# Επικοινωνιακό πλαίσιο και κειμενικά είδη

> Ποιος γράφει, σε ποιον, πού και γιατί: τα τέσσερα ερωτήματα που αλλάζουν κάθε κείμενο.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/communicative-context

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου: πομπό, δέκτη, σκοπό, περίσταση και μέσο.
- Να διαβάζεις μια εκφώνηση παραγωγής λόγου και να βγάζεις από αυτήν τι απαιτεί το πλαίσιο.
- Να εξηγείς πώς το πλαίσιο καθορίζει το κειμενικό είδος, το ύφος, το ρηματικό πρόσωπο και τη μορφή του κειμένου.
- Να ξεχωρίζεις τα βασικά κειμενικά είδη: άρθρο, επιστολή, ομιλία, ανάρτηση.

## Κανένα κείμενο δεν γράφεται στο κενό

Φαντάσου ότι η σχολική σου αυλή δεν έχει σκιά. Θα μιλήσεις γι' αυτό σε έναν
φίλο στο διάλειμμα, θα στείλεις επιστολή στον δήμαρχο, θα γράψεις άρθρο στη
σχολική εφημερίδα, θα κάνεις ανάρτηση στην ομάδα της τάξης. Το θέμα είναι
ένα· τα τέσσερα κείμενα δεν μοιάζουν σε τίποτα. Αυτό που τα κάνει
διαφορετικά είναι το **επικοινωνιακό πλαίσιο**.

| Ερώτημα           | Στοιχείο           | Τι αλλάζει στο κείμενο                                          |
| ----------------- | ------------------ | --------------------------------------------------------------- |
| **Ποιος γράφει;** | πομπός             | πρόσωπο (α΄ ενικό ή πληθυντικό), πόσο κύρος έχει, πώς υπογράφει |
| **Σε ποιον;**     | δέκτης             | επίπεδο ύφους, λεξιλόγιο, τι μπορεί να θεωρηθεί γνωστό          |
| **Γιατί;**        | σκοπός             | να πληροφορήσει, να πείσει, να διαμαρτυρηθεί, να προτείνει      |
| **Πού και πότε;** | περίσταση και μέσο | κειμενικό είδος, μορφή, έκταση                                  |

> **Κλειδί**
>
> Το επικοινωνιακό πλαίσιο δεν είναι διακόσμηση της εκφώνησης. Είναι μέρος
> του ζητούμενου. Ένα εξαιρετικό κείμενο με λάθος είδος ή λάθος ύφος **δεν
> απαντά** στην άσκηση. Πριν γράψεις, απαντάς στα τέσσερα ερωτήματα, και κάθε
> απάντηση γίνεται απόφαση για το κείμενό σου.

## Πώς διαβάζεις μια εκφώνηση

Στη Γ΄ Λυκείου, στο **Θέμα Δ** των Πανελλαδικών (30 μονάδες), γράφεις
κριτικό κείμενο **300–400 λέξεων** σε **δοσμένο επικοινωνιακό πλαίσιο**. Η
δεξιότητα όμως χτίζεται από τώρα. Πάρε μια δική μας εκφώνηση:

> Το δημοτικό συμβούλιο συζητά αν θα κλείσει την πλατεία του σχολείου σας για
> τα αυτοκίνητα. Ως εκπρόσωπος του μαθητικού συμβουλίου, γράφεις κείμενο που
> θα διαβαστεί στη συνεδρίαση, για να υποστηρίξεις την πεζοδρόμηση. (250–300
> λέξεις)

Η ανάγνωση της εκφώνησης, στοιχείο στοιχείο:

- **Πομπός**: εκπρόσωπος μαθητών. Μιλάς για λογαριασμό πολλών, άρα **α΄
  πληθυντικό** («εμείς οι μαθητές»), και με τη σοβαρότητα κάποιου που
  εκπροσωπεί.
- **Δέκτης**: δημοτικοί σύμβουλοι, ενήλικες με εξουσία απόφασης. **Επίσημο,
  ευγενικό ύφος**, πληθυντικός ευγενείας.
- **Σκοπός**: να **πείσεις**. Θέλεις επιχειρήματα που μετράνε για αυτόν τον
  δέκτη: ασφάλεια, κόστος, κοινή χρήση του χώρου.
- **Περίσταση και μέσο**: θα **ακουστεί** σε συνεδρίαση, άρα είναι
  **ομιλία**. Προσφώνηση («Κύριε Πρόεδρε, κυρίες και κύριοι σύμβουλοι»),
  επίλογος με ευχαριστίες, φράσεις που ακούγονται καθαρά.

Αν γράψεις άρθρο με τίτλο, ή επιστολή με «Αξιότιμε κύριε Δήμαρχε», έχασες το
πλαίσιο, όσο καλά κι αν είναι τα επιχειρήματα.

> **Πρόσεχε**
>
> Το συχνότερο λάθος δεν είναι το λάθος είδος. Είναι το **σωστό είδος που
> ξεχνιέται στη μέση**. Αρχίζεις με «Αγαπητοί συμμαθητές» και στην τρίτη
> παράγραφο γράφεις «οι μαθητές πρέπει», σαν να μιλάς για άλλους. Ο δέκτης
> μένει ο ίδιος από την πρώτη ως την τελευταία λέξη.

## Τα βασικά κειμενικά είδη

| Είδος        | Πού                                         | Μορφή                                                              | Ιδιαίτερα σημάδια                                 |
| ------------ | ------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------- |
| **Άρθρο**    | εφημερίδα, περιοδικό, ιστοσελίδα            | τίτλος, πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος                            | γενικό κοινό· χωρίς προσφώνηση                    |
| **Επιστολή** | προς πρόσωπο ή φορέα                        | τόπος και ημερομηνία, προσφώνηση, κύριο μέρος, αποφώνηση, υπογραφή | ένας συγκεκριμένος δέκτης, συχνά αίτημα           |
| **Ομιλία**   | εκδήλωση, συνεδρίαση, τάξη                  | προσφώνηση, πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος με ευχαριστίες         | προφορικότητα: β΄ πρόσωπο, ερωτήσεις, επαναλήψεις |
| **Ανάρτηση** | ιστολόγιο, ομάδα, μέσο κοινωνικής δικτύωσης | τίτλος ή αρχική φράση που τραβάει την προσοχή, σύντομες παράγραφοι | πιο οικείο ύφος, άμεση απεύθυνση                  |

Το άρθρο και η επιστολή, τα δύο είδη που ζητούνται πιο συχνά, έχουν δική
τους ενότητα στη συνέχεια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο είδος ζητάει το πλαίσιο;*

> **Θυμήσου**
>
> - Επικοινωνιακό πλαίσιο: **πομπός, δέκτης, σκοπός, περίσταση και μέσο**.
> - Κάθε στοιχείο γίνεται **απόφαση**: πρόσωπο, ύφος, επιχειρήματα, είδος,
>   μορφή.
> - Ο δέκτης μένει **ο ίδιος** σε όλο το κείμενο.
> - Βασικά είδη: **άρθρο, επιστολή, ομιλία, ανάρτηση**, με τη δική τους μορφή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ανάλυσε το επικοινωνιακό πλαίσιο της δικής μας εκφώνησης: «Ο ξάδερφός σου σκέφτεται να εγκαταλείψει το λύκειο για να δουλέψει. Του γράφεις για να τον πείσεις να το ξανασκεφτεί.»

1. **Πομπός**: εσύ, ως ξάδερφος, συνομήλικος ή λίγο μεγαλύτερος. **Δέκτης**:
   ένας συγκεκριμένος, οικείος άνθρωπος. **Σκοπός**: να πείσεις, αλλά χωρίς να
   τον πληγώσεις ή να του κάνεις κήρυγμα. **Μέσο**: γράμμα ή μήνυμα, ιδιωτικό.
2. Αποφάσεις: **φιλική επιστολή**, με προσφώνηση («Αγαπητέ μου Νίκο») και
   οικείο ύφος, β΄ ενικό. Επιχειρήματα που μετράνε **για αυτόν**: τι θα κάνει
   σε πέντε χρόνια, όχι γενικές αλήθειες για την αξία της παιδείας. Και
   **αναγνώριση** της θέσης του (θέλει ανεξαρτησία, χρήματα), για να μην
   αμυνθεί.

### Παράδειγμα 2: Τι πάει στραβά στην αρχή αυτής της ομιλίας στο δημοτικό συμβούλιο; «Ο δήμος πρέπει επιτέλους να καταλάβει ότι οι νέοι βαρέθηκαν τα λόγια. Όλοι ξέρουμε ότι οι σύμβουλοι δεν νοιάζονται.»

1. **Λείπει η προσφώνηση**: σε ομιλία ξεκινάς απευθυνόμενος στο ακροατήριο
   («Κύριε Πρόεδρε, κυρίες και κύριοι σύμβουλοι»).
2. **Ο δέκτης αντιμετωπίζεται σαν απών**: ο ομιλητής μιλά για «τον δήμο» και
   «τους συμβούλους» σε γ΄ πρόσωπο, ενώ τους έχει μπροστά του. Και το ύφος
   είναι **επιθετικό** («δεν νοιάζονται»): προσβάλλει αυτούς που πρέπει να
   πειστούν. Ο σκοπός (να πείσεις) υπονομεύεται από το ίδιο το κείμενο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ερωτήματα ορίζουν το επικοινωνιακό πλαίσιο ενός κειμένου;
   - Τι θέμα έχει, πόσες λέξεις είναι, πόσες παραγράφους έχει και τι τίτλο
   - Ποιος γράφει, σε ποιον, γιατί, και πού ή με ποιο μέσο
   - Τι γνωρίζει ο συγγραφέας για το θέμα και ποιες πηγές χρησιμοποίησε
   - Αν το κείμενο είναι λογοτεχνικό ή μη λογοτεχνικό, και σε ποια εποχή γράφτηκε
2. Η εκφώνηση λέει: «Το κείμενό σου θα διαβαστεί στη γενική συνέλευση του συλλόγου γονέων.» Τι είδος γράφεις;
   - Άρθρο, γιατί το κείμενο απευθύνεται σε πολλούς αναγνώστες ταυτόχρονα
   - Επιστολή προς τον πρόεδρο του συλλόγου, που θα τη διαβάσει στους άλλους
   - Ομιλία
   - Ανάρτηση, γιατί οι γονείς θα το μοιραστούν μετά στο διαδίκτυο
3. Γράφεις στη διευθύντρια του σχολείου για να ζητήσεις αίθουσα για τη θεατρική ομάδα. Ποια επιλογή ύφους είναι σωστή;
   - Επίσημο, απλό ύφος με πληθυντικό ευγενείας.
   - Οικείο ύφος σε β΄ ενικό, γιατί τη γνωρίζεις από το σχολείο καλά.
   - Πολύ λόγιο ύφος, με φράσεις όπως «δια της παρούσης», για να φανεί σεβασμός.
   - Ύφος συνθήματος, σύντομο και κοφτό, για να φανεί πόσο επείγει το θέμα.
4. Μια επιστολή αρχίζει «Αγαπητοί συμμαθητές» και στη μέση γράφει «οι μαθητές πρέπει να συμμετέχουν». Τι λάθος έγινε;
   - Η προσφώνηση είναι πολύ οικεία και θα έπρεπε να είναι πιο επίσημη.
   - Ο δέκτης ξεχάστηκε: για τους παραλήπτες μιλά σαν για τρίτους.
   - Το ρήμα «πρέπει» είναι πολύ αυστηρό για μια φιλική επιστολή σε συμμαθητές.
   - Τίποτα, γιατί στο κύριο μέρος μιας επιστολής μπορείς να αλλάξεις δέκτη.
5. Πώς επηρεάζει ο σκοπός «να πείσεις» την επιλογή των επιχειρημάτων;
   - Διαλέγεις όσο το δυνατόν περισσότερα επιχειρήματα, ανεξάρτητα από τον δέκτη.
   - Διαλέγεις τα επιχειρήματα που μετράνε για τον συγκεκριμένο δέκτη.
   - Διαλέγεις μόνο συναισθηματικά επιχειρήματα, γιατί αυτά πείθουν πάντα περισσότερο.
   - Δεν παίζει ρόλο: τα καλά επιχειρήματα πείθουν τον καθένα με τον ίδιο τρόπο.
6. Ποιο στοιχείο δεν έχει θέση σε άρθρο εφημερίδας;
   - Τίτλος που δείχνει το θέμα ή τη θέση
   - Πρόλογος που παρουσιάζει το ζήτημα
   - Προσφώνηση «Αγαπητοί αναγνώστες»
   - Επίλογος με συμπέρασμα ή πρόταση
7. Τι ζητάει, σύμφωνα με τη σημερινή δομή, το Θέμα Δ της Νεοελληνικής Γλώσσας στις Πανελλαδικές;
   - Συνοπτική απόδοση των απόψεων του συγγραφέα για ένα ζήτημα
   - Ερμηνευτικό σχόλιο σε λογοτεχνικό κείμενο, 100–200 λέξεις
   - Ερωτήματα για τον τίτλο, την οργάνωση και τη γλώσσα του κειμένου
   - Κριτικό κείμενο 300–400 λέξεων σε δοσμένο επικοινωνιακό πλαίσιο
8. Τι ταιριάζει σε ανάρτηση στην ομάδα της τάξης για έναν εθελοντικό καθαρισμό;
   - Σύντομες παράγραφοι, οικείο ύφος, άμεση απεύθυνση και οι πληροφορίες που χρειάζονται.
   - Τόπος και ημερομηνία πάνω δεξιά, προσφώνηση και υπογραφή στο τέλος.
   - Μακρύ κείμενο με πρόλογο για την ιστορία του εθελοντισμού στην Ελλάδα.
   - Παθητική σύνταξη και απρόσωπο ύφος, για να φανεί σοβαρή η ανακοίνωση.

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα στοιχεία του επικοινωνιακού πλαισίου;
2. Εξήγησε γιατί ένα κείμενο με καλά επιχειρήματα μπορεί να αποτύχει αν αγνοεί το επικοινωνιακό πλαίσιο.
3. Δική μας εκφώνηση: «Η ιστοσελίδα του δήμου σου ζητά από νέους να γράψουν για το τι θα έκανε την πόλη πιο φιλική για τους εφήβους. Γράψε το κείμενό σου.» Ανάλυσε το επικοινωνιακό πλαίσιο.
   α) Κειμενικό είδος
   β) Δέκτες
   γ) Ύφος
4. Η αρχή μιας ομιλίας σε σχολική εκδήλωση για την ασφάλεια στο διαδίκτυο: «Αξιότιμε κύριε Διευθυντά, με την παρούσα επιστολή θα ήθελα να σας ενημερώσω για τους κινδύνους του διαδικτύου.» Τι δεν ταιριάζει στο πλαίσιο;
5. Θέλεις να πείσεις για το ίδιο πράγμα (να μπει κάδος ανακύκλωσης σε κάθε τάξη) δύο δέκτες: τον σύλλογο διδασκόντων με επιστολή, και τους συμμαθητές σου με ανάρτηση. Τι θα άλλαζε στα επιχειρήματα και στο ύφος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/communicative-context
