# Η ομηρική εποχή

> Ο οίκος, ο βασιλιάς και οι ευγενείς: η κοινωνία που περιγράφουν τα έπη.

Ιστορία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/history/homeric-age

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η εποχή 1100–750 π.Χ. ονομάζεται ομηρική και γιατί η έρευνα δεν τη βλέπει πια ως «σκοτεινούς χρόνους».
- Να περιγράφεις τον πρώτο ελληνικό αποικισμό: Αιολείς, Ίωνες και Δωριείς, το Πανιώνιο και τη δωρική εξάπολη.
- Να αναλύεις την κλειστή αγροτική οικονομία του οίκου και τις κοινωνικές ομάδες: άριστοι, πλήθος, δημιουργοί, δούλοι.
- Να παρουσιάζεις την πολιτική οργάνωση (βασιλιάς, βουλή των γερόντων, εκκλησία του δήμου) και τον πολιτισμό: αλφάβητο, ιερά, έπη, γεωμετρική τέχνη.

## Σκοτεινοί χρόνοι ή χρόνοι θεμελίωσης;

Μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων η γραφή ξεχάστηκε για τρεις αιώνες.
Δεν υπάρχουν πινακίδες, δεν υπάρχουν ανάκτορα, οι οικισμοί είναι μικροί. Γι'
αυτό οι παλαιότεροι ερευνητές μίλησαν για **ελληνικό μεσαίωνα** ή **σκοτεινούς
χρόνους**. Κι όμως, στο τέλος αυτής της εποχής οι Έλληνες έχουν **αλφάβητο**,
**πανελλήνια ιερά**, τα **ομηρικά έπη** και τους θεσμούς από τους οποίους θα
βγει η πόλη-κράτος. Η ενότητα ρωτά **τι έγινε μέσα σε αυτούς τους αιώνες** που
μοιάζουν σιωπηλοί.

## Γιατί «ομηρική» εποχή

Την παρακμή των μυκηναϊκών κέντρων ακολούθησε μια περίοδος **αναστατώσεων**
περίπου τριών αιώνων. Τα ελληνικά φύλα μετακινούνταν, και μόνο όταν απέκτησαν
**μόνιμες εγκαταστάσεις** δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για να ανασυγκροτηθούν.

Κύρια πηγή για την περίοδο, μαζί με την αρχαιολογία, είναι τα **ομηρικά έπη**.
Γι' αυτό οι ερευνητές την ονομάζουν συμβατικά **ομηρική εποχή (1100–750 π.Χ.)**.
Παλαιότερα θεωρούνταν εποχή παρακμής, επειδή ξέραμε λίγα. Σήμερα η έρευνα μιλά
για περίοδο **ανασυγκρότησης και οργανωτικής δημιουργίας**, στην οποία τέθηκαν
**τα θεμέλια του ελληνικού πολιτισμού**.

Οι ίδιες οι μετακινήσεις των φύλων στον ελλαδικό χώρο (Θεσσαλοί, Βοιωτοί, η
«κάθοδος» των Δωριέων) δεν είναι μέρος της ύλης· κράτα μόνο ότι προκάλεσαν
**δημογραφικό πρόβλημα**, που εκτονώθηκε με νέες μετακινήσεις προς τα ανατολικά.

## Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός

Από τα **μέσα του 11ου ως τον 9ο αι. π.Χ.** ελληνικά φύλα πέρασαν, με γέφυρα τα
νησιά του Αιγαίου, στις **δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας**. Αυτό είναι ο **πρώτος
ελληνικός αποικισμός**.

| Φύλο                            | Από πού                                                                                                    | Πού εγκαταστάθηκε                                                                      | Τι οργάνωσε                                                                           |
| ------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αιολείς** (αιολική διάλεκτος) | Θεσσαλία                                                                                                   | Τένεδος, **Λέσβος** και τα απέναντι παράλια, η **Αιολίς**                              | —                                                                                     |
| **Ίωνες**                       | βορειοανατολική Πελοπόννησος, Αττική, Εύβοια (με άλλα φύλα: Δρύοπες, Μολοσσούς, Αρκάδες, Φωκείς, Μάγνητες) | Σάμος, Χίος και οι απέναντι ακτές, με γέφυρα τις Κυκλάδες· **δώδεκα νέες πόλεις**      | το **Πανιώνιο**, θρησκευτική ένωση με κέντρο το ιερό του **Ποσειδώνα** στη **Μυκάλη** |
| **Δωριείς**                     | Λακωνία, Επίδαυρος, Τροιζήνα                                                                               | Μήλος, Θήρα, Κρήτη, μετά **Ρόδος**, **Κως** και οι νοτιοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας | η **δωρική εξάπολη**, με κέντρο το ιερό του **Απόλλωνα** στο **Τριόπιο** της Κνίδου   |

Λίγες λεπτομέρειες που ζητιούνται συχνά:

- Οι Ίωνες απλώθηκαν σε βάρος των άλλων φύλων, ώσπου όλη η δυτική ακτή της
  Μικράς Ασίας ονομάστηκε **Ιωνία**.
- Οι Δωριείς **δεν** έφυγαν ως πρόσφυγες πιεσμένοι από άλλους· ήταν μάλλον οι
  πρώτες δωρικές ομάδες που γνώρισαν τη θάλασσα.
- Η δωρική εξάπολη: **Ιαλυσός, Κάμιρος, Λίνδος** (Ρόδος), η **Κως**, η **Κνίδος** και η
  **Αλικαρνασσός**.

Όλοι στέριωσαν γρήγορα, απλώθηκαν στην ενδοχώρα, και κάπου κάπου αναμείχθηκαν
μεταξύ τους και με τους ντόπιους.

## Οικονομία, κοινωνία, πολιτική

### Η οικονομία του οίκου

Κύρια πηγή πλούτου ήταν η **γη**, και η παραγωγή ήταν **κλειστή αγροτική
οικονομία**. Τα μέλη μιας οικογένειας, μαζί με όσους εξαρτιόνταν οικονομικά από
αυτήν, αποτελούσαν έναν **οίκο** και έκαναν όλες τις εργασίες μόνοι τους.

- **Ειδίκευση** σε μεγάλη κλίμακα δεν υπήρχε, άρα ούτε βιοτεχνική ανάπτυξη.
- Ό,τι παραγόταν, κυρίως γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα, **καταναλωνόταν μέσα
  στον οίκο**.
- Τις ελλείψεις τις κάλυπταν με **περιορισμένο ανταλλακτικό εμπόριο** ανάμεσα
  στους οίκους, με **ανταλλαγή δώρων**, με τον **πόλεμο** και την **πειρατεία**.
- **Μέτρο αξίας**: το **βόδι**, τα δέρματα ζώων, τα μέταλλα, ακόμα και οι δούλοι.
- Το **εξωτερικό εμπόριο**, κυρίως για μέταλλα και δούλους, το έκαναν οι
  **Φοίνικες**.

### Η κοινωνία

Ο οίκος λειτούργησε ως **μονάδα κοινωνικής συγκρότησης**.

- **Άριστοι (ευγενείς)**: τα μέλη του οίκου με **συγγενικούς δεσμούς**. Όταν τα
  φύλα εγκαταστάθηκαν μόνιμα, έγιναν **κάτοχοι της γης** και απέκτησαν οικονομική
  δύναμη. Είναι οι ήρωες των διηγήσεων του Ομήρου.
- **Πλήθος**: πολλοί άνθρωποι που ζούσαν μέσα στον οίκο **χωρίς άμεση συγγένεια**
  με τους ευγενείς· μια πολυάριθμη ομάδα.
- **Δημιουργοί**: **ανεξάρτητοι** από τον οίκο, αλλά οικονομικά εξαρτημένοι από τους
  οίκους μιας ευρύτερης περιοχής· άνθρωποι με **ειδίκευση**, όπως ο ξυλουργός, ο
  αγγειοπλάστης, ο χαλκουργός. Δούλευαν για τις ανάγκες μιας κοινότητας οίκων.
- **Δούλοι**: **περιουσία** του οίκου, αποκτημένοι κυρίως με τον πόλεμο ή την
  πειρατεία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια κοινωνική ομάδα;*

### Η πολιτική οργάνωση

Οι πρώτες ελληνικές κοινωνίες οργανώθηκαν με **φυλετικά κριτήρια**: ήταν
**φυλετικά κράτη**. Κάθε **φύλο**, χωρισμένο σε **φυλές, φ(ρ)ατρίες και γένη** με
βάση τη συγγένεια, μπορούσε να γίνει κράτος. Φυλετικό κράτος μπορούσε να
προκύψει και από τη διάσπαση ενός φύλου ή από την ένωση φυλών του ίδιου φύλου.

Τα προβλήματα μέσα σε αυτά τα κράτη οδήγησαν σιγά σιγά σε **πολιτική οργάνωση**:

1. **Ο βασιλιάς.** Οι φυλετικοί αρχηγοί της εποχής των μετακινήσεων έγιναν
   **κληρονομικοί βασιλείς** μόλις τα φύλα εγκαταστάθηκαν μόνιμα. Σε πόλεμο ήταν
   **αρχηγός του στρατού**· σε ειρήνη κυβερνούσε με **θρησκευτική** και **δικαστική**
   εξουσία.
2. **Η βουλή των γερόντων.** Δίπλα του ένα **συμβούλιο** από τους αρχηγούς των
   ισχυρών γενών, που λέγονταν κι αυτοί **βασιλείς**. Το συμβούλιο των ευγενών
   **περιόρισε βαθμιαία τη βασιλική εξουσία**.
3. **Η εκκλησία του δήμου.** Για μια σημαντική απόφαση ο βασιλιάς συγκαλούσε το
   **πλήθος**, κυρίως τους **πολεμιστές**, για να ζητήσει τη γνώμη τους.

Εδώ συναντάμε το **πρώτο στάδιο πολιτικής οργάνωσης**· από αυτούς τους θεσμούς,
από τα μέσα του 8ου αι. π.Χ., θα βγει η πόλη-κράτος.

## Ο πολιτισμός

- **Η γραφή.** Η Γραμμική Β΄, που την ήξεραν λίγοι γραφείς, ξεχάστηκε μαζί με τα
  ανάκτορα. Για περίπου **τρεις αιώνες** οι Έλληνες δεν έγραφαν. Στα **τέλη του 9ου
  ή στις αρχές του 8ου αι. π.Χ.** η γραφή επανεμφανίζεται, αυτή τη φορά με
  σύμβολα για **φθόγγους**, όχι για συλλαβές. Οι Έλληνες πήραν το **φοινικικό
  αλφάβητο**, το προσάρμοσαν στους ήχους της γλώσσας τους και **πρόσθεσαν τα
  φωνήεντα** που του έλειπαν. Έγιναν έτσι οι δημιουργοί του **πρώτου πραγματικού
  αλφαβήτου**.
- **Η θρησκεία.** Χτίστηκαν τα **πρώτα ιερά**, που σιγά σιγά απέκτησαν
  **πανελλήνιο** χαρακτήρα, όπως η Ολυμπία. Δίπλα στις τοπικές λατρείες
  σταθεροποιήθηκαν οι αντιλήψεις που συγκρότησαν το **ολυμπιακό δωδεκάθεο**.
- **Τα έπη.** Ηρωικά τραγούδια υπήρχαν ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή. Οι
  **ραψωδοί** τα τραγουδούσαν στα πανηγύρια για τον λαό ή στα μέγαρα για τους
  ευγενείς, προσθέτοντας συχνά καινούργια στοιχεία. Πάνω σε αυτό το υλικό οι
  Έλληνες των **μικρασιατικών αποικιών** συγκρότησαν, γύρω από δύο θέματα, τα
  ομηρικά έπη. Η παράδοση τα αποδίδει στον **Όμηρο**: την **Ιλιάδα** στα **μέσα του
  8ου αι. π.Χ.**, την **Οδύσσεια** στα **τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου**.
- **Η τέχνη.** Ονομάστηκε συμβατικά **γεωμετρική**, από τα γεωμετρικά σχέδια στη
  διακόσμηση των αγγείων και στη μικροτεχνία. Συχνά το όνομα δίνεται και σε όλη
  την εποχή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την πτώση των ανακτόρων στον Όμηρο*

> **Κλειδί**
>
> Η ομηρική εποχή είναι φτωχή σε πλούτο αλλά πλούσια σε **θεμέλια**. Ο **οίκος**
> είναι μονάδα οικονομίας και κοινωνίας μαζί· ο **βασιλιάς**, η **βουλή των
> γερόντων** και η **εκκλησία του δήμου** είναι το πρώτο σχέδιο ενός πολιτεύματος·
> το **αλφάβητο**, τα **ιερά** και τα **έπη** είναι η αρχή ενός κοινού πολιτισμού.
> Όλα όσα θα κάνουν την πόλη-κράτος υπάρχουν ήδη εδώ, σε σπέρμα.
>
> **Ιστορικοί όροι:**
>
> - **Ομηρική εποχή:** η περίοδος 1100–750 π.Χ., που ονομάστηκε έτσι επειδή κύρια
>   πηγή της είναι τα ομηρικά έπη· παλαιότερα «ελληνικός μεσαίωνας» ή «σκοτεινοί χρόνοι».
> - **Πρώτος ελληνικός αποικισμός:** η εξάπλωση ελληνικών φύλων (Αιολέων, Ιώνων,
>   Δωριέων), από τα μέσα του 11ου ως τον 9ο αι. π.Χ., στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας.
> - **Πανιώνιο:** θρησκευτική ένωση των δώδεκα ιωνικών πόλεων, με κέντρο το ιερό
>   του Ποσειδώνα στη Μυκάλη.
> - **Οίκος:** η οικογένεια μαζί με όσους εξαρτιόνταν από αυτήν και την περιουσία
>   της· μονάδα κλειστής αγροτικής οικονομίας και κοινωνικής συγκρότησης.
> - **Δημιουργοί:** ειδικευμένοι τεχνίτες, ανεξάρτητοι από τον οίκο, που δούλευαν
>   για τις ανάγκες των οίκων μιας περιοχής.
> - **Φυλετικό κράτος:** κράτος οργανωμένο με κριτήριο τη συγγένεια, σε φυλές,
>   φ(ρ)ατρίες και γένη.
> - **Γεωμετρική τέχνη:** η τέχνη της ομηρικής εποχής, με γεωμετρικά σχέδια στα αγγεία
>   και στη μικροτεχνία.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε τι ήταν ο ομηρικός οίκος και γιατί η οικονομία που στηριζόταν σε αυτόν χαρακτηρίζεται κλειστή αγροτική.

1. **Το σχέδιο.** Ορισμός του οίκου, τα γνωρίσματα της κλειστής οικονομίας, πώς
   κάλυπταν τις ελλείψεις. Ο οίκος είναι το κλειδί και για την κοινωνία, οπότε ένα
   κλείσιμο που το λέει.
2. **Ο οίκος.** Δεν είναι απλώς η οικογένεια. Είναι τα μέλη της μαζί με όσους
   εξαρτιόνταν οικονομικά από αυτήν, ελεύθερους και δούλους, και ταυτόχρονα η γη,
   τα ζώα και τα αποθέματα. Πηγή πλούτου είναι η **γη**.
3. **Γιατί κλειστή.** Ο οίκος κάνει μόνος του όλες τις εργασίες· δεν υπάρχει
   ειδίκευση σε μεγάλη κλίμακα, άρα ούτε βιοτεχνία. Ό,τι παράγεται, κυρίως γεωργικά
   και κτηνοτροφικά προϊόντα, καταναλώνεται μέσα στον οίκο. Δεν παράγει για να
   πουλήσει.
4. **Οι ελλείψεις και το κλείσιμο.** Τις κάλυπτε με λίγη ανταλλαγή ανάμεσα σε οίκους,
   με δώρα, με πόλεμο και πειρατεία· μέτρο αξίας ήταν το βόδι, τα δέρματα, τα μέταλλα,
   οι δούλοι. Το εξωτερικό εμπόριο ήταν των Φοινίκων. Ο οίκος ήταν μαζί μονάδα
   οικονομίας και **κοινωνίας**: οι ευγενείς ήταν οι συγγενείς του αρχηγού, το πλήθος
   οι μη συγγενείς που ζούσαν μέσα του.

### Παράδειγμα 2: Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις ποια εικόνα για την εξουσία του βασιλιά και τη θέση του πλήθους δίνει η Ιλιάδα.

1. **Η πηγή.** Στη συνέλευση των Αχαιών ο Οδυσσέας συγκρατεί όσους τρέχουν στα
   καράβια. Σε έναν άνθρωπο του λαού λέει (*Ιλιάδα* Β 200–206, σε δική μας απόδοση):
   > «Κάθισε ήσυχα κι άκου τι λένε άλλοι, ανώτεροί σου· εσύ είσαι άπολεμος και
   > αδύναμος, και δεν μετράς ούτε στον πόλεμο ούτε στη βουλή. Δεν θα γίνουμε εδώ
   > όλοι βασιλιάδες οι Αχαιοί. Δεν είναι καλό να εξουσιάζουν πολλοί· ένας να είναι ο
   > αφέντης, ένας ο βασιλιάς, αυτός που του έδωσε ο γιος του Κρόνου το σκήπτρο και
   > τους νόμους, για να αποφασίζει για εκείνους.»
2. **Τι λέει για τον βασιλιά.** Η εξουσία του είναι **ενιαία** και έρχεται **από τους
   θεούς** (το σκήπτρο από τον Δία). Οι «νόμοι» (θέμιστες) που κρατά δείχνουν τη
   **δικαστική** του εξουσία, και η θέση του στο στράτευμα την **πολεμική**.
3. **Τι λέει για τους άλλους.** Υπάρχουν οι «ανώτεροι», που μιλούν: αυτοί είναι οι
   ευγενείς, που κι εκείνοι λέγονται βασιλείς και αποτελούν τη **βουλή**. Και υπάρχει
   το **πλήθος** των πολεμιστών, που συγκεντρώνεται στη **συνέλευση**· ακούει, αλλά δεν
   «μετρά».
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή δείχνει και τα τρία όργανα της ομηρικής πολιτείας και την
   ιεραρχία τους. Δείχνει όμως και κάτι ακόμα: ο Οδυσσέας χρειάζεται να **πείσει** το
   πλήθος. Μια εξουσία που πρέπει να επιβληθεί με λόγια σε συνέλευση είναι ήδη το
   σπέρμα θεσμών που θα αλλάξουν. Θυμήσου επίσης ότι τα έπη είναι **ποίηση**: μας
   δείχνουν πώς έβλεπαν οι ευγενείς τον κόσμο τους, όχι μια αμερόληπτη περιγραφή.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Πρώτος ≠ δεύτερος αποικισμός.** Ο **πρώτος** (11ος–9ος αι. π.Χ.) είναι
>   μετακίνηση **φύλων** στα μικρασιατικά παράλια. Ο **δεύτερος** (8ος–6ος αι. π.Χ.)
>   είναι ίδρυση **νέων πόλεων** οργανωμένη από μια μητρόπολη. Θα τον δεις στην
>   αρχαϊκή εποχή.
> - **Πλήθος ≠ δημιουργοί.** Το πλήθος ζει **μέσα** στον οίκο χωρίς συγγένεια· οι
>   δημιουργοί είναι **ανεξάρτητοι** από τον οίκο και έχουν **ειδίκευση**.
> - **Βασιλείς** λέγονται και ο βασιλιάς **και** οι αρχηγοί των ισχυρών γενών στη
>   βουλή των γερόντων. Δεν είναι λάθος του βιβλίου.
> - Το ελληνικό αλφάβητο **δεν** βγήκε από τη Γραμμική Β΄. Βγήκε από το **φοινικικό**,
>   και η καινοτομία των Ελλήνων ήταν τα **φωνήεντα**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ομηρική εποχή 1100–750 π.Χ.**· πηγή τα έπη· όχι «σκοτεινοί χρόνοι» αλλά
>   ανασυγκρότηση.
> - **Πρώτος αποικισμός** (μέσα 11ου – 9ος αι.): **Αιολείς** (Λέσβος, Αιολίς), **Ίωνες**
>   (12 πόλεις, **Πανιώνιο**, Μυκάλη), **Δωριείς** (Ρόδος, Κως, **δωρική εξάπολη**,
>   Τριόπιο).
> - **Οίκος**, **κλειστή αγροτική οικονομία**· μέτρο αξίας το **βόδι**· εξωτερικό εμπόριο
>   οι Φοίνικες.
> - **Άριστοι, πλήθος, δημιουργοί, δούλοι.**
> - **Φυλετικά κράτη** → **κληρονομικός βασιλιάς** + **βουλή των γερόντων** +
>   **εκκλησία του δήμου**.
> - **Αλφάβητο** (τέλη 9ου – αρχές 8ου, από το φοινικικό + φωνήεντα), **ιερά**,
>   **δωδεκάθεο**, **ραψωδοί**, **Ιλιάδα** (μέσα 8ου), **Οδύσσεια** (τέλη 8ου – αρχές 7ου),
>   **γεωμετρική** τέχνη.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η περίοδος 1100–750 π.Χ. ονομάζεται συμβατικά «ομηρική εποχή»;
   - Επειδή τότε έζησε και βασίλευσε ο Όμηρος σε μια από τις ιωνικές πόλεις
   - Επειδή κύρια πηγή της, μαζί με την αρχαιολογία, είναι τα ομηρικά έπη
   - Επειδή όλα τα γεγονότα των επών έγιναν μέσα σε αυτήν
   - Επειδή τότε γράφτηκαν οι πινακίδες της Πύλου
2. Τι ήταν το Πανιώνιο;
   - Η θρησκευτική ένωση των δώδεκα ιωνικών πόλεων, με κέντρο το ιερό του Ποσειδώνα στη Μυκάλη
   - Η θρησκευτική ένωση των Δωριέων με κέντρο το ιερό του Απόλλωνα στο Τριόπιο της Κνίδου, στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία
   - Το πανελλήνιο ιερό της Ολυμπίας
   - Η στρατιωτική συμμαχία των Αιολέων της Λέσβου
3. Τι εννοούμε όταν λέμε ότι η οικονομία του ομηρικού οίκου ήταν «κλειστή αγροτική»;
   - Ότι ο οίκος απαγόρευε σε ξένους να αγοράζουν τη γη του
   - Ότι ο οίκος ζούσε μόνο από εμπόριο με τους Φοίνικες, που του έφερναν σιτάρι από την Ανατολή
   - Ότι ο οίκος παρήγε ό,τι χρειαζόταν και το κατανάλωνε μέσα του
   - Ότι η γη ανήκε στο κράτος και ο οίκος την καλλιεργούσε
4. Στην Ιλιάδα (Ζ 236) ο Γλαύκος ανταλλάσσει χρυσά όπλα «αξίας εκατό βοδιών» με χάλκινα «αξίας εννιά». Τι δείχνει αυτό για την οικονομία της εποχής;
   - Ότι το νόμισμα είχε ήδη επινοηθεί
   - Ότι οι άριστοι πολεμούσαν μόνο με χρυσά όπλα από τα εργαστήρια των ανακτόρων
   - Ότι οι ανταλλαγές γίνονταν μόνο με δούλους
   - Ότι μέτρο αξίας ήταν το βόδι
5. Ποιοι αποτελούσαν το «πλήθος» στην ομηρική κοινωνία;
   - Οι ειδικευμένοι τεχνίτες που δούλευαν για τους οίκους μιας περιοχής
   - Όσοι ζούσαν στον οίκο χωρίς άμεση συγγένεια με τους ευγενείς
   - Οι αιχμάλωτοι πολέμου και πειρατείας που ήταν περιουσία του οίκου
   - Οι αρχηγοί των ισχυρών γενών
6. Ποιος περιόρισε βαθμιαία την εξουσία του ομηρικού βασιλιά;
   - Το συμβούλιο των ευγενών, η βουλή των γερόντων
   - Η εκκλησία του δήμου, που ψήφιζε τους νόμους
   - Το ιερατείο του δωδεκάθεου
   - Οι δημιουργοί, που απειλούσαν να σταματήσουν τη δουλειά τους στους οίκους
7. Ποια ήταν η καινοτομία των Ελλήνων όταν πήραν το φοινικικό αλφάβητο;
   - Πρόσθεσαν τα φωνήεντα που του έλειπαν
   - Το έκαναν συλλαβικό, όπως τη Γραμμική Β΄
   - Το χρησιμοποίησαν μόνο οι γραφείς των ανακτόρων για λογιστικούς καταλόγους
   - Το έγραψαν με ιερογλυφικά σύμβολα
8. Πότε τοποθετείται η σύνθεση της Ιλιάδας στην πρωταρχική της μορφή;
   - Τον 13ο αι. π.Χ., την εποχή του Τρωικού πολέμου
   - Στα μέσα περίπου του 8ου αι. π.Χ.
   - Στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου αι. π.Χ., λίγο μετά την επανεμφάνιση της γραφής
   - Τον 5ο αι. π.Χ., στην Αθήνα του Περικλή

## Ασκήσεις

1. Πώς λεγόταν η θρησκευτική ένωση των δωρικών πόλεων της Ρόδου, της Κω, της Κνίδου και της Αλικαρνασσού;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει ένα επίτευγμα της ομηρικής εποχής, γύρω στο 800 π.Χ., χωρίς το οποίο δεν θα είχαν γραφτεί τα έπη. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου της ομηρικής εποχής από το 1100 ως το 700 π.Χ., με ένα γεγονός γύρω στο 800 π.Χ. κρυμμένο.*
3. Εξήγησε πώς από τα φυλετικά κράτη της ομηρικής εποχής προέκυψε το πρώτο στάδιο πολιτικής οργάνωσης.
4. Οδύσσεια ρ 382–386, σε δική μας απόδοση: «Ποιος πηγαίνει ο ίδιος να καλέσει έναν ξένο από άλλον τόπο, εκτός αν είναι από εκείνους που δουλεύουν για τον λαό, μάντη ή γιατρό για τις αρρώστιες ή μαραγκό για τα ξύλα, ή και θεϊκό τραγουδιστή που ευφραίνει με το τραγούδι του; Αυτούς τους καλούν οι άνθρωποι σε όλη την απέραντη γη.» Ποια κοινωνική ομάδα περιγράφει η πηγή και τι δείχνει για τη θέση της στην ομηρική κοινωνία;
5. Οι παλαιότεροι ερευνητές ονόμασαν την ομηρική εποχή «ελληνικό μεσαίωνα» ή «σκοτεινούς χρόνους». Κρίνε αν ο χαρακτηρισμός είναι δίκαιος.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/history/homeric-age
