# Κυριολεξία και μεταφορά

> Τι λέει μια λέξη και τι υπονοεί: δήλωση και συνδήλωση.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/denotation-connotation

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική (δηλωτική) από τη μεταφορική (συνυποδηλωτική) χρήση μιας λέξης μέσα στο κείμενο.
- Να αποδίδεις μια μεταφορική έκφραση με κυριολεκτικές λέξεις, χωρίς να αλλάζει το νόημα.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει η μεταφορική γλώσσα σε ένα συγκεκριμένο κείμενο: παραστατικότητα, συναισθηματική φόρτιση, πειθώ.
- Να αναγνωρίζεις τη θετική ή αρνητική φόρτιση λέξεων με παρόμοια σημασία.

## Τι λέει μια λέξη και τι υπονοεί

«Η πόλη **πνίγεται**.» Κανείς δεν πνίγεται κυριολεκτικά· δεν υπάρχει νερό.
Κι όμως όλοι καταλαβαίνουμε: κίνηση, καυσαέριο, έλλειψη χώρου, και η αίσθηση
ότι δεν παίρνεις ανάσα. Η λέξη κουβαλάει πολύ περισσότερα από τον ορισμό της
στο λεξικό.

Μια λέξη μπορεί να χρησιμοποιηθεί με δύο τρόπους:

|                   | Κυριολεξία                                             | Μεταφορά                                                                    |
| ----------------- | ------------------------------------------------------ | --------------------------------------------------------------------------- |
| **Άλλα ονόματα**  | δηλωτική χρήση, δήλωση                                 | συνυποδηλωτική χρήση, συνυποδήλωση                                          |
| **Τι κάνει**      | λέει το πράγμα με την πρώτη, λεξικογραφική του σημασία | μεταφέρει τη λέξη σε άλλο πεδίο και ξυπνά εικόνες, συναισθήματα, συνειρμούς |
| **Παράδειγμα**    | «Το παιδί **έπεσε** από το ποδήλατο.»                  | «Οι τιμές **έπεσαν** το καλοκαίρι.»                                         |
| **Πού κυριαρχεί** | επιστημονικά, νομικά, πληροφοριακά κείμενα, οδηγίες    | λογοτεχνία, διαφήμιση, δοκίμιο, πολιτικός λόγος, καθημερινή κουβέντα        |

Οι όροι «δήλωση» και «συνυποδήλωση» είναι οι πιο τεχνικοί· στα σχολικά
βιβλία και στις εξετάσεις θα τους δεις κυρίως ως **κυριολεκτική** και
**μεταφορική** (ή **δηλωτική** και **συνυποδηλωτική**) **χρήση της γλώσσας**.

> **Κλειδί**
>
> Η μεταφορική γλώσσα δεν είναι στολίδι. Κάνει **δουλειά**: δείχνει κάτι
> αφηρημένο σαν να το βλέπεις (**παραστατικότητα**), φορτίζει τον αναγνώστη
> **συναισθηματικά**, και έτσι συχνά **πείθει** χωρίς επιχείρημα. Γι' αυτό την
> εντοπίζεις και ρωτάς: τι πετυχαίνει **εδώ**;

## Γιατί άλλα κείμενα την αποφεύγουν

Ένα φύλλο οδηγιών φαρμάκου γράφει «μπορεί να προκαλέσει ζάλη», όχι «το
κεφάλι σου θα γυρίσει σαν σβούρα». Ένα δικαστικό έγγραφο λέει «ο εναγόμενος
δεν κατέβαλε το μίσθωμα», όχι «ο ενοικιαστής εξαφανίστηκε με τα λεφτά». Σε
αυτά τα κείμενα η κυριολεξία είναι **ανάγκη**: η μεταφορά αφήνει περιθώριο
για ερμηνείες, και εκεί η σαφήνεια και η αντικειμενικότητα μετράνε
περισσότερο από την εντύπωση.

Στη λογοτεχνία και στο δοκίμιο συμβαίνει το αντίθετο: η πολυσημία της
μεταφοράς είναι το ζητούμενο. Και στο **άρθρο γνώμης** τα δύο ανακατεύονται:
κυριολεξία για τα στοιχεία, μεταφορά για να μείνει η θέση στη μνήμη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυριολεξία ή μεταφορά;*

## Η φόρτιση των λέξεων

Η συνυποδήλωση δεν υπάρχει μόνο στις εικόνες. Και λέξεις με περίπου την ίδια
δηλωτική σημασία έχουν διαφορετική **φόρτιση**: θετική, ουδέτερη ή
αρνητική.

| Θετική     | Ουδέτερη     | Αρνητική     |
| ---------- | ------------ | ------------ |
| σταθερός   | επίμονος     | πεισματάρης  |
| λιτός      | οικονόμος    | τσιγκούνης   |
| αυθόρμητος | παρορμητικός | απερίσκεπτος |
| διαδηλωτές | πλήθος       | όχλος        |

Ένας δημοσιογράφος που γράφει «**όχλος** συγκεντρώθηκε έξω από το
υπουργείο» και ένας που γράφει «**πολίτες** συγκεντρώθηκαν» περιγράφουν το
ίδιο γεγονός και λένε κάτι πολύ διαφορετικό. Η επιλογή της λέξης είναι ήδη
**στάση**. Αυτό θα το χρειαστείς όταν σου ζητούν τη στάση του συγγραφέα
απέναντι στο θέμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν αποδίδεις μια μεταφορά με κυριολεξία, δεν αρκεί να βρεις ένα
> συνώνυμο. Πρέπει να κρατήσεις το **νόημα** της εικόνας. Το «η πόλη
> πνίγεται» δεν γίνεται «η πόλη έχει νερό». Γίνεται «η πόλη έχει τόση κίνηση
> και ρύπανση που η ζωή σε αυτήν γίνεται δύσκολη». Αυτό που χάνεται στη
> μετάφραση, η αίσθηση της ασφυξίας, είναι ακριβώς αυτό που πετύχαινε η
> μεταφορά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κυριολεξία** (δήλωση): η λεξικογραφική σημασία. **Μεταφορά**
>   (συνυποδήλωση): η λέξη σε άλλο πεδίο, με εικόνες και συνειρμούς.
> - Η κυριολεξία υπηρετεί τη **σαφήνεια** και την **αντικειμενικότητα**· η
>   μεταφορά την **παραστατικότητα**, τη **συναισθηματική φόρτιση**, την
>   **πειθώ**.
> - Λέξεις με την ίδια δήλωση μπορεί να έχουν **θετική, ουδέτερη ή αρνητική
>   φόρτιση**. Η επιλογή δείχνει στάση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Απόδωσε κυριολεκτικά και εξήγησε τι πετυχαίνει η μεταφορά: «Η ανεργία των νέων είναι μια βόμβα με χρονοκαθυστέρηση.» (δικό μας κείμενο)

1. Κυριολεκτικά: **η ανεργία των νέων είναι πρόβλημα που δεν φαίνεται ακόμη
   σε όλη του την έκταση, αλλά θα προκαλέσει σοβαρές συνέπειες στο μέλλον**.
2. Τι πετυχαίνει η εικόνα: δίνει **παραστατικότητα** σε κάτι αφηρημένο (ένα
   κοινωνικό φαινόμενο γίνεται αντικείμενο που μπορείς να φανταστείς) και
   δημιουργεί **αίσθηση κινδύνου και επείγοντος**. Ο αναγνώστης δεν μένει
   αδιάφορος: η βόμβα πρέπει να εξουδετερωθεί πριν σκάσει. Η μεταφορά λειτουργεί
   ως πειθώ, ως έκκληση για δράση.

### Παράδειγμα 2: Δύο δικές μας ειδήσεις για το ίδιο γεγονός: «Οι εργαζόμενοι κατέβηκαν σε απεργία ζητώντας αυξήσεις.» και «Οι εργαζόμενοι παρέλυσαν την πόλη με νέα απεργία.» Τι αλλάζει;

1. Το γεγονός είναι το ίδιο: απεργία. Η πρώτη είδηση χρησιμοποιεί ουδέτερες
   λέξεις και αναφέρει το αίτημα («ζητώντας αυξήσεις»). Η ματιά είναι στους
   εργαζόμενους και στο γιατί.
2. Η δεύτερη χρησιμοποιεί μεταφορά με αρνητική φόρτιση: «**παρέλυσαν** την
   πόλη», σαν να επιτέθηκαν σε έναν ζωντανό οργανισμό, και το «**νέα**» υπονοεί
   ότι είναι κουραστικά συχνό. Το αίτημα λείπει. Η ματιά είναι στην ενόχληση
   των άλλων. Η επιλογή των λέξεων δείχνει **στάση**: ουδέτερη στην πρώτη,
   επικριτική στη δεύτερη.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πρόταση το «βαρύ» χρησιμοποιείται μεταφορικά;
   - «Η βαλίτσα ήταν τόσο βαριά που δεν τη σήκωνα.»
   - «Μετά την ήττα, το κλίμα στα αποδυτήρια ήταν βαρύ.»
   - «Τα βαριά οχήματα δεν περνούν από τη γέφυρα.»
   - «Ο χρυσός είναι βαρύτερος από τον σίδηρο.»
2. Σε ποιο κείμενο περιμένεις σχεδόν μόνο κυριολεξία;
   - Σε διαφήμιση αρώματος σε περιοδικό μόδας
   - Σε άρθρο γνώμης για την καθαριότητα της πόλης
   - Στο εγχειρίδιο εγκατάστασης ενός ψυγείου
   - Σε ομιλία σε σχολική γιορτή για την 25η Μαρτίου
3. «Τα social media έγιναν η νέα πλατεία του χωριού.» Τι πετυχαίνει κυρίως η μεταφορά;
   - Κάνει κατανοητό ένα νέο φαινόμενο μέσα από μια γνώριμη εικόνα.
   - Δίνει ακριβή, αντικειμενική πληροφορία για το πώς λειτουργούν οι πλατφόρμες.
   - Αποδεικνύει ότι οι πλατφόρμες αντικατέστησαν πλήρως τις πραγματικές συναντήσεις.
   - Κάνει το κείμενο πιο επίσημο και πιο επιστημονικό, κατάλληλο για ειδικούς.
4. Ποια είναι η καλύτερη κυριολεκτική απόδοση του «Η είδηση έπεσε σαν κεραυνός»;
   - «Η είδηση ανακοινώθηκε τη στιγμή που ξέσπασε καταιγίδα.»
   - «Η είδηση ήταν πολύ σημαντική για όσους την άκουσαν.»
   - «Η είδηση ακούστηκε δυνατά, σαν θόρυβος, σε όλη την πόλη.»
   - «Η είδηση ήρθε ξαφνικά και προκάλεσε σοκ.»
5. Ποια λέξη έχει αρνητική φόρτιση;
   - οικονόμος
   - λιτός
   - φειδωλός
   - τσιγκούνης
6. Ένα ρεπορτάζ γράφει «όχλος συγκεντρώθηκε» αντί για «πολίτες συγκεντρώθηκαν». Τι δείχνει η επιλογή;
   - Ότι οι συγκεντρωμένοι ήταν πάρα πολλοί, περισσότεροι από ό,τι συνήθως.
   - Αρνητική στάση του συντάκτη απέναντι στους συγκεντρωμένους.
   - Τίποτα, γιατί οι δύο λέξεις είναι συνώνυμες και σημαίνουν το ίδιο ακριβώς.
   - Ότι η συγκέντρωση έγινε χωρίς άδεια από τις αρμόδιες αρχές της πόλης.
7. Το «πόδι του τραπεζιού» είναι αρχικά μεταφορά. Γιατί σήμερα δεν το σχολιάζουμε ως μεταφορική χρήση σε ένα κείμενο;
   - Είναι η μόνη, κοινή λέξη γι' αυτό το πράγμα· δεν ξυπνά πια εικόνα.
   - Τα τραπέζια μοιάζουν πράγματι με ζώα, οπότε η λέξη είναι κυριολεκτική από πάντα.
   - Οι μεταφορές σχολιάζονται μόνο στη λογοτεχνία, ποτέ σε μη λογοτεχνικά κείμενα.
   - Το λεξικό δεν καταγράφει αυτή τη σημασία, άρα δεν είναι σωστή ελληνική έκφραση.
8. Ένα επιστημονικό άρθρο για παιδιά γράφει: «Τα λευκά αιμοσφαίρια είναι ο στρατός του οργανισμού.» Γιατί ένα επιστημονικό κείμενο διαλέγει εδώ μεταφορά;
   - Γιατί οι επιστήμονες πιστεύουν ότι τα κύτταρα λειτουργούν ακριβώς σαν στρατιώτες.
   - Για να κάνει κατανοητή μια δύσκολη λειτουργία σε αναγνώστες χωρίς ειδικές γνώσεις.
   - Γιατί τα επιστημονικά κείμενα χρησιμοποιούν πάντα περισσότερες μεταφορές από τα λογοτεχνικά.
   - Για να συγκινήσει τον αναγνώστη και να τον πείσει να αγαπήσει τη βιολογία.

## Ασκήσεις

1. Ποιος είναι ο άλλος όρος για την κυριολεκτική χρήση της γλώσσας, και ποιος για τη μεταφορική;
2. Εξήγησε γιατί ένα νομικό κείμενο, όπως ένα συμβόλαιο, αποφεύγει τη μεταφορική γλώσσα.
3. Στο δικό μας άρθρο γνώμης διαβάζεις: «Τα νησιά μας κάθε Αύγουστο γίνονται σαρδελοκούτια. Το νερό στερεύει, τα σκουπίδια ψηλώνουν, και ο ντόπιος γίνεται ξένος στον τόπο του.» Απόδωσε κυριολεκτικά τις δύο μεταφορικές εκφράσεις.
   α) «γίνονται σαρδελοκούτια»
   β) «ο ντόπιος γίνεται ξένος στον τόπο του»
4. Στο δικό μας άρθρο γνώμης διαβάζεις: «Τα νησιά μας κάθε Αύγουστο γίνονται σαρδελοκούτια. Το νερό στερεύει, τα σκουπίδια ψηλώνουν, και ο ντόπιος γίνεται ξένος στον τόπο του.» Τι πετυχαίνει ο συντάκτης με τη μεταφορική γλώσσα, σε σχέση με τον σκοπό ενός άρθρου γνώμης;
5. Μια διαφήμιση αναψυκτικού λέει «Άνοιξε την ευτυχία». Ένας φίλος σου λέει ότι είναι απλώς ωραία φράση και δεν επηρεάζει κανέναν. Συμφωνείς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/denotation-connotation
