# Ο μυκηναϊκός πολιτισμός

> Τα ανάκτορα, η Γραμμική Β΄, η οικονομία και η κατάρρευση γύρω στο 1200 π.Χ.

Ιστορία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/history/mycenaean

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τη χώρα και τα κέντρα του μυκηναϊκού κόσμου, και τις πηγές μας γι' αυτόν: τα έπη, τις ανασκαφές του Σλήμαν και τη Γραμμική Β΄.
- Να περιγράφεις την οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση, με τους τίτλους των πινακίδων της Πύλου (άνακτας, λααγέτας, επέτες, τελεστές, βασιλεύς).
- Να εξηγείς την εξάπλωση των Μυκηναίων και τα αίτια της παρακμής τους γύρω στο 1200 π.Χ.
- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία που δείχνουν την πολιτιστική συνοχή του μυκηναϊκού κόσμου και να περιγράφεις τα μέγαρα και τους θολωτούς τάφους.

## Μύθος ή ιστορία;

Ως τον 19ο αιώνα οι περισσότεροι ερευνητές πίστευαν ότι ο Αγαμέμνονας, οι
«πολύχρυσες Μυκήνες» και ο Τρωικός πόλεμος ήταν δημιουργήματα της φαντασίας του
Ομήρου. Ύστερα ήρθε ένας έμπορος με ένα φτυάρι, και αργότερα ένας αρχιτέκτονας
που διάβασε μια γραφή που κανείς δεν καταλάβαινε. Η ενότητα αυτή ρωτά **τι
ξέρουμε πραγματικά** για τον πρώτο μεγάλο ελληνικό πολιτισμό, **από πού** το
ξέρουμε, και **γιατί κατέρρευσε**.

## Η χώρα και οι πηγές

Στην ηπειρωτική Ελλάδα, στην **ύστερη εποχή του χαλκού (1600–1100 π.Χ.)**,
γεννήθηκε ο πρώτος μεγάλος ελληνικός πολιτισμός. Οι ερευνητές τον λένε
συμβατικά **μυκηναϊκό**, από το σπουδαιότερο κέντρο του, την «πολύχρυσο
Μυκήνη» των επών.

Τον δημιούργησαν **ελληνικά φύλα** που οι πηγές τα λένε **Αχαιούς, Δαναούς,
Ίωνες, Αργείους**. Όταν στέριωσαν στην ηπειρωτική χώρα, δέχτηκαν επιδράσεις από
τους άλλους αιγαιακούς πολιτισμούς, ιδίως τον **μινωικό**, και μετά απλώθηκαν
στα νησιά, στην Κρήτη και στα μικρασιατικά παράλια· στην ακμή τους έφτασαν στην
Κύπρο και στις ανατολικές ακτές της Μεσογείου.

| Περιοχή            | Κέντρα                          |
| ------------------ | ------------------------------- |
| Αργολίδα           | **Μυκήνες**, Άργος, **Τίρυνθα** |
| Μεσσηνία · Λακωνία | **Πύλος** · Αμύκλες             |
| Βοιωτία            | Ορχομενός, **Θήβα**, Γλας       |
| Αττική             | Αθήνα, Ελευσίνα, Μαραθώνας      |
| Θεσσαλία           | Ιωλκός                          |

Τα κέντρα χτίζονταν σε θέσεις που επόπτευαν μεγάλη περιοχή, συνήθως με
**ανάκτορο** και **ισχυρή οχύρωση**.

Οι πηγές μας:

1. **Τα ομηρικά έπη**, οι πρώτες πληροφορίες, που για αιώνες θεωρήθηκαν μύθος.
2. **Οι ανασκαφές**: ο **Ερρίκος Σλήμαν** (Heinrich Schliemann), πλούσιος
   Γερμανός έμπορος, έσκαψε στις Μυκήνες το **1876** και έδωσε ιστορική
   υπόσταση στις διηγήσεις του Ομήρου.
3. **Η Γραμμική Β΄**: την αποκρυπτογράφησαν ο **M. Ventris** και ο **J. Chadwick**
   το **1952**, το αποκορύφωμα όλης της έρευνας. Την έγραφαν ειδικευμένοι
   γραφείς στα ανάκτορα, σε πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στην **Πύλο**, την
   **Κνωσό**, τις **Μυκήνες** και τη **Θήβα**.

Τι έδειξε η ανάγνωση: η Γραμμική Β΄ είναι **συλλαβική** γραφή, και τα σύμβολά της
αποδίδουν **λέξεις της ελληνικής**, μια πρώιμη μορφή της, παλαιότερη κι από τη
γλώσσα των επών. Επικύρωσε έτσι την **ελληνικότητα** του μυκηναϊκού πολιτισμού.
Οι πινακίδες όμως έχουν **λογιστικό** περιεχόμενο: κατάλογοι αντικειμένων και
περιουσίας ηγεμόνων ή εμπόρων, και ονόματα θεών και ανθρώπων γνωστά από τα έπη.
**Συνεχές κείμενο δεν μας έχουν δώσει ως σήμερα.** Γι' αυτό η επιστήμη βάζει τον
μυκηναϊκό πολιτισμό στο μεταίχμιο: είναι η ελληνική **πρωτοϊστορία**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι μας λένε οι πινακίδες;*

## Οικονομία, κοινωνία, πολιτική

### Η οικονομία

Την **κλειστή αγροτική οικονομία** της μέσης εποχής του χαλκού τη διαδέχτηκε μια
οικονομία στηριγμένη στο **εμπόριο**. Μετά το **1500 π.Χ.** το εμπόριο αναπτύχθηκε
γρήγορα και έβγαλε τους Μυκηναίους στο Αιγαίο. Επίκεντρο κάθε δραστηριότητας
ήταν τα **μέγαρα**, χτισμένα σε οχυρωμένες ακροπόλεις.

### Η κοινωνία

- Οι περισσότεροι υπήκοοι: **γεωργοί** και **κτηνοτρόφοι**.
- Μεγάλη ομάδα **ειδικευμένων τεχνιτών**: κεραμουργοί, ξυλουργοί, ναυπηγοί,
  χαλκουργοί, χρυσοχόοι, αρωματοποιοί, γιατροί.
- Πολυπληθείς **έμποροι** και **ναυτικοί**.
- Ιδιαίτερη θέση είχαν οι **ιερείς** και ο **στρατός**, από επαγγελματίες
  στρατιώτες. Ένδειξη όμως για **θεοκρατική** οργάνωση και ισχυρό ιερατείο **δεν
  υπάρχει**.
- Στη βάση, οι **δούλοι**: υπηρέτες του ηγεμόνα, των αξιωματούχων, των ιερέων
  και των απλών πολιτών.

### Η πολιτική οργάνωση

Ο ηγεμόνας κάθε ανακτόρου **διαχειριζόταν τον πλούτο** της περιοχής του και ήταν
αρχηγός **πολιτικός, στρατιωτικός, δικαστικός και θρησκευτικός**.

Η πολιτιστική συνοχή θα έκανε κάποιον να περιμένει **ενιαίο κράτος**· φαίνεται
όμως ότι δεν υπήρξε. Η επικρατέστερη άποψη: η χώρα ήταν μοιρασμένη σε **τέσσερα ή
πέντε μεγάλα** και περίπου άλλα τόσα **μικρότερα «ομοσπονδιακά» κράτη**, ένα για
κάθε μεγάλο ανάκτορο, ίσως **υποτελή στις Μυκήνες**.

Για την εσωτερική οργάνωση έχουμε στοιχεία μόνο από τις πινακίδες της **Πύλου**:

| Τίτλος (Γραμμική Β΄)                              | Ποιος ήταν                                                                                           |
| ------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **άνακτας** (wa-na-ka)                            | ο ανώτατος άρχοντας, κύριος του ανακτόρου, πηγή κάθε εξουσίας                                        |
| **λααγέτας** (ra-wa-ke-ta), από το λαός + ἡγοῦμαι | τοπικός άρχοντας, διοικητής περιφέρειας, υποτελής στον άνακτα                                        |
| **επέτες** (e-qe-ta), από το ἕπομαι               | οι «ακόλουθοι», στην τάξη των ευγενών                                                                |
| **τελεστές** (te-re-ta)                           | σημαντικά πρόσωπα της περιφερειακής διοίκησης                                                        |
| **βασιλεύς** (qa-si-re-u)                         | τίτλος λιγότερο τιμητικός: ο επικεφαλής οποιασδήποτε ομάδας, ακόμα και ο αρχιτεχνίτης των χαλκουργών |

Πρόσεξε την τελευταία γραμμή: στα **ομηρικά έπη**, αιώνες αργότερα, ο «βασιλεύς»
έγινε ο **ανώτατος** άρχοντας.

## Η εξάπλωση

Η κύρια πηγή πλούτου ήταν το **εμπόριο**, και το εμπόριο έστρεψε τους
Μυκηναίους στη θάλασσα.

- **Ως τα μέσα του 15ου αι. π.Χ.** κυρίαρχοι στο Αιγαίο ήταν οι Κρήτες. **Στα τέλη
  του ίδιου αιώνα** οι Μυκηναίοι κατέλαβαν την **Κνωσό**, εκτόπισαν τους Κρήτες
  και επέβαλαν τη δική τους **θαλασσοκρατία**. Οι ανασκαφές δείχνουν μυκηναϊκές
  εγκαταστάσεις και εμπορικούς σταθμούς σε όλο το Αιγαίο.
- **Ανατολικά**: τον **13ο αι. π.Χ.** αποίκισαν συστηματικά την **Κύπρο**, που
  ανήκε στη σφαίρα επιρροής Φοινίκων και Αιγυπτίων, και βοήθησαν στον
  **εξελληνισμό** της. Ίδρυσαν παροικία στη φοινικική **Ουγκαρίτ** και εμπορεύονταν
  ως την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο.
- **Χεττιτικές πηγές**: πινακίδες της **Χαττούσας** μιλούν με τιμή για τον βασιλιά
  των **Αχιγιάβα**, που ο Χετταίος βασιλιάς τον λέει «αδελφό»· πίσω από το όνομα
  πιθανότατα κρύβονται οι **Αχαιοί**. Οι σχέσεις ήταν φιλικές, με παράπονα όμως
  για επιδρομές.
- **Αιγυπτιακές επιγραφές**: οι **Αχαϊβάσα** εισέβαλαν στην Αίγυπτο μαζί με τους
  **λαούς της θάλασσας** στις αρχές του **12ου αι. π.Χ.**
- **Δυτικά**: μυκηναϊκά προϊόντα στην Ιταλία, τη Σικελία, τη Σαρδηνία και την
  ανατολική Ισπανία.
- **Βόρεια**: ο **Εύξεινος Πόντος**, για πρώτες ύλες και κυρίως μέταλλα. Εδώ
  δένει η **τρωική εκστρατεία**: πιθανός στόχος ήταν ο έλεγχος των **στενών του
  Ελλησπόντου**. Η αρχαία παράδοση τη χρονολογούσε στο **1184 π.Χ.**· πιθανότερο
  είναι να έγινε **στα τέλη του 13ου αι. π.Χ.**, στο απόγειο της μυκηναϊκής
  δύναμης. Μυκηναϊκή εγκατάσταση στην Τρωάδα δεν βρέθηκε, ίσως επειδή η
  ανασφάλεια τους έστειλε πίσω. Τον **πανελλήνιο** χαρακτήρα της εκστρατείας οι
  Έλληνες τον είχαν συνειδητοποιήσει ήδη από την αρχαιότητα.

## Η παρακμή

Αν το εμπόριο έφερε την ακμή, ο τερματισμός του έφερε την πτώση.

1. **Από τις αρχές του 12ου αι. π.Χ.** οι επαφές με την Ανατολή γίνονται δύσκολες.
   Το χεττιτικό κράτος καταλύεται· η Κύπρος, οι ανατολικές ακτές της Μεσογείου
   και η Αίγυπτος δέχονται συνεχείς επιθέσεις, που οι αιγυπτιακές μαρτυρίες τις
   αποδίδουν στους **λαούς της θάλασσας**.
2. Το Αιγαίο **δεν χτυπήθηκε άμεσα**. Όμως η καταστροφή των παραλίων της Εγγύς
   Ανατολής έκοψε τελικά τις **εμπορικές επαφές**, ζωτικές για τους Μυκηναίους.
3. Η απώλεια των αγορών της Ανατολής **κλόνισε την οικονομία των ανακτόρων** και
   οδήγησε, βαθμιαία αλλά σταθερά, στη διάλυση.
4. Την καταστροφή ίσως την ολοκλήρωσαν **εσωτερικές διενέξεις**, δυναστικές
   έριδες και **συγκρούσεις ανάμεσα στα μυκηναϊκά κέντρα**.

## Ο πολιτισμός

Διασπασμένος πολιτικά, ο μυκηναϊκός κόσμος ήταν **ενωμένος πολιτιστικά**. Τρία
στοιχεία το δείχνουν:

- **Η κοινή γλώσσα**: η πρώιμη ελληνική των πινακίδων.
- **Οι κοινές θρησκευτικές δοξασίες**: οι πρώτες λατρείες και ονόματα θεών που
  αργότερα συγκρότησαν το **ολυμπιακό πάνθεο**.
- **Η ομοιομορφία του υλικού βίου**: από την Πελοπόννησο ως την Κύπρο, ίδια
  τέχνη, ίδιος οπλισμός, ίδια ενδυμασία, ως και ο καλλωπισμός.

Η μυκηναϊκή τέχνη, σε αντίθεση με τη μινωική, έχει **αυστηρή συγκρότηση**. Οι
περισσότεροι τεχνίτες εξαρτιόνταν από τα **ανάκτορα** και υπηρετούσαν τις ανάγκες
τους, ιδεολογικά και αισθητικά.

- **Το ανάκτορο**: απλό στη δομή, σε οχυρωμένη θέση. Πυρήνας του το **μέγαρο**, ένα
  ορθογώνιο κτίριο σε **τρία μέρη**: ανοιχτός χώρος μπροστά που βλέπει σε μεγάλη
  αυλή, προθάλαμος (**πρόδομος**), και η κύρια αίθουσα με **μεγάλη εστία** στο
  κέντρο και **τέσσερις κίονες** γύρω της· ο **θρόνος** μάλλον στη δεξιά πλευρά.
- **Ο θολωτός τάφος**, το σημαντικότερο επίτευγμα της μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής:
  θάλαμος ολόκληρος κτιστός σε σχήμα **κυψέλης**, είσοδος με **τριγωνική απόληξη**
  από πάνω, μακρύς διάδρομος με κτιστές πλευρές. Μετά την ταφή όλα σκεπάζονταν με χώμα
  και έμοιαζαν με μικρό λόφο. Τα μνημειώδη δείγματα είναι του **β΄ μισού του 13ου
  αι. π.Χ.**: ο **«θησαυρός του Ατρέως»** στις Μυκήνες και ο «θησαυρός του Μινύου»
  στον Ορχομενό.
- **Τοιχογραφίες και αγγεία**: στην αρχή με **μινωική επιρροή**. Οι Μυκηναίοι όμως
  περιόρισαν τη μινωική **φυσιοκρατία**: στη θέση της φύσης μπήκαν **τελετουργικές**,
  **πολεμικές** και **κυνηγετικές** σκηνές. Τον **12ο αι. π.Χ.** φυτά και ζώα
  σχηματοποιήθηκαν σε απλά διακοσμητικά σχέδια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο μυκηναϊκός κόσμος, από την ακμή στην ανακάλυψη*

> **Κλειδί**
>
> Ο μυκηναϊκός κόσμος ήταν **ενωμένος πολιτιστικά και χωρισμένος πολιτικά**: μία
> γλώσσα, κοινοί θεοί, ίδια τέχνη, αλλά πολλά ανάκτορα με δικό του άνακτα το
> καθένα. Τον πλούτο του τον χρωστούσε στο **εμπόριο**, και γι' αυτό, όταν οι
> λαοί της θάλασσας κατέστρεψαν τις αγορές της Ανατολής, κατέρρευσε χωρίς να
> χρειαστεί να τον κατακτήσει κανείς.
>
> **Ιστορικοί όροι:**
>
> - **Γραμμική Β΄:** συλλαβική γραφή των μυκηναϊκών ανακτόρων, που αποδίδει μια
>   πρώιμη μορφή της ελληνικής· την αποκρυπτογράφησαν οι Ventris και Chadwick το 1952.
> - **Άνακτας (wa-na-ka):** ο ανώτατος άρχοντας του μυκηναϊκού κράτους, κύριος του
>   ανακτόρου, απ' όπου πήγαζε κάθε εξουσία.
> - **Λααγέτας (ra-wa-ke-ta):** τοπικός άρχοντας, διοικητής περιφέρειας, υποτελής
>   στον άνακτα.
> - **Μέγαρο:** ο πυρήνας του μυκηναϊκού ανακτόρου, ορθογώνιο κτίριο με πρόδομο και
>   κύρια αίθουσα με εστία και τέσσερις κίονες.
> - **Θολωτός τάφος:** κτιστός θάλαμος σε σχήμα κυψέλης με μακρύ διάδρομο,
>   σκεπασμένος με χώμα· σπουδαιότερο δείγμα ο «θησαυρός του Ατρέως».
> - **Πρωτοϊστορία:** η θέση του μυκηναϊκού πολιτισμού ανάμεσα στην προϊστορία και
>   την ιστορία, αφού έχει γραφή αλλά όχι συνεχή κείμενα.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄ θεωρείται το αποκορύφωμα της έρευνας για τον μυκηναϊκό πολιτισμό, και ποια είναι τα όριά της ως πηγής.

1. **Το σχέδιο.** Τι υπήρχε πριν, τι έδειξε η ανάγνωση, τι δεν μπορεί να δείξει.
   Τρεις παράγραφοι, με τα ονόματα και τις χρονολογίες.
2. **Πριν.** Πρώτη πηγή ήταν τα έπη, που για αιώνες θεωρούνταν φαντασία. Οι ανασκαφές
   του Σλήμαν στις Μυκήνες (1876) έδωσαν ιστορική υπόσταση στις διηγήσεις, αλλά τα
   ευρήματα δεν «μιλούσαν»: δεν έλεγαν ποια γλώσσα μιλούσαν οι άνθρωποι που τα
   έφτιαξαν.
3. **Τι έδειξε.** Οι Ventris και Chadwick (1952) διάβασαν τις πινακίδες της Πύλου, της
   Κνωσού, των Μυκηνών και της Θήβας. Η γραφή είναι συλλαβική και αποδίδει πρώιμη
   ελληνική, αρχαιότερη από των επών. Έτσι επικυρώθηκε η **ελληνικότητα** του
   πολιτισμού. Μάθαμε και τίτλους (άνακτας, λααγέτας), ονόματα θεών και επαγγέλματα.
4. **Τα όρια.** Οι πινακίδες είναι λογιστικοί κατάλογοι αντικειμένων και περιουσίας·
   συνεχές κείμενο δεν έχουμε. Γι' αυτό ο μυκηναϊκός πολιτισμός μένει
   **πρωτοϊστορία**: για την πολιτική του ιστορία και τη σκέψη των ανθρώπων του
   στηριζόμαστε ακόμα σε αρχαιολογία, έπη και ξένες πηγές, όπως οι χεττιτικές.

### Παράδειγμα 2: Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξετάσεις τι υποστηρίζει ο Θουκυδίδης για τη δύναμη των Μυκηνών και πόσο συμφωνεί με όσα ξέρουμε για την πολιτική οργάνωση του μυκηναϊκού κόσμου.

1. **Η πηγή.** Θουκυδίδης, *Ιστορίαι* Α 9.1, 9.3–4, σε δική μας απόδοση:
   > «Μου φαίνεται ότι ο Αγαμέμνονας συγκέντρωσε την εκστρατεία επειδή ξεπερνούσε σε
   > δύναμη όσους ζούσαν τότε, και όχι τόσο επειδή τον ακολουθούσαν οι μνηστήρες της
   > Ελένης, δεμένοι με τους όρκους που είχαν δώσει στον Τυνδάρεω. \[…] Είχε και
   > ναυτική δύναμη μεγαλύτερη από τους άλλους, κι έτσι, νομίζω, μάζεψε τον στρατό
   > περισσότερο με τον φόβο παρά με τη χάρη. \[…] Ο Όμηρος λέει ότι βασίλευε “σε πολλά
   > νησιά και σε όλο το Άργος”.»
2. **Ποιος γράφει και με τι.** Ο Θουκυδίδης γράφει τον 5ο αι. π.Χ., επτά αιώνες
   μετά. Δεν έχει πινακίδες ούτε ανασκαφές· έχει τα έπη και τη λογική του. Δεν
   δέχεται τον μύθο των όρκων και ψάχνει μια **πολιτική** εξήγηση: τη δύναμη.
3. **Τι συμφωνεί.** Η εικόνα ενός ηγεμόνα των Μυκηνών που υπερέχει και τον
   ακολουθούν οι άλλοι ταιριάζει με την άποψη ότι τα «ομοσπονδιακά» κράτη ίσως ήταν
   **υποτελή στις Μυκήνες**. Και η «ναυτική δύναμη» ταιριάζει με τη μυκηναϊκή
   **θαλασσοκρατία** μετά την κατάληψη της Κνωσού.
4. **Τι δεν αποδεικνύει.** Η πηγή δεν δείχνει **ενιαίο κράτος**· ο Αγαμέμνονας
   συγκεντρώνει ηγεμόνες που έχουν δικό τους στρατό. Αυτό συμφωνεί με τα πολλά
   ανάκτορα, το καθένα με τον άνακτά του. Και επειδή στηρίζεται στα έπη, μένει
   **υπόθεση**, όπως και η υποτέλεια στις Μυκήνες: το βιβλίο λέει «δεν αποκλείεται».

> **Πρόσεχε**
>
> - **Βασιλεύς ≠ άνακτας.** Στις πινακίδες ο **qa-si-re-u** είναι ένας κατώτερος
>   επικεφαλής, ακόμα και αρχιτεχνίτης χαλκουργών· ο ανώτατος είναι ο **wa-na-ka**.
>   Στα έπη ο «βασιλεύς» ανεβαίνει στην κορυφή. Μην τα ανακατέψεις.
> - Ο μυκηναϊκός κόσμος **δεν ήταν θεοκρατικός** όπως η Αίγυπτος: οι ιερείς είχαν
>   ιδιαίτερη θέση, αλλά δεν υπάρχει ένδειξη για ισχυρό ιερατείο.
> - **Ventris και Chadwick, 1952**· **Σλήμαν, 1876**. Ο Σλήμαν έσκαψε· δεν διάβασε
>   τη Γραμμική Β΄.
> - Το 1184 π.Χ. είναι η χρονολογία της **αρχαίας παράδοσης** για τον Τρωικό πόλεμο,
>   όχι το πιθανότερο: η έρευνα τον βάζει στα **τέλη του 13ου αι. π.Χ.**

> **Θυμήσου**
>
> - **1600–1100 π.Χ.**, ύστερη εποχή του χαλκού· Αχαιοί, Δαναοί, Ίωνες, Αργείοι·
>   επίδραση του μινωικού πολιτισμού.
> - Πηγές: έπη, **Σλήμαν (1876)**, **Γραμμική Β΄ (Ventris–Chadwick, 1952)**,
>   συλλαβική, ελληνική, λογιστική, χωρίς συνεχές κείμενο → **πρωτοϊστορία**.
> - Οικονομία με βάση το **εμπόριο**, μετά το 1500 π.Χ.· κέντρο τα μέγαρα.
> - Πολιτική: **4–5 μεγάλα** και άλλα τόσα μικρά «ομοσπονδιακά» κράτη, ίσως υποτελή
>   στις Μυκήνες· **άνακτας, λααγέτας, επέτες, τελεστές, βασιλεύς**.
> - Εξάπλωση: **Κνωσός** (τέλη 15ου αι.), **Κύπρος** και **Ουγκαρίτ** (13ος αι.),
>   **Αχιγιάβα**, **Αχαϊβάσα**, Δύση, Εύξεινος, **Τροία** (τέλη 13ου αι.).
> - Παρακμή: **λαοί της θάλασσας** → χάνονται οι αγορές της Ανατολής → κρίση των
>   ανακτόρων → εσωτερικές συγκρούσεις.
> - Συνοχή: **γλώσσα, θρησκεία, υλικός βίος**· μέγαρο, **θολωτός τάφος** (θησαυρός
>   του Ατρέως).

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο πρώτος μεγάλος ελληνικός πολιτισμός ονομάζεται «μυκηναϊκός»;
   - Επειδή όλα τα μυκηναϊκά κέντρα ήταν ενωμένα σε ένα κράτος με πρωτεύουσα τις Μυκήνες
   - Επειδή έτσι αποκαλούσαν τον εαυτό τους οι κάτοικοί του
   - Από το σπουδαιότερο κέντρο του, την «πολύχρυσο Μυκήνη»
   - Επειδή εκεί βρέθηκαν όλες οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄
2. Τι απέδειξε η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄ το 1952;
   - Ότι είναι αλφαβητική γραφή, πρόγονος του ελληνικού αλφαβήτου
   - Ότι αποδίδει μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας
   - Ότι οι πινακίδες περιέχουν τα πρώτα κομμάτια της Ιλιάδας, σε παλαιότερη γλωσσική μορφή
   - Ότι οι Μυκηναίοι μιλούσαν τη γλώσσα των Μινωιτών
3. Ποιος ήταν, κατά τις πινακίδες της Πύλου, ο ανώτατος άρχοντας του μυκηναϊκού κράτους;
   - Ο βασιλεύς (qa-si-re-u), όπως και στα ομηρικά έπη
   - Ο λααγέτας (ra-wa-ke-ta), αρχηγός του λαού
   - Ο τελεστής (te-re-ta) της περιφέρειας
   - Ο άνακτας (wa-na-ka)
4. Χαρακτήρισε την πρόταση: «Ο τίτλος βασιλεύς είχε την ίδια σημασία στις μυκηναϊκές πινακίδες και στα ομηρικά έπη.»
   - Λάθος· στις πινακίδες ήταν ο επικεφαλής μιας ομάδας, στα έπη ο ανώτατος άρχοντας
   - Σωστή· και στις δύο περιπτώσεις ήταν ο ανώτατος άρχοντας του κράτους και κύριος του ανακτόρου
   - Λάθος· ο τίτλος δεν υπάρχει στις πινακίδες
   - Λάθος· στα έπη ήταν ο αρχηγός των χαλκουργών
5. Πώς ήταν οργανωμένος πολιτικά ο μυκηναϊκός κόσμος, κατά την επικρατέστερη άποψη;
   - Σε ένα ενιαίο κράτος με κοινό στρατό και πρωτεύουσα τη Θήβα της Βοιωτίας
   - Σε πόλεις-κράτη με εκκλησία του δήμου
   - Σε τέσσερα ή πέντε μεγάλα και άλλα τόσα μικρά κράτη, ένα για κάθε ανάκτορο
   - Σε θεοκρατικό κράτος με αρχηγό τον αρχιερέα
6. Ποιοι είναι πιθανότατα οι «Αχιγιάβα» των πινακίδων της Χαττούσας;
   - Οι Αχαιοί
   - Οι Χετταίοι της Μικράς Ασίας
   - Οι Φοίνικες της Ουγκαρίτ
   - Οι Μινωίτες της Κνωσού
7. Ποια ήταν η κύρια αιτία της παρακμής των μυκηναϊκών κέντρων, σύμφωνα με το βιβλίο;
   - Η άμεση κατάληψη των ανακτόρων του Αιγαίου από τους λαούς της θάλασσας
   - Η απώλεια των αγορών της Ανατολής, που κλόνισε την οικονομία των ανακτόρων
   - Η αποτυχία της τρωικής εκστρατείας
   - Ένας μεγάλος σεισμός που κατέστρεψε τις Μυκήνες, την Πύλο και την Τίρυνθα την ίδια χρονιά
8. Ποιο είναι το σημαντικότερο επίτευγμα της μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής στις ταφικές κατασκευές;
   - Η πυραμίδα με τετράγωνη βάση, σε μικρότερη κλίμακα από την αιγυπτιακή
   - Ο θολωτός τάφος, με θάλαμο σε σχήμα κυψέλης
   - Το μέγαρο με την εστία και τους τέσσερις κίονες
   - Ο ναός με δωρικούς κίονες γύρω από τον τάφο

## Ασκήσεις

1. Ποιος τίτλος των πινακίδων της Πύλου, από το «λαός + ἡγοῦμαι», δήλωνε τον τοπικό άρχοντα που διοικούσε μια περιφέρεια;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία ενός γεγονότος της έρευνας. Ποια χρονιά διαβάστηκε η Γραμμική Β΄;
   *Γραμμή χρόνου του μυκηναϊκού κόσμου και της ανασκαφής του, με κρυμμένη τη χρονολογία της ανάγνωσης της Γραμμικής Β΄.*
3. Εξήγησε ποια στοιχεία δείχνουν ότι ο μυκηναϊκός κόσμος ήταν ενωμένος πολιτιστικά, παρότι ήταν διασπασμένος πολιτικά.
4. Θουκυδίδης, Ιστορίαι Α 3.1–4, σε δική μας απόδοση: «Πριν από τα Τρωικά η Ελλάδα δεν φαίνεται να έκανε τίποτε από κοινού. […] Το μαρτυρεί κυρίως ο Όμηρος· αν και έζησε πολύ μετά τον Τρωικό πόλεμο, πουθενά δεν ονομάζει όλους μαζί Έλληνες […], αλλά τους λέει Δαναούς, Αργείους και Αχαιούς.» Τι δείχνει η πηγή για τη συνείδηση των Μυκηναίων και πώς συνδέεται με τη σημασία της τρωικής εκστρατείας;
5. «Το εμπόριο έκανε τους Μυκηναίους ισχυρούς, και το εμπόριο τους κατέστρεψε.» Κρίνε την άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/history/mycenaean
