# Συνοχή και συνεκτικότητα

> Οι λέξεις που δένουν τις προτάσεις, και η λογική που δένει τις ιδέες.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/cohesion-coherence

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη συνοχή (γλωσσική σύνδεση) από τη συνεκτικότητα (νοηματική συνέχεια) ενός κειμένου.
- Να αναγνωρίζεις τις νοηματικές σχέσεις που δηλώνουν οι διαρθρωτικές λέξεις και να τις αντικαθιστάς με ισοδύναμες.
- Να εντοπίζεις τα άλλα μέσα συνοχής: επανάληψη, αντωνυμίες, συνώνυμα, ερωτήσεις-γέφυρες.
- Να εξηγείς πώς συνδέονται δύο παράγραφοι ενός κειμένου.

## Δύο λέξεις που μοιάζουν

Διάβασε δύο δικά μας κείμενα.

> **Α.** Ο Άρης αγαπά τη θάλασσα. Επομένως, η θάλασσα είναι αλμυρή. Επιπλέον,
> το αλάτι ήταν πολύτιμο στην αρχαιότητα. Ωστόσο, οι Ρωμαίοι πλήρωναν
> στρατιώτες με αλάτι.
>
> **Β.** Ο Άρης κατεβαίνει στη θάλασσα κάθε πρωί, χειμώνα καλοκαίρι. Τον
> Ιανουάριο το νερό έχει δεκατέσσερις βαθμούς. Δεν τον νοιάζει.

Το Α έχει **συνδετικές λέξεις** σε κάθε πρόταση, και δεν βγάζει νόημα: το
«επομένως» δεν δείχνει κανένα συμπέρασμα, το «ωστόσο» καμία αντίθεση. Το Β
δεν έχει σχεδόν καμία, και διαβάζεται χωρίς πρόβλημα.

Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε δύο έννοιες:

- **Συνοχή** είναι η **γλωσσική** σύνδεση: οι λέξεις και οι δομές που δένουν
  τις προτάσεις και τις παραγράφους (διαρθρωτικές λέξεις, αντωνυμίες,
  επαναλήψεις).
- **Συνεκτικότητα** είναι η **νοηματική** συνέχεια: οι ιδέες ακολουθούν η
  μία την άλλη με λογική σειρά και υπηρετούν το ίδιο θέμα.

Το κείμενο Α έχει συνοχή στην επιφάνεια και καθόλου συνεκτικότητα. Το Β
έχει συνεκτικότητα με ελάχιστα μέσα συνοχής: το «Τον» και το «Δεν τον
νοιάζει» αρκούν, γιατί η σκέψη είναι ήδη στη σειρά της.

> **Κλειδί**
>
> Οι διαρθρωτικές λέξεις δεν **φτιάχνουν** τη λογική ενός κειμένου· τη
> **δείχνουν**. Αν η σχέση ανάμεσα σε δύο προτάσεις δεν υπάρχει, κανένα
> «επομένως» δεν τη δημιουργεί. Και αν ο σύνδεσμος δείχνει λάθος σχέση, το
> κείμενο λέει κάτι διαφορετικό από αυτό που ήθελες.

## Οι διαρθρωτικές λέξεις και τι δηλώνουν

Οι **διαρθρωτικές λέξεις** ή **φράσεις** (λέγονται και **συνδετικές** ή
**μεταβατικές**) είναι σύνδεσμοι, επιρρήματα και φράσεις που δείχνουν τη
**νοηματική σχέση** ανάμεσα σε δύο κομμάτια του κειμένου.

| Νοηματική σχέση            | Διαρθρωτικές λέξεις                                                   |
| -------------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| **Αντίθεση, εναντίωση**    | όμως, ωστόσο, αντίθετα, παρ' όλα αυτά, αν και, μολονότι, από την άλλη |
| **Αιτιολόγηση**            | γιατί, επειδή, αφού, καθώς, διότι, εξαιτίας                           |
| **Συμπέρασμα, αποτέλεσμα** | επομένως, άρα, συνεπώς, λοιπόν, γι' αυτό, έτσι, ώστε                  |
| **Προσθήκη**               | επίσης, επιπλέον, ακόμη, εξάλλου, επιπρόσθετα, όχι μόνο… αλλά και     |
| **Παράδειγμα**             | για παράδειγμα, λόγου χάρη, όπως, ας πούμε                            |
| **Διασάφηση**              | δηλαδή, με άλλα λόγια, πιο συγκεκριμένα, ειδικότερα                   |
| **Χρονική ή λογική σειρά** | αρχικά, πρώτα, έπειτα, στη συνέχεια, τέλος, τελικά                    |
| **Έμφαση**                 | κυρίως, ιδίως, προπάντων, μάλιστα, είναι σημαντικό ότι                |
| **Ανακεφαλαίωση**          | συνοψίζοντας, συμπερασματικά, εν κατακλείδι, με λίγα λόγια            |

Μια λέξη μπορεί να ανήκει σε δύο ομάδες ανάλογα με τη θέση της. Το «όπως»
είναι παράδειγμα στο «φρούτα, όπως μήλα» και σύγκριση στο «έγραφε όπως
μιλούσε». Το «έτσι» είναι αποτέλεσμα στο «έφυγε νωρίς· έτσι πρόλαβε το
τρένο» και τρόπος στο «έτσι γράφεται». Γι' αυτό διαβάζεις πάντα τη σχέση στο
κείμενο, όχι τη λέξη σε λίστα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι σχέση δηλώνει;*

## Τα άλλα μέσα συνοχής

Οι διαρθρωτικές λέξεις είναι τα πιο ορατά μέσα. Δεν είναι τα μόνα.

- **Επανάληψη λέξης-κλειδιού**: «Η αγορά… Η αγορά αυτή…». Κρατάει το θέμα
  μπροστά στον αναγνώστη.
- **Αντωνυμίες**: «Ο δήμαρχος υποσχέθηκε πάρκο. **Αυτό** δεν έγινε ποτέ.»
  Το «αυτό» δείχνει πίσω, σε κάτι που ειπώθηκε.
- **Συνώνυμα και ευρύτερες λέξεις**: «το πατίνι… **το όχημα**…». Αποφεύγεις
  την επανάληψη χωρίς να χάνεται το νήμα.
- **Ερώτηση-γέφυρα**: «Ποιος όμως πληρώνει το κόστος;» στην αρχή
  παραγράφου. Η επόμενη παράγραφος είναι η απάντηση.
- **Φράση που συνοψίζει και ανοίγει**: «Πέρα από το οικονομικό ζήτημα,
  υπάρχει και το περιβαλλοντικό.» Κλείνει το προηγούμενο θέμα και ανοίγει το
  νέο σε μία πρόταση.

> **Πρόσεχε**
>
> Στο ερώτημα «πώς επιτυγχάνεται η συνοχή ανάμεσα στην 2η και στην 3η
> παράγραφο;» μην απαντάς μόνο με μια διαρθρωτική λέξη. Δείξε **ποια λέξη ή
> φράση** της αρχής της 3ης **πιάνει τι** από το τέλος της 2ης, και **τι
> σχέση** δηλώνει: «Με τη φράση “Πέρα από το οικονομικό ζήτημα” η 3η
> παράγραφος ανακεφαλαιώνει την 2η, που μίλησε για το κόστος, και περνά σε
> νέα πλευρά, το περιβάλλον· η σχέση είναι προσθήκη.»

> **Θυμήσου**
>
> - **Συνοχή**: γλωσσική σύνδεση. **Συνεκτικότητα**: νοηματική συνέχεια.
> - Οι διαρθρωτικές λέξεις **δηλώνουν** μια νοηματική σχέση· δεν τη
>   δημιουργούν.
> - Όταν αντικαθιστάς μια διαρθρωτική λέξη, κρατάς την **ίδια σχέση**:
>   «όμως» με «ωστόσο», όχι με «επομένως».
> - Άλλα μέσα: επανάληψη, αντωνυμίες, συνώνυμα, ερώτηση-γέφυρα, φράση που
>   συνοψίζει και ανοίγει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αντικατέστησε τα «Ωστόσο», «Επιπλέον» και «Επομένως» χωρίς να αλλάξει η σημασία: «Το σχέδιο ακούγεται ελκυστικό. Ωστόσο κοστίζει πολύ. Επιπλέον δεν έχει δοκιμαστεί πουθενά. Επομένως η απόφαση πρέπει να περιμένει.» (δικό μας κείμενο)

1. Πρώτα βρίσκω τη σχέση που δηλώνει η κάθε λέξη: «Ωστόσο» = αντίθεση,
   «Επιπλέον» = προσθήκη, «Επομένως» = συμπέρασμα.
2. Μετά διαλέγω λέξη της **ίδιας** ομάδας, που να ταιριάζει και συντακτικά:
   **Ωστόσο → Όμως** (ή Παρ' όλα αυτά), **Επιπλέον → Εξάλλου** (ή Επίσης),
   **Επομένως → Συνεπώς** (ή Άρα). Το «αν και» δεν ταιριάζει στη θέση του
   «Ωστόσο», γιατί θέλει δευτερεύουσα πρόταση και αλλάζει τη σύνταξη.

### Παράδειγμα 2: Βρες το λάθος στη δική μας παράγραφο και διόρθωσέ το: «Οι νέοι διαβάζουν λιγότερα βιβλία από τους γονείς τους. Γι' αυτό διαβάζουν περισσότερο κείμενο από κάθε άλλη γενιά, σε οθόνες.»

1. Το «Γι' αυτό» δηλώνει **αποτέλεσμα**: σαν να διαβάζουν περισσότερο σε οθόνες
   **επειδή** διαβάζουν λιγότερα βιβλία. Δεν υπάρχει τέτοια σχέση στο νόημα.
   Η δεύτερη πρόταση λέει κάτι που **έρχεται σε αντίθεση** με την εντύπωση
   της πρώτης.
2. Διόρθωση με σύνδεσμο αντίθεσης: «Οι νέοι διαβάζουν λιγότερα βιβλία από τους
   γονείς τους. **Ωστόσο** διαβάζουν περισσότερο κείμενο από κάθε άλλη γενιά,
   σε οθόνες.» Τώρα η συνοχή δείχνει τη σωστή σχέση και το κείμενο είναι
   συνεκτικό.

### Παράδειγμα 3: Πώς συνδέονται οι δύο δικές μας παράγραφοι; Τέλος 1ης: «…και έτσι το λεωφορείο έγινε το πιο αργό μέσο της πόλης.» Αρχή 2ης: «Γιατί όμως οι δήμοι δεν δίνουν στα λεωφορεία δικές τους λωρίδες;»

1. Η 2η παράγραφος ανοίγει με **ερώτηση-γέφυρα**. Η ερώτηση προϋποθέτει το
   πρόβλημα που περιέγραψε η 1η (τα λεωφορεία είναι αργά) και στρέφει την
   προσοχή στη **λύση** που δεν εφαρμόζεται.
2. Το «όμως» δηλώνει **αντίθεση**: ανάμεσα σε ένα πρόβλημα που είναι γνωστό και
   μια λύση που, παρ' όλα αυτά, δεν δοκιμάζεται. Η συνοχή επιτυγχάνεται με την
   ερώτηση-γέφυρα, τη λέξη «λεωφορεία» που επαναλαμβάνεται, και τη διαρθρωτική
   λέξη «όμως».

## Ερωτήσεις

1. Ποια διατύπωση ξεχωρίζει σωστά τη συνοχή από τη συνεκτικότητα;
   - Συνοχή είναι η γλωσσική σύνδεση· συνεκτικότητα η νοηματική συνέχεια.
   - Συνοχή έχει ένα κείμενο με παραγράφους· συνεκτικότητα ένα κείμενο χωρίς παραγράφους.
   - Είναι δύο ονόματα για το ίδιο πράγμα, απλώς το δεύτερο χρησιμοποιείται στο Λύκειο.
   - Συνοχή είναι η λογική σειρά των ιδεών· συνεκτικότητα οι λέξεις που τις δένουν.
2. Με τι μπορείς να αντικαταστήσεις το «Ωστόσο» στο «Η πρόταση είναι καλή. Ωστόσο, κοστίζει.» χωρίς αλλαγή σημασίας;
   - «Επομένως», που κι αυτό ανοίγει νέα πρόταση μετά από τελεία
   - «Παρ' όλα αυτά»
   - «Επιπλέον», που προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο για την πρόταση
   - «Αν και», που δείχνει κι αυτό εναντίωση ανάμεσα σε δύο σκέψεις
3. Ένα κείμενο έχει διαρθρωτική λέξη σε κάθε πρόταση, αλλά οι ιδέες πηδούν από θέμα σε θέμα. Τι του λείπει;
   - Συνοχή, γιατί οι διαρθρωτικές λέξεις δεν είναι αρκετές για να δέσουν το κείμενο.
   - Κατακλείδα, γιατί χωρίς συμπέρασμα ο αναγνώστης δεν καταλαβαίνει τη σειρά.
   - Συνεκτικότητα
   - Επαναλήψεις λέξεων-κλειδιών, που θα κρατούσαν το θέμα μπροστά στον αναγνώστη.
4. «Ο δήμος υποσχέθηκε ποδηλατόδρομο. Αυτό δεν έγινε ποτέ.» Πώς επιτυγχάνεται εδώ η συνοχή;
   - Με αντωνυμία που δείχνει πίσω, στην υπόσχεση.
   - Με διαρθρωτική λέξη αντίθεσης, γιατί η υπόσχεση δεν τηρήθηκε τελικά.
   - Με επανάληψη της λέξης-κλειδιού «ποδηλατόδρομος» στη δεύτερη πρόταση.
   - Με ερώτηση-γέφυρα που οδηγεί τον αναγνώστη στην επόμενη σκέψη.
5. «Ο αγώνας ακυρώθηκε λόγω βροχής. Επιπλέον, οι παίκτες γύρισαν σπίτι.» Ποια διαρθρωτική λέξη ταιριάζει καλύτερα στη θέση του «Επιπλέον»;
   - «Ωστόσο», γιατί οι παίκτες ήθελαν να παίξουν και έφυγαν παρά τη θέλησή τους
   - «Για παράδειγμα», γιατί η επιστροφή στο σπίτι είναι μία από τις συνέπειες
   - «Γι' αυτό»
   - «Δηλαδή», γιατί η επιστροφή εξηγεί τι σημαίνει ότι ακυρώθηκε ο αγώνας
6. Σε ποια πρόταση το «όπως» εισάγει παράδειγμα;
   - «Μίλησε όπως μιλούσε πάντα, ήρεμα και χωρίς βιασύνη.»
   - «Όπως ήταν αναμενόμενο, η συνάντηση κράτησε ως το βράδυ.»
   - «Όλα έγιναν όπως τα είχαμε σχεδιάσει από την αρχή.»
   - «Τα νησιά, όπως η Σίφνος, έχουν πρόβλημα νερού.»
7. Μια παράγραφος αρχίζει «Πέρα από το κόστος, υπάρχει και ο χρόνος.» Τι κάνει αυτή η φράση για τη συνοχή;
   - Εισάγει αντίθεση με όσα ειπώθηκαν, και ο συγγραφέας αλλάζει γνώμη.
   - Συνοψίζει το προηγούμενο θέμα και περνά σε νέο, με σχέση προσθήκης.
   - Βγάζει συμπέρασμα από όσα ειπώθηκαν για το κόστος στην προηγούμενη παράγραφο.
   - Δίνει παράδειγμα κόστους, για να γίνει πιο συγκεκριμένη η προηγούμενη σκέψη.
8. Πώς απαντάς καλύτερα στο «Πώς συνδέεται η 3η παράγραφος με τη 2η;»
   - «Συνδέεται με το “Επιπλέον”.»
   - «Οι δύο παράγραφοι έχουν το ίδιο θέμα, γι' αυτό συνδέονται μεταξύ τους.»
   - «Με το “Επιπλέον”, που προσθέτει δεύτερο επιχείρημα στο πρώτο της 2ης.»
   - «Συνδέονται πολύ καλά, γιατί ο συγγραφέας γράφει με σαφήνεια και λογική σειρά.»

## Ασκήσεις

1. Ποια νοηματική σχέση δηλώνουν το «συνεπώς», το «μολονότι» και το «δηλαδή»;
2. Εξήγησε γιατί ένα κείμενο μπορεί να έχει πολλές διαρθρωτικές λέξεις και να μην είναι συνεκτικό.
3. Στο δικό μας απόσπασμα λείπουν οι διαρθρωτικές λέξεις: «Η πόλη απέκτησε νέο πάρκο. (1) ελάχιστοι το επισκέπτονται, (2) δεν έχει ούτε ένα δέντρο. Το καλοκαίρι, (3), το τσιμέντο του ξεπερνά τους πενήντα βαθμούς. (4) ο δήμος πρέπει να φυτέψει δέντρα.» Γράψε μία κατάλληλη για κάθε κενό.
   α) Κενό (1)
   β) Κενό (2)
   γ) Κενό (3)
   δ) Κενό (4)
4. Τέλος μιας δικής μας παραγράφου: «…και έτσι οι ταβέρνες του λιμανιού γέμισαν τουρίστες όλο τον χρόνο.» Αρχή της επόμενης: «Τους ψαράδες όμως δεν τους ρώτησε κανείς.» Πώς επιτυγχάνεται η συνοχή ανάμεσα στις δύο παραγράφους;
5. Μια συμμαθήτριά σου ξεκινά κάθε πρόταση της έκθεσής της με διαρθρωτική λέξη, «για να φαίνεται δεμένο το κείμενο». Τι θα της έλεγες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/cohesion-coherence
