# Υπολογιστικό νέφος

> Αποθήκευση, συνεργασία και υπηρεσίες στο νέφος — και τι παραχωρείς.

Πληροφορική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/informatics/cloud-computing

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι το υπολογιστικό νέφος και ποια χαρακτηριστικά το ξεχωρίζουν.
- Να ξεχωρίζεις τα μοντέλα υπηρεσιών IaaS, PaaS και SaaS με βάση το ποιος διαχειρίζεται τι.
- Να αναφέρεις τα πλεονεκτήματα του νέφους για αποθήκευση και συνεργασία.
- Να αξιολογείς τι παραχωρείς: έλεγχο των δεδομένων, ιδιωτικότητα, εξάρτηση από σύνδεση και πάροχο.

## Ο υπολογιστής κάποιου άλλου

Όταν ανεβάζεις φωτογραφίες σε μια υπηρεσία αποθήκευσης, γράφεις μια εργασία σε έγγραφο που ανοίγει μέσα από τον φυλλομετρητή, ή βλέπεις μια σειρά σε πλατφόρμα streaming, χρησιμοποιείς το **υπολογιστικό νέφος** (cloud computing).

**Υπολογιστικό νέφος** είναι η παροχή υπολογιστικών πόρων, δηλαδή αποθηκευτικού χώρου, επεξεργαστικής ισχύος και εφαρμογών, **μέσω του Διαδικτύου**, από διακομιστές ενός παρόχου, **όταν τους χρειάζεσαι** και στην ποσότητα που τους χρειάζεσαι.

Το «νέφος» είναι μεταφορά. Τα αρχεία σου δεν αιωρούνται πουθενά: βρίσκονται σε δίσκους, μέσα σε **κέντρα δεδομένων** (data centers), κτίρια με χιλιάδες διακομιστές, ψύξη και εφεδρική τροφοδοσία, κάπου στον κόσμο.

*Η αίθουσα διακομιστών του κέντρου υπολογιστών του CERN. Έτσι μοιάζει από μέσα ένα κέντρο δεδομένων: σειρές από ερμάρια (racks), το καθένα γεμάτο διακομιστές, με ψύξη και τροφοδοσία για όλους. Τα κέντρα δεδομένων των παρόχων νέφους είναι αίθουσες σαν αυτή, συχνά πολύ μεγαλύτερες.*

> **Κλειδί**
>
> **«Στο νέφος» σημαίνει «στον υπολογιστή κάποιου άλλου».**
>
> Όλα τα πλεονεκτήματα του νέφους βγαίνουν από αυτό: κάποιος άλλος αγοράζει τα μηχανήματα, τα συντηρεί, κρατά αντίγραφα. Και όλα τα μειονεκτήματα βγαίνουν επίσης από αυτό: τα δεδομένα σου είναι σε χώρο που δεν ελέγχεις, με κανόνες που γράφει εκείνος.

## Τι το ξεχωρίζει

Ένας ιστότοπος σε έναν διακομιστή δεν είναι από μόνος του νέφος. Το νέφος έχει πέντε χαρακτηριστικά:

| Χαρακτηριστικό          | Τι σημαίνει                                                           |
| ----------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| **Κατά παραγγελία**     | παίρνεις πόρους μόνος σου, με λίγα κλικ, χωρίς να μιλήσεις με κανέναν |
| **Πρόσβαση από παντού** | από οποιαδήποτε συσκευή με σύνδεση στο Διαδίκτυο                      |
| **Κοινή χρήση πόρων**   | οι ίδιοι διακομιστές εξυπηρετούν πολλούς πελάτες ταυτόχρονα           |
| **Ελαστικότητα**        | οι πόροι μεγαλώνουν ή μικραίνουν γρήγορα, ανάλογα με τη ζήτηση        |
| **Μετρούμενη χρήση**    | η χρήση μετριέται, και συχνά πληρώνεις μόνο όσο χρησιμοποίησες        |

Η **ελαστικότητα** είναι αυτό που αλλάζει τα πάντα για μια επιχείρηση. Ένα ηλεκτρονικό κατάστημα με δεκαπλάσια κίνηση την Black Friday δεν χρειάζεται να αγοράσει δεκαπλάσιους διακομιστές που θα μένουν άεργοι τον υπόλοιπο χρόνο. Νοικιάζει περισσότερους για λίγες μέρες και τους επιστρέφει.

## Τρία μοντέλα υπηρεσιών

Το νέφος πουλάει υπηρεσίες σε τρία επίπεδα. Η διαφορά τους είναι **ποιος διαχειρίζεται τι**:

| Επίπεδο                         | Διαχειρίζεσαι εσύ                            | Διαχειρίζεται ο πάροχος                                         | Παράδειγμα                                                       |
| ------------------------------- | -------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| **IaaS**: υποδομή ως υπηρεσία   | λειτουργικό σύστημα, προγράμματα, δεδομένα   | μηχανήματα, δίκτυο, αποθήκευση                                  | νοικιάζεις έναν εικονικό διακομιστή και στήνεις πάνω ό,τι θέλεις |
| **PaaS**: πλατφόρμα ως υπηρεσία | τον κώδικα της εφαρμογής σου και τα δεδομένα | όλα τα παραπάνω, και το λειτουργικό και το περιβάλλον εκτέλεσης | ανεβάζεις ένα πρόγραμμα Python και ο πάροχος το τρέχει           |
| **SaaS**: λογισμικό ως υπηρεσία | μόνο τα δεδομένα σου και τις ρυθμίσεις       | ολόκληρη την εφαρμογή                                           | email στον φυλλομετρητή, online επεξεργαστής κειμένου            |

Από πάνω προς τα κάτω, εσύ κάνεις όλο και λιγότερα και ο πάροχος όλο και περισσότερα. Ο μαθητής που γράφει εργασία σε online επεξεργαστή κειμένου χρησιμοποιεί **SaaS** χωρίς να το ξέρει. Ο προγραμματιστής που στήνει δικό του διακομιστή χρησιμοποιεί **IaaS**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μοντέλο είναι;*

Υπάρχουν και τρία **μοντέλα ανάπτυξης**: το **δημόσιο** νέφος, που το μοιράζονται πολλοί πελάτες ενός παρόχου· το **ιδιωτικό**, που το χρησιμοποιεί ένας μόνο οργανισμός, π.χ. ένα νοσοκομείο για τους φακέλους των ασθενών· και το **υβριδικό**, που συνδυάζει τα δύο.

## Τι κερδίζεις

- **Πρόσβαση από παντού.** Η εργασία που άρχισες στο σχολείο συνεχίζεται στο κινητό και στον υπολογιστή του σπιτιού.
- **Συνεργασία σε πραγματικό χρόνο.** Τέσσερις μαθητές γράφουν στο ίδιο έγγραφο ταυτόχρονα, βλέπουν ο ένας τις αλλαγές του άλλου, και υπάρχει ιστορικό εκδόσεων. Τέλος στο `εργασία_τελικό_ΤΕΛΙΚΟ_2.docx` που κυκλοφορεί με email.
- **Αντίγραφα ασφαλείας.** Αν χαθεί ή χαλάσει το κινητό, οι φωτογραφίες είναι ακόμα εκεί.
- **Χωρίς αρχικό κόστος.** Μια νέα επιχείρηση δεν αγοράζει διακομιστές πριν ξέρει αν θα έχει πελάτες. Πληρώνει όσο χρησιμοποιεί, και μεγαλώνει όταν χρειαστεί.

## Τι παραχωρείς

> **Πρόσεχε**
>
> **Το νέφος δεν είναι δωρεάν ούτε όταν δεν πληρώνεις.**
>
> Όταν μια υπηρεσία δεν σου χρεώνει χρήματα, συχνά πληρώνεται με άλλον τρόπο: με διαφημίσεις, ή με τα δεδομένα σου. Οι **όροι χρήσης** που αποδέχεσαι λένε τι μπορεί να κάνει ο πάροχος με όσα ανεβάζεις. Σπάνια τους διαβάζει κανείς, και γι' αυτό αξίζει τουλάχιστον να ξέρεις ότι υπάρχουν.

| Τι παραχωρείς                  | Τι σημαίνει στην πράξη                                                                               |
| ------------------------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Τον έλεγχο των δεδομένων**   | τα αρχεία σου βρίσκονται σε διακομιστές άλλου, ίσως σε άλλη χώρα, με τους κανόνες εκείνου            |
| **Ιδιωτικότητα**               | ο πάροχος μπορεί τεχνικά να δει ό,τι δεν είναι κρυπτογραφημένο, και μια διαρροή εκθέτει πολλούς μαζί |
| **Ανεξαρτησία από τη σύνδεση** | χωρίς Διαδίκτυο, ή αν ο πάροχος έχει βλάβη, δεν έχεις πρόσβαση ούτε στα δικά σου αρχεία              |
| **Ανεξαρτησία από τον πάροχο** | αν αυξήσει τις τιμές, αλλάξει τους όρους ή κλείσει, η μεταφορά σε άλλον μπορεί να είναι δύσκολη      |

Η τελευταία γραμμή λέγεται **εγκλωβισμός στον πάροχο** (vendor lock-in). Αν τα αρχεία σου είναι σε μορφή που ανοίγει μόνο η εφαρμογή ενός παρόχου, η φυγή κοστίζει. Γι' αυτό μετράει να μπορείς να **εξαγάγεις** τα δεδομένα σου σε ανοιχτές μορφές, και να κρατάς ένα αντίγραφο και κάπου αλλού.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο **Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων** (ΓΚΠΔ, GDPR) δίνει σε κάθε άνθρωπο δικαιώματα πάνω στα προσωπικά του δεδομένα, όπως να μάθει τι κρατά μια υπηρεσία για αυτόν και να ζητήσει τη διαγραφή του. Ο νόμος βοηθά, αλλά δεν αντικαθιστά την προσοχή σου.

> **Θυμήσου**
>
> - Νέφος: υπολογιστικοί πόροι μέσω Διαδικτύου, κατά παραγγελία, από διακομιστές παρόχου.
> - IaaS: νοικιάζεις μηχανήματα. PaaS: ανεβάζεις κώδικα. SaaS: χρησιμοποιείς έτοιμη εφαρμογή.
> - Κερδίζεις πρόσβαση από παντού, συνεργασία, αντίγραφα και ευελιξία.
> - Παραχωρείς έλεγχο των δεδομένων, μέρος της ιδιωτικότητας, και εξαρτάσαι από τη σύνδεση και από τον πάροχο.
> - Προστασία: ισχυρός κωδικός, έλεγχος ταυτότητας δύο παραγόντων, και ένα αντίγραφο εκτός του ίδιου παρόχου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια ομάδα τεσσάρων μαθητών πρέπει να γράψει μια κοινή εργασία σε δύο εβδομάδες. Σύγκρινε το να γράψει ο καθένας κομμάτι σε δικό του αρχείο και να τα στέλνουν με email, με το να δουλέψουν σε κοινό έγγραφο στο νέφος.

1. **Με αρχεία και email:** κάθε αλλαγή θέλει νέα αποστολή, κυκλοφορούν πολλές εκδοχές του ίδιου αρχείου, και κάποια στιγμή κάποιος δουλεύει πάνω σε παλιά. Η ένωση των κομματιών στο τέλος είναι ξεχωριστή δουλειά.
2. **Με κοινό έγγραφο:** υπάρχει μία εκδοχή, όλοι βλέπουν την τελευταία, και το ιστορικό δείχνει ποιος έγραψε τι. Δουλεύει από οποιαδήποτε συσκευή.
3. **Τι παραχωρούν:** χρειάζονται σύνδεση για να δουλέψουν, λογαριασμό σε έναν πάροχο, και το κείμενό τους είναι σε διακομιστές του. Για μια σχολική εργασία το αντάλλαγμα είναι συνήθως λογικό.

   Αξίζει όμως, λίγο πριν την παράδοση, να κατεβάσουν ένα αντίγραφο σε κοινή μορφή, ώστε μια βλάβη της υπηρεσίας την τελευταία νύχτα να μη σημαίνει ότι η εργασία χάθηκε.

### Παράδειγμα 2: Ένα μικρό ηλεκτρονικό κατάστημα έχει 200 επισκέπτες τη μέρα, αλλά 5000 τις ημέρες των εκπτώσεων. Γιατί το νέφος το συμφέρει περισσότερο από το να αγοράσει δικούς του διακομιστές;

1. **Με δικούς του διακομιστές** πρέπει να αγοράσει εξοπλισμό για τη χειρότερη μέρα, τους $5000$ επισκέπτες, δηλαδή $25$ φορές τη συνηθισμένη κίνηση.
2. **Τις υπόλοιπες μέρες** ο εξοπλισμός αυτός μένει σχεδόν άεργος, αλλά έχει ήδη πληρωθεί, και θέλει ρεύμα, χώρο και συντήρηση.
3. **Με το νέφος**, χάρη στην **ελαστικότητα** και στη **μετρούμενη χρήση**, νοικιάζει πόρους για $200$ επισκέπτες τις κανονικές μέρες και για $5000$ μόνο τις μέρες των εκπτώσεων.

   Το αντίτιμο είναι η εξάρτηση: αν ο πάροχος έχει βλάβη την ημέρα των εκπτώσεων, το κατάστημα κλείνει μαζί του.

### Παράδειγμα 3: Μια δωρεάν εφαρμογή αποθήκευσης φωτογραφιών γράφει στους όρους χρήσης ότι «μπορεί να αναλύει το περιεχόμενο για τη βελτίωση των υπηρεσιών της και για εξατομικευμένες διαφημίσεις». Τι παραχωρεί ο χρήστης;

1. **Ιδιωτικότητα:** οι φωτογραφίες δεν μένουν απλώς αποθηκευμένες, **αναλύονται**. Μπορεί να αναγνωρίζονται πρόσωπα, τοποθεσίες και αντικείμενα.
2. **Έλεγχο:** τα δεδομένα χρησιμοποιούνται για σκοπούς του παρόχου, όπως η διαφήμιση, όχι μόνο για την υπηρεσία που ζήτησε ο χρήστης.
3. **Και δεδομένα άλλων:** οι φωτογραφίες δείχνουν συχνά φίλους και συγγενείς, που δεν αποδέχτηκαν κανέναν όρο.

   Αυτό δεν σημαίνει ότι η εφαρμογή απαγορεύεται. Σημαίνει ότι το «δωρεάν» έχει τίμημα, και ότι είναι καλύτερα να το ξέρεις πριν αποφασίσεις.

## Ερωτήσεις

1. Πού βρίσκονται στην πραγματικότητα τα αρχεία που αποθηκεύεις «στο νέφος»;
   - Σε δίσκους διακομιστών, μέσα σε κέντρα δεδομένων του παρόχου
   - Στη μνήμη του κινητού σου, σε κρυφό φάκελο
   - Κατανεμημένα στους υπολογιστές όλων των χρηστών
   - Πουθενά συγκεκριμένα· το νέφος δεν έχει φυσική θέση
2. Ένα κατάστημα νοικιάζει περισσότερους διακομιστές μόνο τις μέρες των εκπτώσεων. Ποιο χαρακτηριστικό του νέφους αξιοποιεί;
   - Την ελαστικότητα
   - Την πρόσβαση από παντού
   - Την κοινή χρήση πόρων
   - Την κρυπτογράφηση
3. Γράφεις μια εργασία σε επεξεργαστή κειμένου που ανοίγει μέσα από τον φυλλομετρητή. Ποιο μοντέλο υπηρεσίας χρησιμοποιείς;
   - SaaS
   - IaaS
   - PaaS
   - Κανένα, γιατί η εφαρμογή τρέχει στον υπολογιστή σου
4. Σε ποιο μοντέλο ο πελάτης διαχειρίζεται ο ίδιος το λειτουργικό σύστημα;
   - IaaS
   - PaaS
   - SaaS
   - Σε όλα
5. Ποια σειρά πηγαίνει από το μοντέλο όπου ο πελάτης διαχειρίζεται τα περισσότερα, σε αυτό όπου διαχειρίζεται τα λιγότερα;
   - IaaS, PaaS, SaaS
   - SaaS, PaaS, IaaS
   - PaaS, IaaS, SaaS
   - Και στα τρία διαχειρίζεται τα ίδια
6. Όλα τα αρχεία σου είναι σε μια υπηρεσία νέφους και ο πάροχος έχει βλάβη για μία μέρα. Τι ισχύει;
   - Δεν έχεις πρόσβαση στα αρχεία σου μέχρι να αποκατασταθεί η βλάβη
   - Τα αρχεία σου έχουν χαθεί οριστικά, μαζί με τα αντίγραφά τους
   - Τα ανοίγεις κανονικά, αφού είναι δικά σου και τα έχεις ανεβάσει
   - Μεταφέρονται αυτόματα σε άλλον πάροχο μέχρι να διορθωθεί η βλάβη
7. Τι είναι ο εγκλωβισμός στον πάροχο (vendor lock-in);
   - Η δυσκολία να μεταφέρεις τα δεδομένα και τη δουλειά σου σε άλλον πάροχο
   - Όταν ο πάροχος κλειδώνει τον λογαριασμό σου για λόγους ασφαλείας
   - Η κρυπτογράφηση των αρχείων σου από τον πάροχο
   - Η υποχρέωση να πληρώνεις συνδρομή για πάντα
8. Μια υπηρεσία νέφους δεν σου χρεώνει χρήματα. Τι είναι πιθανότερο;
   - Πληρώνεται με άλλον τρόπο, π.χ. με διαφημίσεις ή με τα δεδομένα των χρηστών
   - Δεν έχει κανένα κόστος, γιατί τα δεδομένα αποθηκεύονται δωρεάν
   - Είναι παράνομη, γιατί κάθε νόμιμη υπηρεσία πρέπει να χρεώνει
   - Δεν κρατά αντίγραφα των αρχείων σου, για να μην πληρώνει αποθήκευση
9. Ένα νοσοκομείο θέλει τα πλεονεκτήματα του νέφους αλλά οι φάκελοι των ασθενών να μη μοιράζονται υποδομή με άλλους πελάτες. Ποιο μοντέλο ανάπτυξης ταιριάζει;
   - Ιδιωτικό νέφος
   - Δημόσιο νέφος
   - SaaS
   - Κανένα, το νέφος είναι πάντα κοινόχρηστο
10. Ποια κίνηση μειώνει περισσότερο τον κίνδυνο να χάσεις τα αρχεία σου αν κλείσει ή κλειδωθεί ο λογαριασμός σου σε μια υπηρεσία νέφους;
   - Ένα αντίγραφο και σε άλλο μέρος, εκτός του ίδιου παρόχου
   - Ένα δεύτερο αντίγραφο σε άλλο φάκελο του ίδιου λογαριασμού
   - Ένας πιο μεγάλος κωδικός
   - Η αναβάθμιση σε πληρωμένη συνδρομή

## Ασκήσεις

1. Τι σημαίνουν τα αρχικά SaaS;
2. Ένας προγραμματιστής ανεβάζει τον κώδικα της εφαρμογής του και ο πάροχος φροντίζει λειτουργικό και μηχανήματα. Ποιο μοντέλο υπηρεσίας είναι;
3. Κατάταξε τις παρακάτω περιπτώσεις σε IaaS, PaaS ή SaaS.
   α) Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο μέσα από τον φυλλομετρητή
   β) Ενοικίαση εικονικού διακομιστή με δικό σου λειτουργικό
   γ) Υπηρεσία που τρέχει τον κώδικα Python που ανεβάζεις
4. Ένα κατάστημα έχει 300 επισκέπτες τις κανονικές μέρες και 6000 στις εκπτώσεις.
   α) Πόσες φορές τη συνηθισμένη κίνηση έχει στις εκπτώσεις;
   β) Ποιο χαρακτηριστικό του νέφους του επιτρέπει να μην αγοράσει εξοπλισμό για την αιχμή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/informatics/cloud-computing
