# Python: δομή επιλογής

> if, elif, else, και οι λογικοί τελεστές and, or, not.

Πληροφορική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/informatics/python-selection

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις δομές επιλογής με if, if-else και if-elif-else, με σωστή εσοχή.
- Να χρησιμοποιείς τους τελεστές σύγκρισης και να ξεχωρίζεις το == από το =.
- Να συνδυάζεις συνθήκες με and, or, not και να υπολογίζεις την τιμή τους.
- Να εξηγείς γιατί η σειρά των κλάδων σε μια αλυσίδα elif επηρεάζει το αποτέλεσμα.

## Όταν το πρόγραμμα πρέπει να αποφασίσει

Μέχρι τώρα κάθε πρόγραμμα εκτελούσε όλες τις εντολές του, τη μία μετά την άλλη. Αυτή είναι η **ακολουθία**. Τα περισσότερα προβλήματα όμως θέλουν αποφάσεις: αν ο βαθμός είναι τουλάχιστον $10$ ο μαθητής προάγεται, αλλιώς όχι. Για αυτό υπάρχει η **δομή επιλογής**.

## Η εντολή if

```python
temperature = 31
if temperature > 30:
    print("Κάνει ζέστη")
    print("Πάρε νερό")
print("Καλή σου μέρα")
```

```text
Κάνει ζέστη
Πάρε νερό
Καλή σου μέρα
```

Τρία πράγματα κάνουν αυτές τις γραμμές να δουλεύουν:

1. Η **συνθήκη** `temperature > 30` είναι έκφραση που βγάζει `True` ή `False`.
2. Η **άνω και κάτω τελεία** `:` στο τέλος της γραμμής του `if` είναι υποχρεωτική.
3. Η **εσοχή** (indentation, συνήθως τέσσερα κενά) δείχνει ποιες εντολές ανήκουν στο `if`. Το «Καλή σου μέρα» δεν έχει εσοχή, οπότε εκτελείται πάντα.

Αν η θερμοκρασία ήταν $25$, θα εμφανιζόταν μόνο το «Καλή σου μέρα».

> **Κλειδί**
>
> **Στην Python η εσοχή δεν είναι διακόσμηση: είναι μέρος του κώδικα.**
>
> Άλλες γλώσσες κλείνουν τα μπλοκ με λέξεις όπως `ΤΕΛΟΣ_ΑΝ` ή με αγκύλες. Η Python τα κλείνει με την εσοχή: το μπλοκ τελειώνει στην πρώτη γραμμή που γυρίζει πιο αριστερά. Αν μετακινήσεις μια γραμμή τέσσερα κενά, αλλάζεις το τι κάνει το πρόγραμμα.

## Τελεστές σύγκρισης

| Τελεστής  | Σημασία                           | Παράδειγμα με `x = 5`  |
| --------- | --------------------------------- | ---------------------- |
| `==`      | ίσο                               | `x == 5` είναι `True`  |
| `!=`      | διάφορο                           | `x != 5` είναι `False` |
| `<` `>`   | μικρότερο, μεγαλύτερο             | `x > 3` είναι `True`   |
| `<=` `>=` | μικρότερο ή ίσο, μεγαλύτερο ή ίσο | `x >= 5` είναι `True`  |

> **Πρόσεχε**
>
> **Το `=` εκχωρεί, το `==` συγκρίνει.**
>
> Το `if x = 5:` είναι συντακτικό λάθος και η Python αρνείται να το εκτελέσει. Είναι από τα πιο συχνά λάθη στην αρχή, γιατί στα μαθηματικά το ίδιο σύμβολο κάνει και τις δύο δουλειές.

## if και else

Όταν υπάρχουν δύο περιπτώσεις που αποκλείουν η μία την άλλη, το `else` πιάνει ό,τι δεν πέρασε από το `if`:

```python
grade = 9.5
if grade >= 10:
    print("Προάγεται")
else:
    print("Απορρίπτεται")
```

```text
Απορρίπτεται
```

Το `else` δεν έχει συνθήκη. Εκτελείται ακριβώς όταν η συνθήκη του `if` είναι ψευδής.

## Πολλαπλή επιλογή με elif

Για περισσότερες από δύο περιπτώσεις υπάρχει το `elif` (από το «else if»). Ένα εισιτήριο κοστίζει: δωρεάν κάτω από $6$ ετών, $5$ ευρώ κάτω από $18$, $4$ ευρώ από $65$ και πάνω, και $8$ ευρώ σε κάθε άλλη περίπτωση.

```python
age = 70
if age < 6:
    price = 0
elif age < 18:
    price = 5
elif age >= 65:
    price = 4
else:
    price = 8
print(price)
```

```text
4
```

Η αλυσίδα ελέγχει τις συνθήκες **με τη σειρά** και εκτελεί **μόνο τον πρώτο** κλάδο που βρίσκει αληθή. Γι' αυτό το `elif age < 18` δεν χρειάζεται να λέει «και `age >= 6`»: αν η ηλικία ήταν κάτω από $6$, η εκτέλεση δεν θα είχε φτάσει καν εκεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ίδια αλυσίδα για age = 12*

## Λογικοί τελεστές: and, or, not

Μια συνθήκη μπορεί να χτιστεί από μικρότερες:

| Τελεστής  | Είναι `True` όταν                |
| --------- | -------------------------------- |
| `a and b` | **και οι δύο** είναι `True`      |
| `a or b`  | **τουλάχιστον μία** είναι `True` |
| `not a`   | η `a` είναι `False`              |

```python
age = 16
has_ticket = True
print(age >= 15 and has_ticket)
print(age < 12 or age > 65)
print(not has_ticket)
```

```text
True
False
False
```

Η Python δέχεται και **αλυσιδωτή σύγκριση**, όπως τη γράφεις στα μαθηματικά: το `0 <= x <= 20` σημαίνει `0 <= x and x <= 20`. Στη ΓΛΩΣΣΑ της Γ΄ Λυκείου αυτό δεν επιτρέπεται, οπότε αν το συναντήσεις εκεί, θυμήσου ότι είναι ιδιαιτερότητα της Python.

> **Πρόσεχε**
>
> **Το «ή» της καθημερινής γλώσσας δεν μεταφράζεται λέξη προς λέξη.**
>
> *Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα «ή» που λέει πάντα ναι*
>
> Ο χρήστης είπε «όχι» και το πρόγραμμα λέει ότι συμφωνεί. Η συνθήκη διαβάζεται ως `(answer == "ναι") or ("Ναι")`, και μια μη κενή συμβολοσειρά μόνη της μετράει ως αληθής. Η σωστή γραφή επαναλαμβάνει τη σύγκριση: `answer == "ναι" or answer == "Ναι"`.

## Εμφωλευμένη επιλογή

Ένα `if` μπορεί να βρίσκεται μέσα σε άλλο. Η εσοχή δείχνει ποιο ανήκει πού:

```python
grade = 17
absences = 20
if absences <= 114:
    if grade >= 10:
        print("Προάγεται")
    else:
        print("Παραπέμπεται")
else:
    print("Επαναλαμβάνει λόγω απουσιών")
```

```text
Προάγεται
```

Τα όρια του παραδείγματος είναι ενδεικτικά. Αυτό που μετράει είναι η δομή: ο βαθμός εξετάζεται μόνο όταν οι απουσίες είναι μέσα στο όριο.

> **Θυμήσου**
>
> - Η γραμμή του `if`, του `elif` και του `else` τελειώνει με `:`.
> - Η εσοχή ορίζει ποιες εντολές ανήκουν σε κάθε κλάδο.
> - Σε μια αλυσίδα `if-elif-else` εκτελείται **το πολύ ένας** κλάδος: ο πρώτος με αληθή συνθήκη, ή το `else` αν δεν υπάρχει κανένας.
> - `and`: και τα δύο. `or`: τουλάχιστον ένα. `not`: το αντίθετο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα έτος είναι δίσεκτο αν διαιρείται με το 4 αλλά όχι με το 100, ή αν διαιρείται με το 400. Γράψε τη συνθήκη σε Python και έλεγξέ τη για τα έτη 2024, 1900 και 2000.

1. **«Διαιρείται με το 4»** γράφεται `year % 4 == 0`. **«Όχι με το 100»** γράφεται `year % 100 != 0`.
2. **Το «αλλά» είναι `and`, το «ή» είναι `or`.** Οι παρενθέσεις δείχνουν ποια κομμάτια πάνε μαζί:
   ```python
   for year in [2024, 1900, 2000]:
       leap = (year % 4 == 0 and year % 100 != 0) or year % 400 == 0
       print(year, leap)
   ```
   ```text
   2024 True
   1900 False
   2000 True
   ```
3. **Το $1900$** διαιρείται με το $4$ αλλά και με το $100$, οπότε η παρένθεση είναι ψευδής· και δεν διαιρείται με το $400$. Δεν είναι δίσεκτο.

   **Το $2000$** διαιρείται με το $100$, άρα η παρένθεση είναι ψευδής, αλλά διαιρείται με το $400$, οπότε το `or` το σώζει.

   Ο βρόχος `for` απλώς επαναλαμβάνει τον έλεγχο για τρία έτη. Θα τον δεις αναλυτικά στην επόμενη ενότητα.

### Παράδειγμα 2: Στο πρόγραμμα του εισιτηρίου κάποιος γράφει πρώτο τον κλάδο age < 18 και μετά τον age < 6. Τι πληρώνει ένα παιδί 4 ετών;

1. **Ο κώδικας με την αλλαγμένη σειρά:**

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Το εισιτήριο με την αλλαγμένη σειρά*
2. **Ο πρώτος έλεγχος** `4 < 18` είναι αληθής, οπότε `price = 5` και η αλυσίδα σταματά.
3. **Ο κλάδος `age < 6` δεν μπορεί να εκτελεστεί ποτέ.** Κάθε ηλικία κάτω από $6$ είναι και κάτω από $18$, οπότε την «αρπάζει» πρώτος ο προηγούμενος κλάδος.

   Στις αλυσίδες με όρια, η πιο **στενή** συνθήκη γράφεται πρώτη. Αλλιώς η πλατύτερη καταπίνει τις περιπτώσεις της.

### Παράδειγμα 3: Γράψε πρόγραμμα που για έναν ακέραιο n εμφανίζει αν είναι θετικός, αρνητικός ή μηδέν, και αν είναι άρτιος ή περιττός.

1. **Δύο ανεξάρτητες ερωτήσεις** θέλουν δύο ανεξάρτητες δομές επιλογής, όχι μία αλυσίδα: ένας αριθμός είναι ταυτόχρονα π.χ. αρνητικός **και** άρτιος.
2. **Το πρόσημο** έχει τρεις περιπτώσεις, άρα `if-elif-else`. **Η αρτιότητα** έχει δύο, άρα `if-else` με το `n % 2`.
   ```python
   n = -8
   if n > 0:
       print("θετικός")
   elif n < 0:
       print("αρνητικός")
   else:
       print("μηδέν")
   if n % 2 == 0:
       print("άρτιος")
   else:
       print("περιττός")
   ```
   ```text
   αρνητικός
   άρτιος
   ```
3. **Αν τα έβαζες όλα σε μία αλυσίδα**, θα εμφανιζόταν μόνο το «αρνητικός» και ο έλεγχος αρτιότητας δεν θα γινόταν ποτέ για μη μηδενικούς αριθμούς.

   Μία αλυσίδα `elif` για περιπτώσεις που **αποκλείουν** η μία την άλλη· χωριστά `if` για ερωτήσεις που είναι ανεξάρτητες.

## Ερωτήσεις

1. Ποια γραμμή ελέγχει σωστά αν η x είναι ίση με 5;
   - if x == 5:
   - if x = 5:
   - if x == 5
   - if (x equals 5):
2. Σε ένα if, πώς καταλαβαίνει η Python ποιες εντολές ανήκουν στον κλάδο του;
   - Από την εσοχή τους
   - Από τη λέξη endif στο τέλος
   - Από τις αγκύλες γύρω τους
   - Ανήκει μόνο η πρώτη γραμμή μετά το if
3. Σε μια αλυσίδα if-elif-elif-else, πόσοι κλάδοι εκτελούνται το πολύ;
   - Ένας
   - Όσοι έχουν αληθή συνθήκη
   - Κανένας, αν λείπει το else
   - Δύο: ο πρώτος αληθής και το else
4. Για x = 7, ποια είναι η τιμή της x > 5 and x < 10;
   - True
   - False
   - 7
   - Σφάλμα, γιατί η x εμφανίζεται δύο φορές
5. Με answer = "όχι", τι εκτελείται στο if answer == "ναι" or "Ναι":;
   - Ο κλάδος του if, γιατί η συνθήκη είναι πάντα αληθής
   - Τίποτα, γιατί το "όχι" δεν είναι ούτε "ναι" ούτε "Ναι"
   - Σφάλμα, γιατί το or θέλει σύγκριση και στις δύο πλευρές
   - Ο κλάδος του if, μόνο αν answer είναι "Ναι"
6. Σε αλυσίδα με πρώτο κλάδο if age < 18 και δεύτερο elif age < 6, πότε εκτελείται ο δεύτερος;
   - Ποτέ
   - Όταν η ηλικία είναι κάτω από 6
   - Όταν η ηλικία είναι από 6 έως 17
   - Πάντα μετά τον πρώτο
7. Για a = True και b = False, ποια είναι η τιμή της not (a or b);
   - False
   - True
   - Εξαρτάται από τη σειρά των a και b
   - None
8. Στην Python, τι σημαίνει η συνθήκη 0 <= x <= 20;
   - 0 <= x and x <= 20
   - Είναι συντακτικό λάθος
   - 0 <= x or x <= 20
   - (0 <= x) <= 20, δηλαδή σύγκριση του True ή False με το 20
9. Για x = 15 εκτελείται ο κώδικας: if x > 10: print("A"), και μετά χωριστά if x > 5: print("B") else: print("C"). Τι εμφανίζεται;
   - A και B
   - Μόνο A
   - A και C
   - Μόνο B
10. Ποια πρόταση για το else είναι σωστή;
   - Δεν έχει συνθήκη και εκτελείται όταν όλες οι προηγούμενες είναι ψευδείς
   - Χρειάζεται δική του συνθήκη, π.χ. else x < 0:, όπως το elif
   - Είναι υποχρεωτικό σε κάθε if, αλλιώς το πρόγραμμα βγάζει σφάλμα
   - Εκτελείται πάντα στο τέλος της αλυσίδας, όποια συνθήκη κι αν ισχύσει

## Ασκήσεις

1. Για x = 3, ποια είναι η τιμή της x != 3 or x > 2;
2. Γράψε σε Python τη συνθήκη «ο n είναι άρτιος και θετικός».
3. Με την αλυσίδα του εισιτηρίου (κάτω από 6: 0, κάτω από 18: 5, από 65: 4, αλλιώς 8), πόσα ευρώ πληρώνει:
   α) κάποιος 6 ετών;
   β) κάποιος 18 ετών;
   γ) κάποιος 65 ετών;
4. Ένα έτος είναι δίσεκτο αν διαιρείται με το 4 αλλά όχι με το 100, ή αν διαιρείται με το 400.
   α) Είναι δίσεκτο το 2100;
   β) Είναι δίσεκτο το 2400;
   γ) Είναι δίσεκτο το 2026;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/informatics/python-selection
