένου ≈ ο χρόνος της ιστορίας | διάλογος, κινήσεις λεπτό προς λεπτό· ο αναγνώστης «είναι εκεί» |
| **Περίληψη** | πολύς χρόνος σε λίγες γραμμές                 | **επιτάχυνση**: χρόνια σε μία πρόταση                          |
| **Έλλειψη**  | ένα διάστημα παραλείπεται τελείως             | «Πέρασαν δέκα χρόνια.» ή απλώς σιωπή                           |
| **Παύση**    | η ιστορία σταματά, το κείμενο συνεχίζει       | **επιβράδυνση**: περιγραφή, σχόλιο του αφηγητή                 |

Και στη «Φόνισσα» τα βρίσκεις όλα. Μια ζωή ολόκληρη σε **περίληψη**: «Ὅταν
ἦτο παιδίσκη, ὑπηρέτει τοὺς γονεῖς της. Ὅταν ὑπανδρεύθη, ἔγινε σκλάβα τοῦ
συζύγου της». Ο λύχνος που τρεμοσβήνει πάνω από την εστία, σε **παύση**. Η
πρωινή κουβέντα με τις κόρες και τον γαμπρό, σε **σκηνή**, με διάλογο. Και
ανάμεσα, η υπόλοιπη νύχτα χάνεται σε μία πρόταση: η γριά «μόλις ἔκλεισεν
ὀλίγον τὰ ὄμματα τὴν ὥραν τοῦ ὄρθρου».

> **Πρόσεχε**
>
> Η **περίληψη** ως ρυθμός αφήγησης δεν έχει σχέση με την **περίληψη** ενός
> κειμένου που γράφεις εσύ. Εδώ είναι μια τεχνική του συγγραφέα: λέει πολλά
> χρόνια σε λίγα λόγια, συνήθως για να φτάσει γρήγορα σε κάτι που θέλει να
> δείξει από κοντά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Χρόνος της ιστορίας**: πώς έγιναν. **Χρόνος της αφήγησης**: πώς
>   λέγονται.
> - Σειρά: **ευθύγραμμη, in medias res, αναδρομή, πρόληψη**.
> - Ρυθμός: **σκηνή, περίληψη** (επιτάχυνση), **έλλειψη, παύση**
>   (επιβράδυνση).
> - Η απάντηση πάντα συνοδεύεται από το **τι πετυχαίνει** η επιλογή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στη «Φόνισσα», τι πετυχαίνει η πρόληψη «ὁ πεῦκος ἐπέζησεν ἄλλα τρία τέταρτα αἰῶνος, μέχρι τοῦ 1871» μέσα στην ιστορία της κρυψώνας;

1. Εντοπισμός: η αφήγηση βρίσκεται στα χρόνια της Επανάστασης, και ξαφνικά
   φτάνει στο 1871, πολλές δεκαετίες αργότερα. Είναι **προδρομική αφήγηση**
   μέσα σε **αναδρομή**.
2. Λειτουργία: ο πεύκος, πληγωμένος στην καρδιά του από ανθρώπους που του
   έπαιρναν δαδί, **ζει** παρ' όλα αυτά. Η πρόληψη τον κάνει σύμβολο αντοχής, και
   δείχνει τον αφηγητή να έχει **εποπτεία όλου του χρόνου**, μακριά από τον
   φόβο της στιγμής. Ταυτόχρονα, αφού ξέρουμε ότι ο πεύκος άντεξε, η αγωνία
   μετατοπίζεται: δεν φοβόμαστε για το δέντρο, αλλά για τη γυναίκα που κρύβεται
   μέσα του.

### Παράδειγμα 2: Τι ρυθμό έχει και τι πετυχαίνει η πρόταση της «Φόνισσας»: «Ὅταν ἦτο παιδίσκη, ὑπηρέτει τοὺς γονεῖς της. Ὅταν ὑπανδρεύθη, ἔγινε σκλάβα τοῦ συζύγου της»;

1. Μια ολόκληρη ζωή, από την παιδική ηλικία ως τον γάμο και (στη συνέχεια) ως
   τα εγγόνια, σε δύο προτάσεις: **περίληψη**, έντονη **επιτάχυνση**.
2. Λειτουργία: η επιτάχυνση δεν είναι βιασύνη. Η επανάληψη του «Ὅταν…» δίνει
   στη ζωή της τη μορφή ενός **κύκλου που δεν αλλάζει**: άλλαζαν τα πρόσωπα που
   υπηρετούσε, όχι η υπηρεσία. Η μονοτονία του ρυθμού γίνεται το νόημα. Η ζωή
   της, όπως τη ζυγίζει η ίδια, χωράει σε μία λέξη: δουλεία.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ο «χρόνος της αφήγησης»;
   - Η εποχή στην οποία τοποθετείται η ιστορία, π.χ. ο 19ος αιώνας
   - Η σειρά και ο χώρος που δίνει το κείμενο στα γεγονότα
   - Το πόσο χρόνο χρειάζεται ένας αναγνώστης για να διαβάσει όλο το βιβλίο
   - Η χρονιά που έγραψε ή δημοσίευσε το έργο του ο συγγραφέας
2. Η «Φόνισσα» αρχίζει μια νύχτα, δίπλα στην κούνια, και μετά γυρίζει στη ζωή της ηρωίδας. Πώς λέγεται αυτή η αρχή;
   - Ευθύγραμμη αφήγηση
   - Πρόληψη
   - In medias res
   - Έλλειψη
3. «Δεν ήξερε ακόμα ότι εκείνο το γράμμα θα του άλλαζε τη ζωή.» Τι τεχνική βλέπεις;
   - Αναδρομή, γιατί ο αφηγητής μιλάει για κάτι που έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν.
   - Πρόληψη: προαναγγέλλει κάτι που θα γίνει αργότερα.
   - Σκηνή, γιατί η πρόταση δείχνει τη στιγμή που ο ήρωας παίρνει το γράμμα.
   - Παύση, γιατί η ιστορία σταματά για να σχολιάσει κάτι ο αφηγητής.
4. «Πέρασαν τα χρόνια· τα παιδιά μεγάλωσαν, παντρεύτηκαν, έφυγαν.» Τι ρυθμό έχει αυτή η πρόταση;
   - Παύση
   - Σκηνή
   - Επιβράδυνση
   - Περίληψη
5. Η περιγραφή του λύχνου που «ἐτρεμόσβηνε» πάνω από την εστία, στην αρχή της «Φόνισσας», είναι παράδειγμα:
   - Παύσης: η δράση σταματά για μια περιγραφή που δίνει ατμόσφαιρα.
   - Αναδρομής, γιατί ο λύχνος υπήρχε στο σπίτι από τα χρόνια της μητέρας της.
   - Περίληψης, γιατί σε λίγες γραμμές περιγράφεται όλο το σπίτι.
   - Πρόληψης, γιατί ο λύχνος που σβήνει προαναγγέλλει τον θάνατο του μωρού.
6. Ποια φράση δείχνει έλλειψη;
   - «Εκείνη τη μέρα ξύπνησε νωρίς, ντύθηκε αργά και κατέβηκε στην κουζίνα.»
   - «Το δωμάτιο ήταν μικρό, με ένα παράθυρο που έβλεπε στη θάλασσα.»
   - «Δύο χρόνια αργότερα, ξαναβρέθηκαν στο ίδιο λιμάνι.»
   - «Θυμόταν ακόμα το πρώτο του ταξίδι, όταν ήταν δέκα χρονών.»
7. Τι κάνει η πρόταση «Ἕως ἐδῶ εἶχαν φθάσει αἱ ἀναμνήσεις τῆς Φραγκογιαννοῦς, τὴν νύκτα ἐκείνην»;
   - Ανοίγει μια νέα αναδρομή, ακόμα πιο πίσω στο παρελθόν της ηρωίδας.
   - Κλείνει την αναδρομή και επιστρέφει στο παρόν της νύχτας.
   - Προαναγγέλλει ότι η ηρωίδα θα ξεχάσει όλα όσα θυμήθηκε μέχρι εκείνη τη στιγμή.
   - Δίνει μια περίληψη όλων των αναμνήσεων, για να τις θυμηθεί ο αναγνώστης.
8. Γιατί ο Παπαδιαμάντης δίνει το παρελθόν της Φραγκογιαννούς ως αναμνήσεις της ίδιας, και όχι από την αρχή με χρονολογική σειρά;
   - Για να συντομέψει το κεφάλαιο, που θα ήταν πολύ μεγάλο με ευθύγραμμη αφήγηση.
   - Γιατί στην εποχή του δεν γράφονταν μυθιστορήματα με ευθύγραμμη αφήγηση.
   - Για να μάθουμε τη ζωή της όπως τη ζυγίζει η ίδια, μέσα στην πίκρα εκείνης της νύχτας.
   - Για να μπερδέψει τον αναγνώστη, ώστε να μην καταλάβει από την αρχή την πλοκή.

## Ασκήσεις

1. Ποιος ρυθμός της αφήγησης σταματά την ιστορία, και ποιος την επιταχύνει;
2. Εξήγησε πώς η πρόληψη αλλάζει την αγωνία του αναγνώστη, αντί να την καταργεί.
3. «Ἐνθυμοῦμαι δ’ ἔτι καὶ σήμερον μὲ πόσην παιδικὴν ὑπερηφάνειαν εἰσῆλθον πρώτην φορὰν εἰς τὴν πόλιν ὡς νεοσύλλεκτος τοῦ «ἐσναφίου» τῶν ραπτῶν, ἀναλογιζόμενος, ὅτι μετὰ τινὰς ἡμέρας θὰ ἐξήλαυνον ἐκ τῆς δι’ ἧς ἐπεζοπόρουν τώρα πύλης, ἐν θριάμβῳ συνοδεύων τὴν ὡραιοτέραν βασιλοπούλαν εἰς τὸ χωρίον μου.» — Γ. Βιζυηνός, «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» (1884), Βικιθήκη. Βρες τα τρία χρονικά επίπεδα της πρότασης.
   α) Το παρόν του αφηγητή
   β) Το παρελθόν της ιστορίας
   γ) Το φανταστικό μέλλον του παιδιού
4. Ο Βιζυηνός γράφει: «Ἐνθυμοῦμαι δ’ ἔτι καὶ σήμερον μὲ πόσην παιδικὴν ὑπερηφάνειαν εἰσῆλθον πρώτην φορὰν εἰς τὴν πόλιν ὡς νεοσύλλεκτος τοῦ «ἐσναφίου» τῶν ραπτῶν, ἀναλογιζόμενος, ὅτι μετὰ τινὰς ἡμέρας θὰ ἐξήλαυνον ἐκ τῆς δι’ ἧς ἐπεζοπόρουν τώρα πύλης, ἐν θριάμβῳ συνοδεύων τὴν ὡραιοτέραν βασιλοπούλαν εἰς τὸ χωρίον μου.» Η επόμενη πρόταση αρχίζει: «Ἐν τούτοις εἶχον παρέλθει ἀρκετοὶ μῆνες ἀπὸ τῆς ἀφίξεώς μας καὶ τίποτ’ ἀκόμη δὲν κατωρθώθη» — Γ. Βιζυηνός, «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» (1884), Βικιθήκη. Τι πετυχαίνει ο χειρισμός του χρόνου στις δύο προτάσεις;
5. Η «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη (1903) δεν αρχίζει από τη γέννηση της ηρωίδας. Αρχίζει μια νύχτα: η γριά Φραγκογιαννού ξαγρυπνά δίπλα στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της και θυμάται όλη της τη ζωή, ως τη μητέρα της στα χρόνια της Επανάστασης. Η αναδρομή κλείνει έτσι: «Ἕως ἐδῶ εἶχαν φθάσει αἱ ἀναμνήσεις τῆς Φραγκογιαννοῦς, τὴν νύκτα ἐκείνην.» (Βικιθήκη). Ένας συμμαθητής σου λέει ότι το μυθιστόρημα θα ήταν πιο κατανοητό αν άρχιζε από τη γέννηση της ηρωίδας και προχωρούσε με τη σειρά. Συμφωνείς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/narrative-time
