# Τρόποι ανάπτυξης της παραγράφου

> Ορισμός, διαίρεση, σύγκριση, αίτιο και αποτέλεσμα, παραδείγματα: πώς τα αναγνωρίζεις και τι πετυχαίνουν.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/development-methods

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τους βασικούς τρόπους ανάπτυξης της παραγράφου: ορισμό, διαίρεση, σύγκριση και αντίθεση, αιτιολόγηση, αίτιο και αποτέλεσμα, παραδείγματα, αναλογία.
- Να τεκμηριώνεις την απάντησή σου με τους κειμενικούς δείκτες κάθε τρόπου.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με τον τρόπο που διάλεξε.
- Να αναγνωρίζεις τον συνδυασμό τρόπων στην ίδια παράγραφο.

## Η ίδια σκέψη, επτά δρόμοι

Η θεματική περίοδος λέει μια σκέψη. Οι λεπτομέρειες την αναπτύσσουν, και
μπορούν να το κάνουν με πολλούς τρόπους. Πάρε τη σκέψη «ο εθελοντισμός
αλλάζει μια κοινότητα». Μπορείς να πεις **τι είναι** ο εθελοντισμός, να τον
χωρίσεις σε **είδη**, να τον **συγκρίνεις** με την αμειβόμενη εργασία, να
εξηγήσεις **γιατί** αλλάζει την κοινότητα, να δείξεις **τι προκαλεί**, να
δώσεις **παραδείγματα**, ή να τον παρομοιάσεις με κάτι γνωστό. Κάθε δρόμος
είναι ένας **τρόπος ανάπτυξης**.

| Τρόπος                    | Απαντά στο ερώτημα                  | Κειμενικοί δείκτες                                                   |
| ------------------------- | ----------------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| **Ορισμός**               | Τι είναι;                           | είναι, ονομάζεται, λέγεται, ορίζεται ως, εννοούμε                    |
| **Διαίρεση**              | Τι είδη υπάρχουν;                   | διακρίνεται σε, χωρίζεται σε, υπάρχουν… είδη, το πρώτο… το δεύτερο   |
| **Σύγκριση και αντίθεση** | Σε τι μοιάζουν και σε τι διαφέρουν; | όπως, ομοίως, ενώ, αντίθετα, από την άλλη, σε αντίθεση με            |
| **Αιτιολόγηση**           | Γιατί ισχύει αυτή η θέση;           | γιατί, επειδή, αφού, καθώς, διότι, ο λόγος είναι                     |
| **Αίτιο και αποτέλεσμα**  | Τι προκαλεί τι;                     | προκαλεί, οδηγεί σε, έχει ως συνέπεια, γι' αυτό, έτσι, με αποτέλεσμα |
| **Παραδείγματα**          | Πού φαίνεται αυτό;                  | για παράδειγμα, λόγου χάρη, όπως, ας πάρουμε                         |
| **Αναλογία**              | Με τι μοιάζει, από άλλο πεδίο;      | όπως ακριβώς, σαν, μοιάζει με, κατά τον ίδιο τρόπο                   |

> **Κλειδί**
>
> Ο τρόπος ανάπτυξης δεν είναι ετικέτα που κολλάς. Στις εξετάσεις η ερώτηση
> «με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η παράγραφος;» θέλει τρία πράγματα: **τον
> τρόπο**, **την τεκμηρίωση** από το κείμενο (δείκτες, φράσεις) και, όταν
> ζητείται, **τι πετυχαίνει**. Το «με παραδείγματα» μόνο του δεν είναι
> απάντηση.

## Ο ορισμός και η διαίρεση, πιο προσεκτικά

Ένας **ορισμός** έχει τρία μέρη. Η **οριστέα έννοια** είναι αυτό που
ορίζεις. Το **γένος** είναι η ευρύτερη κατηγορία όπου ανήκει. Η
**ειδοποιός διαφορά** είναι αυτό που τη χωρίζει από τα άλλα μέλη της
κατηγορίας.

> **Ο εθελοντισμός** (οριστέα έννοια) **είναι προσφορά εργασίας** (γένος)
> **χωρίς αμοιβή, με ελεύθερη επιλογή, για το κοινό καλό** (ειδοποιός
> διαφορά).

Χωρίς την ειδοποιό διαφορά ο ορισμός δεν ξεχωρίζει τίποτα: «ο εθελοντισμός
είναι εργασία» ισχύει και για τον υπάλληλο του δήμου.

Η **διαίρεση** επίσης έχει τρία μέρη: τη **διαιρετέα έννοια**, το
**κριτήριο διαίρεσης** και τα **μέλη** (τα είδη). Το κριτήριο πρέπει να είναι
**ένα**. Αν χωρίσεις τους εθελοντές σε «νέους, ηλικιωμένους και
περιβαλλοντικούς», ανακάτεψες δύο κριτήρια, την ηλικία και το πεδίο δράσης,
και η διαίρεση δεν στέκει.

## Αιτιολόγηση ή αίτιο και αποτέλεσμα;

Τα δύο μπερδεύονται συχνά, γιατί και τα δύο έχουν «γιατί» και «επειδή».

- **Αιτιολόγηση**: ο συγγραφέας έχει μια **θέση** και δίνει τους λόγους που
  τη στηρίζουν. «Η εθελοντική εργασία πρέπει να μετράει στο βιογραφικό,
  **γιατί** δείχνει υπευθυνότητα και ομαδικό πνεύμα.» Υπερασπίζεται μια
  άποψη.
- **Αίτιο και αποτέλεσμα**: ο συγγραφέας εξηγεί πώς ένα **φαινόμενο** φέρνει
  ένα άλλο. «Η ανεργία των νέων **οδήγησε** πολλούς στον εθελοντισμό, **με
  αποτέλεσμα** να αυξηθούν οι εθελοντικές ομάδες.» Περιγράφει μια
  αλυσίδα.

Ρώτα: αν σβήσω το «γιατί», μένει μια **γνώμη** που χρειάζεται στήριξη; Τότε
είναι αιτιολόγηση.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **αναλογία** δεν είναι απλή σύγκριση. Στη σύγκριση βάζεις δίπλα δίπλα δύο
> πράγματα του ίδιου είδους (δύο σχολεία, δύο εποχές). Στην αναλογία φέρνεις
> κάτι από **άλλο πεδίο** για να φωτίσεις κάτι δύσκολο: «Η μνήμη δεν είναι
> αρχείο που ανοίγεις· μοιάζει περισσότερο με μονοπάτι που μένει ανοιχτό μόνο
> αν το περπατάς.»

*Διαδραστικό στη σελίδα: Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται;*

## Συνδυασμός τρόπων

Οι περισσότερες πραγματικές παράγραφοι συνδυάζουν δύο ή τρεις τρόπους. Τότε
γράφεις **«με συνδυασμό τρόπων»** και τους τεκμηριώνεις έναν έναν, με τη
σειρά που εμφανίζονται. Συνήθως ένας είναι ο **κύριος** και οι άλλοι τον
υπηρετούν: ένας ορισμός ανοίγει μια παράγραφο που μετά προχωράει με
παραδείγματα· μια αιτιολόγηση στηρίζεται σε ένα παράδειγμα.

> **Θυμήσου**
>
> - Επτά βασικοί τρόποι: **ορισμός, διαίρεση, σύγκριση και αντίθεση,
>   αιτιολόγηση, αίτιο και αποτέλεσμα, παραδείγματα, αναλογία**.
> - Ορισμός: **οριστέα έννοια, γένος, ειδοποιός διαφορά**. Διαίρεση:
>   **διαιρετέα έννοια, κριτήριο, μέλη**, με ένα μόνο κριτήριο.
> - Αιτιολόγηση: λόγοι για μια **θέση**. Αίτιο και αποτέλεσμα: αλυσίδα
>   **φαινομένων**.
> - Απάντηση = τρόπος + τεκμηρίωση από το κείμενο + λειτουργία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η δική μας παράγραφος; «Ο διάλογος δεν είναι απλή εναλλαγή ομιλητών. Είναι συζήτηση στην οποία ο καθένας ακούει τον άλλον με διάθεση να αλλάξει γνώμη, αν πειστεί. Γι' αυτό δεν ήταν διάλογος η χθεσινή εκπομπή, όπου τέσσερις καλεσμένοι μιλούσαν ταυτόχρονα χωρίς να ακούει κανείς κανέναν.»

1. Η δεύτερη πρόταση **ορίζει**: οριστέα έννοια ο διάλογος, γένος η
   «συζήτηση», ειδοποιός διαφορά ότι ο καθένας ακούει «με διάθεση να αλλάξει
   γνώμη». Η πρώτη πρόταση ετοιμάζει τον ορισμό λέγοντας τι **δεν** είναι.
2. Η τρίτη πρόταση φέρνει **παράδειγμα**, και μάλιστα αρνητικό: μια εκπομπή που
   δεν πληροί τον ορισμό. Απάντηση: **η παράγραφος αναπτύσσεται με συνδυασμό
   ορισμού και παραδείγματος**. Το παράδειγμα κάνει τον αφηρημένο ορισμό
   αναγνωρίσιμο από την εμπειρία του αναγνώστη.

### Παράδειγμα 2: Εντόπισε το λάθος στη διαίρεση και διόρθωσέ την: «Τα μέσα μεταφοράς χωρίζονται σε χερσαία, θαλάσσια, εναέρια και δημόσια.»

1. Τα τρία πρώτα μέλη προκύπτουν από το κριτήριο **πού κινείται** το μέσο. Το
   «δημόσια» προκύπτει από άλλο κριτήριο, **ποιος το διαχειρίζεται**. Ένα
   λεωφορείο είναι και χερσαίο και δημόσιο: τα μέλη επικαλύπτονται.
2. Διόρθωση: κρατάς ένα κριτήριο. «Τα μέσα μεταφοράς, **ανάλογα με το πού
   κινούνται**, χωρίζονται σε χερσαία, θαλάσσια και εναέρια.» Αν θες και τη
   δεύτερη διάκριση, τη γράφεις χωριστά: δημόσια και ιδιωτικά.

### Παράδειγμα 3: Αιτιολόγηση ή αίτιο και αποτέλεσμα; «Οι αγορές μέσω διαδικτύου αυξήθηκαν απότομα τα τελευταία χρόνια, με αποτέλεσμα να κλείσουν πολλά μικρά καταστήματα στα κέντρα των πόλεων.» (δικό μας κείμενο)

1. Ψάχνω θέση που υπερασπίζεται ο συγγραφέας. Δεν υπάρχει «πρέπει» ούτε
   γνώμη· υπάρχουν δύο **φαινόμενα**, η αύξηση των αγορών και το κλείσιμο των
   καταστημάτων.
2. Το «με αποτέλεσμα» τα δένει σε σχέση αιτίας και συνέπειας. Άρα πρόκειται
   για **αίτιο και αποτέλεσμα**. Αν η πρόταση έλεγε «ο δήμος πρέπει να
   στηρίξει τα μικρά καταστήματα, γιατί…», θα ήταν αιτιολόγηση.

## Ερωτήσεις

1. «Η βιβλιοθήκη είναι χώρος όπου φυλάσσονται βιβλία οργανωμένα για δανεισμό ή μελέτη.» Ποια είναι η ειδοποιός διαφορά;
   - «Η βιβλιοθήκη», η λέξη που ορίζεται στην αρχή της πρότασης
   - «χώρος», η ευρύτερη κατηγορία όπου ανήκει η βιβλιοθήκη
   - «όπου φυλάσσονται βιβλία οργανωμένα για δανεισμό ή μελέτη»
   - «είναι», το ρήμα που συνδέει την έννοια με τον ορισμό της
2. Τι πάει στραβά στη διαίρεση «οι μαθητές χωρίζονται σε επιμελείς, αδιάφορους και αθλητικούς»;
   - Έχει μόνο τρία μέλη, ενώ μια σωστή διαίρεση χρειάζεται τουλάχιστον τέσσερα.
   - Ανακατεύει δύο κριτήρια, τη στάση στο μάθημα και τον αθλητισμό.
   - Δεν έχει διαιρετέα έννοια, γιατί δεν ξέρουμε για ποιους μαθητές μιλάει.
   - Χρησιμοποιεί επίθετα αντί για ουσιαστικά, και αυτό δεν επιτρέπεται στη διαίρεση.
3. «Τα κράνη πρέπει να είναι υποχρεωτικά και στα ηλεκτρικά πατίνια, γιατί ένα πέσιμο με είκοσι χιλιόμετρα την ώρα αρκεί για σοβαρό τραυματισμό.» Ποιος είναι ο τρόπος ανάπτυξης;
   - Αίτιο και αποτέλεσμα, γιατί λέει ότι το πέσιμο προκαλεί τραυματισμό.
   - Αιτιολόγηση: στηρίζει τη θέση «πρέπει» με έναν λόγο.
   - Παραδείγματα, γιατί αναφέρει μια συγκεκριμένη ταχύτητα από την πραγματικότητα.
   - Ορισμός, γιατί εξηγεί τι είναι το υποχρεωτικό κράνος για τα ηλεκτρικά πατίνια.
4. «Η δημοκρατία είναι σαν κήπος: αν δεν τον ποτίζεις κάθε μέρα, δεν χρειάζεται κανείς να τον καταστρέψει, ξεραίνεται μόνος του.» Τι τρόπο ανάπτυξης βλέπεις;
   - Σύγκριση, γιατί βάζει δίπλα δίπλα δύο πράγματα και βρίσκει κοινά.
   - Ορισμός, γιατί λέει με το «είναι» τι πράγμα είναι η δημοκρατία.
   - Αναλογία
   - Αίτιο και αποτέλεσμα, γιατί η αμέλεια φέρνει το ξεράθεμα του κήπου.
5. Ποια απάντηση στο «Με ποιον τρόπο αναπτύσσεται η παράγραφος;» θα έπαιρνε τις περισσότερες μονάδες;
   - «Με σύγκριση και αντίθεση.»
   - «Με σύγκριση και αντίθεση, που είναι ένας από τους πιο συχνούς τρόπους ανάπτυξης των παραγράφων στα δοκίμια.»
   - «Με σύγκριση και αντίθεση ανάμεσα στο χωριό και στην πόλη, όπως δείχνουν το «ενώ» και το «αντίθετα».»
   - «Η παράγραφος είναι πολύ καλή, γιατί συγκρίνει με σαφήνεια το χωριό με την πόλη και πείθει τον αναγνώστη.»
6. Ποια ομάδα δεικτών ταιριάζει στη διαίρεση;
   - «διακρίνεται σε», «το πρώτο είδος… το δεύτερο»
   - «ενώ», «αντίθετα», «από την άλλη πλευρά»
   - «με αποτέλεσμα», «οδηγεί σε», «γι' αυτό»
   - «ορίζεται ως», «ονομάζεται», «εννοούμε»
7. Τι πετυχαίνει συνήθως ένας συγγραφέας όταν αναπτύσσει μια αφηρημένη σκέψη με παραδείγματα;
   - Κάνει το κείμενο πιο επιστημονικό, γιατί τα παραδείγματα είναι αποδείξεις.
   - Συντομεύει την παράγραφο, γιατί ένα παράδειγμα αντικαθιστά πολλές εξηγήσεις.
   - Τη γειώνει στην εμπειρία του αναγνώστη, που την καταλαβαίνει και την πιστεύει πιο εύκολα.
   - Αποφεύγει να πάρει θέση, γιατί αφήνει τα γεγονότα να μιλήσουν αντί για εκείνον.
8. Μια παράγραφος ξεκινά με «Ως αστικό πράσινο εννοούμε…» και συνεχίζει «Στο Βερολίνο, για παράδειγμα…». Πώς αναπτύσσεται;
   - Μόνο με ορισμό, γιατί ο ορισμός είναι πάντα ο κύριος τρόπος όπου υπάρχει.
   - Μόνο με παραδείγματα, γιατί η πρώτη πρόταση είναι απλώς εισαγωγή.
   - Με σύγκριση, γιατί φέρνει μια ξένη πόλη για να τη βάλει δίπλα στη δική μας.
   - Με συνδυασμό ορισμού και παραδειγμάτων.

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη ενός ορισμού;
2. Εξήγησε τη διαφορά ανάμεσα στην αιτιολόγηση και στο αίτιο και αποτέλεσμα, αφού και τα δύο χρησιμοποιούν «γιατί» και «επειδή».
3. Διάβασε τη δική μας παράγραφο: «Η λαϊκή αγορά δεν είναι μόνο ένα φθηνότερο σούπερ μάρκετ. Στο σούπερ μάρκετ ψωνίζεις σιωπηλά, διαβάζοντας ετικέτες· στη λαϊκή ρωτάς, δοκιμάζεις, παζαρεύεις. Ο παραγωγός σού λέει πότε μαζεύτηκαν τα πορτοκάλια, κι εσύ του λες ότι τα περσινά ήταν πιο γλυκά. Γι' αυτό, όσοι μεγάλωσαν σε γειτονιά με λαϊκή τη θυμούνται σαν τόπο συνάντησης.» Με ποιον τρόπο ή τρόπους αναπτύσσεται; Τεκμηρίωσε.
4. Το δικό μας κείμενο λέει: «Οι διαφημίσεις χωρίζονται σε τηλεοπτικές, ραδιοφωνικές, παραπλανητικές και διαδικτυακές.» Απάντησε στα δύο ερωτήματα.
   α) Ποιο μέλος χαλάει τη διαίρεση;
   β) Ποιο είναι το κριτήριο των υπόλοιπων μελών;
5. Πρέπει να γράψεις μια παράγραφο για τον εθελοντισμό σε σχολική εφημερίδα, για να πείσεις συμμαθητές σου να μπουν σε μια ομάδα. Ποιον τρόπο ανάπτυξης θα διάλεγες ως κύριο, και γιατί όχι τον ορισμό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/development-methods
