# Χαρακτήρες και χαρακτηρισμός

> Τι κάνει, τι λέει, πώς τον βλέπουν οι άλλοι: πώς χτίζεται ένας ήρωας.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/characters

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τον άμεσο από τον έμμεσο χαρακτηρισμό ενός προσώπου.
- Να αναγνωρίζεις τα μέσα του έμμεσου χαρακτηρισμού: πράξεις, λόγια, σκέψεις, εμφάνιση, όνομα, χώρο, ματιά των άλλων.
- Να χαρακτηρίζεις ένα πρόσωπο τεκμηριώνοντας κάθε γνώρισμα με στοιχείο από το κείμενο.
- Να χρησιμοποιείς τις διακρίσεις επίπεδος–σφαιρικός και στατικός–δυναμικός χαρακτήρας.

## Πώς χτίζεται ένας ήρωας

Ένας λογοτεχνικός ήρωας δεν υπάρχει πριν από τις λέξεις που τον φτιάχνουν.
Ό,τι ξέρουμε γι' αυτόν, το ξέρουμε επειδή ο συγγραφέας μάς το έδωσε με
κάποιον τρόπο. Οι τρόποι είναι δύο.

- **Άμεσος** (ή **ευθύς**) **χαρακτηρισμός**: ο αφηγητής ή κάποιο πρόσωπο
  λέει **ρητά** πώς είναι ο ήρωας. «Ήταν φιλάργυρος.»
- **Έμμεσος χαρακτηρισμός**: ο ήρωας φανερώνεται από **ό,τι κάνει, λέει,
  σκέφτεται**, από το πώς **μοιάζει**, πώς **λέγεται**, πού **ζει**, πώς
  τον **βλέπουν** οι άλλοι. Το συμπέρασμα το βγάζει ο αναγνώστης.

> **Κλειδί**
>
> Ο έμμεσος χαρακτηρισμός είναι συνήθως πιο **πειστικός** από τον άμεσο. Αν ο
> αφηγητής πει «ήταν σκληρή», μπορεί να μην τον πιστέψουμε. Αν δούμε την
> ηρωίδα να απαντά κοφτά στην άρρωστη κόρη της, το συμπεραίνουμε μόνοι μας,
> και το πιστεύουμε. Γι' αυτό ο καλός χαρακτηρισμός σε μια απάντηση έχει
> πάντα τη μορφή: **γνώρισμα + τεκμήριο από το κείμενο**.

## Τα μέσα του έμμεσου χαρακτηρισμού

| Μέσο                   | Τι ρωτάς                                 | Παράδειγμα (δικό μας)                       |
| ---------------------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------------- |
| **Πράξεις**            | τι κάνει, ιδίως όταν πρέπει να διαλέξει; | δίνει το παλτό του σε έναν άγνωστο          |
| **Λόγια**              | τι λέει, και **πώς** το λέει;            | απαντά με μονοσύλλαβα                       |
| **Σκέψεις**            | τι σκέφτεται και δεν λέει;               | «δεν θα με ξαναδεί», σκέφτεται χαμογελώντας |
| **Εμφάνιση**           | ρούχα, σώμα, κινήσεις                    | φορά τα κυριακάτικα μέσα στη βδομάδα        |
| **Όνομα, παρατσούκλι** | τι λέει το όνομα, ποιος το έδωσε;        | τον λένε όλοι «Κουτσομπόλη»                 |
| **Χώρος, αντικείμενα** | πώς είναι το σπίτι του, τι κρατά;        | ένα σπίτι καθαρό σαν μουσείο                |
| **Οι άλλοι**           | πώς τον βλέπουν και του φέρονται;        | τα παιδιά σωπαίνουν όταν μπαίνει            |

## Οι γυναίκες της «Φόνισσας»

Στο πρώτο κεφάλαιο της «Φόνισσας» του **Παπαδιαμάντη** (1903, Βικιθήκη) ο
αφηγητής δουλεύει και με τους δύο τρόπους. Τη Χαδούλα την παρουσιάζει
**άμεσα**:

> Ἡ Χαδούλα, ἡ λεγομένη Φράγκισσα, ἢ ἄλλως Φραγκογιαννού, ἦτο γυνὴ σχεδὸν
> ἑξηκοντοῦτις, καλοκαμωμένη, μὲ ἁδροὺς χαρακτῆρας, μὲ ἦθος ἀνδρικόν, καὶ μὲ
> δύο μικρὰς ἄκρας μύστακος ἄνω τῶν χειλέων της.

Αλλά τα πιο ζωντανά της γνωρίσματα έρχονται **έμμεσα**. Όταν η κόρη της, η
λεχώνα, ρωτά πώς πάει το άρρωστο μωρό, η απάντηση είναι:

> ― Πῶς νὰ πάῃ!… εἶπεν αὐστηρῶς ἡ γραῖα· ἡσύχασε τώρα, καὶ σύ!… Τί θὰ κάμῃ!…
> δὲν θὰ βήξῃ;

Ξεροί, κοφτοί λόγοι, με θαυμαστικά: μια γυναίκα εξαντλημένη, απότομη, που
δεν παρηγορεί. Και ο τρόπος που ονόμασε τον άντρα της τη χαρακτηρίζει όσο
και εκείνον. Τον έλεγε «Λογαριασμό»:

> «Λογαριασμὸν» τὸν ὠνόμασεν ἀργότερα, ἀφοῦ τὸν ὑπανδρεύθη, ἐπειδὴ συνήθιζε
> πολλάκις τὴν φράσιν, «αὐτὸς εἶν᾽ ὁ λογαριασμός», καὶ διότι, ἄλλως, δὲν
> ἠδύνατο ὀρθῶς νὰ λογαριάσῃ οὔτε ποσὸν δι᾽ ὀλίγους παράδες, οὔτε δύο
> ἡμεροκάματα.

Το παρατσούκλι λέει δύο πράγματα. Για τον Γιάννη: αφελής, ανίκανος να
υπερασπιστεί τα συμφέροντά του. Για τη Χαδούλα: **ειρωνική**, παρατηρητική,
ανώτερη από τον άντρα της, και αυτή που κρατούσε το σπίτι («Ἂν ἔλειπεν αὐτή,
θὰ τὸν ἐγελοῦσαν καθημερινῶς»).

Και η δεύτερη κόρη, η Αμέρσα, χαρακτηρίζεται μέσα από **αντικείμενα**:

> καὶ τὰ προικιά της καὶ τὰ στολίδια τὰ κεντητά, τὰ ὁποῖα μόνη της εἶχε
> κατασκευάσει, εὑρίσκοντο κλεισμένα ἀπὸ χρόνων πολλῶν εἰς μεγάλην ἄκομψον
> κασσέλαν, καὶ τὰ ἔτρωγεν ὁ σκόρος καὶ τὸ σαράκι.

Ο αφηγητής δεν γράφει «η Αμέρσα έμεινε ανύπαντρη και πικραμένη». Δείχνει
τα προικιά που έφτιαξε με κόπο και που τα τρώει ο σκόρος. Η προκοπή της
πήγε χαμένη, και η εικόνα το λέει χωρίς σχόλιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Άμεσος ή έμμεσος;*

## Ένας χαρακτήρας μέσα από μια ποδιά

Ο **Ανδρέας Καρκαβίτσας** (1865–1922) ανοίγει τον «Ζητιάνο» με τους άντρες
ενός θεσσαλικού χωριού συγκεντρωμένους μια Κυριακή έξω από το μπακάλικο. Για
τον μπακάλη γράφει (Βικιθήκη):

> Ο Μαγουλάς, σαρανταχρονίτης, καλοδέματος με την αλατζένια ποδιά εμπρός,
> όχι τόσο για να προφυλάξη τη μισότριβη βράκα του, όσο για να δειχθή πως
> είνε του χωριού ο μοναδικός μπακάλης

Η ποδιά είναι **εμφάνιση**, αλλά ο αφηγητής δεν σταματά εκεί: εξηγεί
**γιατί** τη φορά. Δεν τη χρειάζεται· τη φορά για να φαίνεται. Με μία
φράση, «όχι τόσο… όσο…», ο Μαγουλάς γίνεται **ματαιόδοξος** μέσα σε ένα
φτωχό χωριό, και ο αφηγητής **ειρωνεύεται** με ήπιο χαμόγελο.

## Είδη χαρακτήρων

| Διάκριση                 | Τι σημαίνει                                        |
| ------------------------ | -------------------------------------------------- |
| **Επίπεδος** χαρακτήρας  | χτισμένος γύρω από ένα γνώρισμα· δεν μας εκπλήσσει |
| **Σφαιρικός** χαρακτήρας | σύνθετος, με αντιφάσεις· μπορεί να μας εκπλήξει    |
| **Στατικός**             | μένει ίδιος από την αρχή ως το τέλος               |
| **Δυναμικός**            | αλλάζει μέσα στην ιστορία                          |

Η διάκριση επίπεδου και σφαιρικού χαρακτήρα είναι του Άγγλου μυθιστοριογράφου
E. M. Forster. Η Φραγκογιαννού είναι το κλασικό ελληνικό παράδειγμα
**σφαιρικού** και **δυναμικού** χαρακτήρα: η γυναίκα που όλη της τη ζωή
υπηρέτησε τους άλλους θα γίνει η φόνισσα του τίτλου, πείθοντας τον εαυτό της
ότι κάνει καλό. Ο Μαγουλάς, στις λίγες γραμμές του, είναι
**επίπεδος**: ένας τύπος, ο ματαιόδοξος μπακάλης.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα γνώρισμα χωρίς τεκμήριο δεν είναι χαρακτηρισμός, είναι γνώμη. Το «η
> Φραγκογιαννού είναι σκληρή» χρειάζεται συνέχεια: **πού** το δείχνει το
> κείμενο; Και πρόσεξε να μη χρεώνεις στον ήρωα κάτι που λέει γι' αυτόν ένα
> άλλο πρόσωπο που μπορεί να έχει άδικο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Άμεσος** χαρακτηρισμός: ρητή δήλωση. **Έμμεσος**: πράξεις, λόγια,
>   σκέψεις, εμφάνιση, όνομα, χώρος, αντικείμενα, οι άλλοι.
> - Απάντηση = **γνώρισμα + τεκμήριο** από το κείμενο.
> - **Επίπεδος–σφαιρικός** (πόσο σύνθετος), **στατικός–δυναμικός** (αν
>   αλλάζει).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε τη Χαδούλα από τον διάλογο με την κόρη της στη «Φόνισσα»: «― Πῶς νὰ πάῃ!… εἶπεν αὐστηρῶς ἡ γραῖα· ἡσύχασε τώρα, καὶ σύ!…»

1. **Λόγια**: απαντά με ερώτηση αντί για απάντηση («Πῶς νὰ πάῃ!»), και δίνει
   προσταγή («ἡσύχασε τώρα»). Δεν παρηγορεί την κόρη, που μόλις γέννησε.
2. **Τρόπος**: ο αφηγητής δίνει μόνο ένα επίρρημα, «αὐστηρῶς», και τα
   θαυμαστικά με τα αποσιωπητικά κάνουν τα υπόλοιπα. Γνωρίσματα:
   **απότομη**, **αυστηρή**, **εξαντλημένη** από την αγρύπνια. Αλλά και
   **απαισιόδοξη**: δεν περιμένει να γίνει καλά το μωρό. Ο αναγνώστης, που
   έχει ακούσει την κρυφή της απορία, καταλαβαίνει ότι η σκληρότητα έχει βάθος.

### Παράδειγμα 2: Δείξε πώς το παρατσούκλι «Λογαριασμός» χαρακτηρίζει δύο πρόσωπα στη «Φόνισσα».

1. **Τον Γιάννη**: το κείμενο εξηγεί ότι το όνομα βγήκε από μια φράση που
   επαναλάμβανε και, κυρίως, από το ότι «δὲν ἠδύνατο ὀρθῶς νὰ λογαριάσῃ». Είναι
   αφελής, ανίκανος να προστατέψει τα συμφέροντά του. Το παρατσούκλι είναι
   **ειρωνικό**: τον λένε Λογαριασμό επειδή ακριβώς δεν ξέρει λογαριασμό.
2. **Τη Χαδούλα**, που το έδωσε: η ειρωνεία είναι δική της. Δείχνει μια γυναίκα
   με **κοφτερό μυαλό** και **αιχμηρή γλώσσα**, που βλέπει τις αδυναμίες του
   άντρα της καθαρά και κρατά η ίδια το σπίτι. Ένα όνομα, **δύο χαρακτήρες**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια φράση είναι άμεσος χαρακτηρισμός;
   - «Μάζευε κάθε βράδυ τα ψίχουλα από το τραπέζι και τα φύλαγε σε ένα κουτί.»
   - «Ήταν άνθρωπος τσιγκούνης και καχύποπτος.»
   - «Όταν περνούσε, οι γείτονες κατέβαζαν τα μάτια και έκλειναν τα παράθυρα.»
   - «― Και τι με νοιάζει εμένα; είπε, και γύρισε την πλάτη στον ζητιάνο.»
2. Στη «Φόνισσα», τα προικιά της Αμέρσας που «τὰ ἔτρωγεν ὁ σκόρος καὶ τὸ σαράκι» χαρακτηρίζουν την ηρωίδα μέσα από:
   - Τα λόγια της, γιατί η Αμέρσα παραπονιέται για τα προικιά της στη μητέρα της
   - Τη ματιά των άλλων, γιατί οι γείτονες κοροϊδεύουν την κασέλα της
   - Τα αντικείμενά της, που δείχνουν μια προκοπή που πήγε χαμένη
   - Τον άμεσο χαρακτηρισμό, γιατί ο αφηγητής λέει ότι η Αμέρσα είναι δυστυχισμένη
3. Γιατί το παρατσούκλι «Λογαριασμός» χαρακτηρίζει και τη Χαδούλα, που το έδωσε;
   - Γιατί δείχνει την ειρωνική, κοφτερή ματιά της στις αδυναμίες του άντρα της.
   - Γιατί η ίδια ήταν πολύ καλή στους λογαριασμούς και δούλευε ως λογίστρια.
   - Γιατί ήθελε να επαινέσει τον άντρα της για την προσοχή του στα χρήματα.
   - Δεν τη χαρακτηρίζει· το παρατσούκλι αφορά μόνο αυτόν που το φορά.
4. Τι δείχνει για τον Μαγουλά ότι φορά την ποδιά «όχι τόσο για να προφυλάξη τη μισότριβη βράκα του, όσο για να δειχθή πως είνε του χωριού ο μοναδικός μπακάλης»;
   - Ότι είναι εργατικός και φροντίζει πολύ τα ρούχα του.
   - Ότι ντρέπεται για τη δουλειά του και προσπαθεί να την κρύψει.
   - Ότι είναι φτωχός, όπως όλοι οι άλλοι, και δεν έχει άλλα ρούχα.
   - Ότι είναι ματαιόδοξος· η ποδιά είναι σήμα κοινωνικής θέσης.
5. Τι είναι ο «σφαιρικός» χαρακτήρας;
   - Ο χαρακτήρας που εμφανίζεται σε όλα τα κεφάλαια ενός μυθιστορήματος.
   - Ο χαρακτήρας που περιγράφεται με πολλές λεπτομέρειες εμφάνισης.
   - Ο σύνθετος χαρακτήρας με αντιφάσεις, που μπορεί να μας εκπλήξει.
   - Ο κεντρικός ήρωας, γύρω από τον οποίο γυρίζουν όλοι οι άλλοι, όπως οι πλανήτες.
6. Ένας ήρωας ξεκινά δειλός και στο τέλος παίρνει μια θαρραλέα απόφαση. Πώς τον λέμε;
   - Δυναμικό
   - Επίπεδο, γιατί έχει ένα μόνο βασικό γνώρισμα, τη δειλία
   - Στατικό, γιατί ο χαρακτήρας του δεν αλλάζει στην ουσία
   - Ανταγωνιστή, γιατί στο τέλος στρέφεται εναντίον του εαυτού του
7. Ποια απάντηση στο «Χαρακτήρισε τη Φραγκογιαννού» είναι η πιο τεκμηριωμένη;
   - «Είναι σκληρή, απότομη και κακιά, και δεν αγαπά κανέναν στην οικογένειά της.»
   - «Είναι απότομη, όπως δείχνει το «Πῶς νὰ πάῃ!» που απαντά στην κόρη της.»
   - «Είναι ενδιαφέρουσα ηρωίδα, γιατί ο Παπαδιαμάντης ήταν σπουδαίος συγγραφέας.»
   - «Είναι μια γυναίκα του 19ου αιώνα που ζει σε ένα νησί, μαζί με τις κόρες της.»
8. Γιατί χρειάζεται προσοχή όταν χαρακτηρίζεις έναν ήρωα από όσα λέει γι' αυτόν ένα άλλο πρόσωπο;
   - Γιατί τα άλλα πρόσωπα λένε πάντα ψέματα στη λογοτεχνία.
   - Γιατί ο χαρακτηρισμός από άλλα πρόσωπα δεν θεωρείται χαρακτηρισμός.
   - Γιατί μόνο ο αφηγητής έχει δικαίωμα να χαρακτηρίζει τους ήρωες.
   - Γιατί η γνώμη του προσώπου μπορεί να λέει περισσότερα για το ίδιο.

## Ασκήσεις

1. Ανέφερε τέσσερα μέσα έμμεσου χαρακτηρισμού.
2. Εξήγησε γιατί ο έμμεσος χαρακτηρισμός θεωρείται συνήθως πιο πειστικός από τον άμεσο.
3. «Εκεί ξαπλωμένος ο Παπαρρίζος, μικρό και αδύνατο γεροντάκι με σαγακιένιες σκάλτσες, ατλαζωτή πουκαμίσα κατεβατή έως το γόνα, μαυρομάλλινο καπότο και σκούφια ξεθωριασμένη στο κεφάλι, εκρατούσεν ένα κομμάτι χαρτί κι εδιάβαζε συλλαβιστά και δυνατά καθεμία λέξη του, συντροφεύοντάς την και με κίνημα εξηγηματικό του χεριού του.» — Α. Καρκαβίτσας, «Ο ζητιάνος», Βικιθήκη. Με ποια μέσα χαρακτηρίζεται ο παπάς, και τι γνωρίσματα προκύπτουν;
4. Για τη μητέρα της Χαδούλας ο αφηγητής της «Φόνισσας» γράφει: «Ἡ μάννα της ἦτον κακή, βλάσφημος καὶ φθονερά. Ἦτον μία ἀπὸ τὰς στρίγλας τῆς ἐποχῆς της. Ἤξευρε μάγια.» (Βικιθήκη). Απάντησε στα δύο ερωτήματα.
   α) Τι είδους χαρακτηρισμός είναι;
   β) Ποια τρία επίθετα δίνουν τα γνωρίσματά της;
5. Στο πρώτο κεφάλαιο της «Φόνισσας» η Φραγκογιαννού ξαγρυπνά δίπλα στο άρρωστο νεογέννητο εγγόνι της. Όταν η κόρη της ρωτά πώς πάει το μωρό, απαντά: «― Πῶς νὰ πάῃ!… εἶπεν αὐστηρῶς ἡ γραῖα· ἡσύχασε τώρα, καὶ σύ!… Τί θὰ κάμῃ!… δὲν θὰ βήξῃ;» Ο αφηγητής όμως μας δίνει και τη ματιά της: «Εἰς τοὺς λογισμούς της, συγκεφαλαιοῦσα ὅλην τὴν ζωήν της, ἔβλεπεν ὅτι ποτὲ δὲν εἶχε κάμει ἄλλο τίποτε εἰμὴ νὰ ὑπηρετῇ τοὺς ἄλλους.» Και μέσα της, για το μωρό, αναρωτιέται: «Θέ μου, γιατί νὰ ἔλθῃ στὸν κόσμον κι αὐτό;» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903), Βικιθήκη. Ένας συμμαθητής λέει ότι η Φραγκογιαννού είναι απλώς ένας «κακός» χαρακτήρας. Συμφωνείς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/characters
