# Οι Γράκχοι, ο Αύγουστος και οι διάδοχοί του

> Οι μεταρρυθμίσεις που απέτυχαν, και η ηγεμονία που έγινε αυτοκρατορία.

Ιστορία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/history/gracchi-augustus

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις μεταρρυθμίσεις του Τιβέριου (133 π.Χ.) και του Γάιου Γράκχου (123 π.Χ.) και να εξηγείς τους στόχους και την αποτυχία τους.
- Να εξηγείς πώς ο Οκταβιανός Αύγουστος ισχυροποίησε την κεντρική εξουσία χωρίς να καταργήσει τυπικά τους θεσμούς της res publica.
- Να αναλύεις το πολίτευμα της Ηγεμονίας (Principatus), τον ρόλο του στρατού και των πραιτωριανών, και το άλυτο ζήτημα της διαδοχής.
- Να παρουσιάζεις τις τρεις δυναστείες ως το 192 μ.Χ., τη μείωση του ρόλου της Ρώμης έναντι των επαρχιών, τη ρωμαϊκή ειρήνη και το ρωμαϊκό δίκαιο.

## Δύο αποτυχίες και μια επιτυχία

Το 133 π.Χ. ένας δήμαρχος προσπάθησε να μοιράσει γη στους ακτήμονες της
Ιταλίας και σκοτώθηκε. Δέκα χρόνια αργότερα ο αδελφός του προσπάθησε ξανά, με
περισσότερα μέτρα, και πέθανε κι εκείνος. Έναν αιώνα μετά, ένας άνθρωπος
συγκέντρωσε στο πρόσωπό του όλα τα αξιώματα της πολιτείας, και το βιβλίο
γράφει ότι η res publica καταλύθηκε «χωρίς να δημιουργηθεί η παραμικρή
αντίδραση». Γιατί αποτυγχάνει η μεταρρύθμιση που ζητά λίγη γη, και πετυχαίνει
η αλλαγή που παίρνει όλη την εξουσία;

## Τιβέριος και Γάιος Γράκχος

Οι μεγάλες κατακτήσεις είχαν αλλάξει βαθιά τη ρωμαϊκή κοινωνία: λίγοι
πλούτιζαν, πολλοί έχαναν τη γη τους. Δύο αδέλφια επιχείρησαν να το
διορθώσουν, και τα δύο ως **δήμαρχοι**.

### Τιβέριος Γράκχος (133 π.Χ.)

Όταν εκλέχτηκε δήμαρχος, πρότεινε τον **αγροτικό νόμο**:

- κανείς πολίτης δεν μπορούσε να κατέχει πάνω από **500 πλέθρα** γης·
- όποιος είχε περισσότερα, κρατούσε επιπλέον **250 πλέθρα** για καθένα από τα
  δύο αρσενικά παιδιά του·
- σε καμία περίπτωση το σύνολο δεν ξεπερνούσε τα **1.000 πλέθρα**.

Η γη που θα επέστρεφε θα **ξαναμοιραζόταν** σε κλήρους των **30 πλέθρων** σε
κάθε πολίτη χωρίς έγγεια ιδιοκτησία. Τολμηρή ήταν και η πρότασή του για τον
**θησαυρό του Άτταλου Γ΄**, βασιλιά της Περγάμου, που πεθαίνοντας είχε
κληροδοτήσει το κράτος του στον ρωμαϊκό λαό (133 π.Χ.): να δοθεί στους
ακτήμονες για να αγοράσουν εργαλεία και να καλλιεργήσουν τους νέους κλήρους.

Η **αντίδραση των συγκλητικών** και η **εξαγορά των συνειδήσεων** του λαού
έφεραν την αποτυχία. Ο Τιβέριος **δολοφονήθηκε**. Τον νόμο του δεν τόλμησαν να
τον καταργήσουν, αλλά **δεν τον εφάρμοσαν**.

### Γάιος Γράκχος (123 π.Χ.)

Εκλέχτηκε δήμαρχος δέκα χρόνια μετά τον αδελφό του. Συνέχισε το έργο του, αλλά
επιδίωξε και να **περιορίσει τη σύγκλητο**:

| Για τους ακτήμονες και τους φτωχούς                                                        | Απέναντι στη σύγκλητο                                                       |
| ------------------------------------------------------------------------------------------ | --------------------------------------------------------------------------- |
| Εφάρμοσε τον **αγροτικό νόμο**.                                                            | Δικαστήρια από **ιππείς**, που δίκαζαν τις καταχρήσεις των συγκλητικών.     |
| Ίδρυσε **αποικίες** στις κατακτημένες περιοχές της Ιταλίας και εγκατέστησε εκεί ακτήμονες. | Νόμος που εμπόδιζε τους συγκλητικούς να διαλέγουν τις συγκλητικές επαρχίες. |
| Καθιέρωσε **διανομή σιταριού** στους φτωχούς της Ρώμης.                                    |                                                                             |
| **Μείωσε** τα χρόνια της στράτευσης και **αύξησε** τον μισθό των στρατιωτών.               |                                                                             |

Οι συγκλητικοί τον αντιμετώπισαν όπως και τον αδελφό του: έστρεψαν μέρος του
λαού εναντίον του. Όταν ο Γάιος θέλησε να κινηθεί ανοιχτά, οργανώνοντας
εξέγερση, απέτυχε. Οι οπαδοί του εξοντώθηκαν, και ο ίδιος, για να αποφύγει την
ατίμωση, διέταξε έναν δούλο του να τον σκοτώσει.

### Τι ήθελαν και τι πέτυχαν

Οι Γράκχοι είχαν τρεις στόχους: τον **έλεγχο της κοινωνικής ανισότητας**, την
**αποκατάσταση** μεγάλου μέρους των ακτημόνων και την **αποδυνάμωση των
συγκλητικών**. Η κατάσταση όμως που είχαν φέρει οι κατακτήσεις δεν ευνοούσε
τις αλλαγές, και το έργο τους **ουσιαστικά απέτυχε**. Ευνόησε μόνο λίγους, που
ωφελήθηκαν από τα μέτρα και έγιναν μια **νέα, αρκετά δυναμική κοινωνική ομάδα**.

## Η εποχή του Αυγούστου (27 π.Χ.–14 μ.Χ.)

### Η ισχυροποίηση της κεντρικής εξουσίας

Μετά τη ναυμαχία στο **Άκτιο**, ο ρωμαϊκός κόσμος, κουρασμένος από τους
συνεχείς **εμφύλιους πολέμους**, ζητούσε ειρήνη και τάξη. Ο **Οκταβιανός** το
κατάλαβε: μόνο μια ισχυρή κεντρική εξουσία μπορούσε να φέρει ασφάλεια. Δεν
ήθελε όμως να ενοχλήσει τα δημοκρατικά αισθήματα των Ρωμαίων. **Δεν δέχτηκε το
αξίωμα του δικτάτορα**· άφησε τη σύγκλητο και τον λαό να του προσφέρουν όλα τα
άλλα, όσα ως τότε δίνονταν μόνο με την ψήφο του λαού:

- **ύπατος** και **ανθύπατος**,
- **δήμαρχος**,
- **ιμπεράτορας**, ο ανώτατος στρατιωτικός αρχηγός,
- **πρώτος πολίτης** (**princeps**),
- **μέγιστος αρχιερέας** (**pontifex maximus**), ο ανώτατος θρησκευτικός
  άρχοντας.

Επειδή δεν μπορούσε να τα ασκεί όλα μόνος, έφτιαξε ένα συμβουλευτικό σώμα, το
**συμβούλιο του αυτοκράτορα**. Απέφυγε τις αυταρχικές μεθόδους και μοίρασε την
εξουσία με **συμβιβαστική τακτική**:

1. Κράτησε για τον εαυτό του την **υψηλή εποπτεία** της διοίκησης, της
   εξωτερικής πολιτικής και των στρατιωτικών ζητημάτων.
2. Τα επιμέρους θέματα τα ανέθεσε σε **συγκλητικούς και ιππείς**, με αυστηρές
   προϋποθέσεις για να μπει κανείς σε αυτές τις τάξεις: ηθική ακεραιότητα,
   στρατιωτική υπηρεσία, μεγάλη περιουσία.
3. **Μοιράστηκε τις επαρχίες με τη σύγκλητο**: ο ίδιος διόριζε τους
   στρατιωτικούς διοικητές των παραμεθόριων και των προβληματικών επαρχιών, η
   σύγκλητος τους ανθυπάτους των υπολοίπων.
4. Ασκούσε την εκτελεστική εξουσία μέσω **επαγγελματιών υπαλλήλων**: γεννήθηκε
   η **αυτοκρατορική υπαλληλία**.
5. Στήριξε τη **γεωργία** και προσπάθησε να επαναφέρει τα παλιά αυστηρά ήθη.
6. Στόλισε τη **Ρώμη** με νέα οικοδομήματα.

Κάποτε προσποιήθηκε ότι ήθελε να παραιτηθεί. Η σύγκλητος τον παρακάλεσε να
μείνει και τον ονόμασε **Αύγουστο**, δηλαδή **σεβαστό**, αναγνωρίζοντάς του θεϊκές
ιδιότητες. Με αυτές τις αλλαγές η res publica είχε ουσιαστικά καταλυθεί,
χωρίς καμία αντίδραση.

### Το πολίτευμα και ο στρατός

Το πολίτευμα που έφτιαξε ο Αύγουστος, μια μορφή μοναρχίας, ονομάστηκε
**Ηγεμονία (Principatus)**, από τον τίτλο του **princeps**.

Στήριγμά του ήταν ο **στρατός**, ο ίδιος που παλιότερα είχε μπλεχτεί στους
εμφυλίους. Ο Αύγουστος εγκατέστησε το μεγαλύτερο μέρος του σε **μόνιμες βάσεις**
στα πιο επικίνδυνα σύνορα: **Ευφράτη, Δούναβη, Ρήνο**. Στη Ρώμη κράτησε **εννέα
μονάδες των χιλίων ανδρών**, την προσωπική του φρουρά: τους **πραιτωριανούς**,
από το πραιτώριο, την παλιά έδρα του στρατηγού. Ήταν πιστοί στον αυτοκράτορα,
αλλά με τον καιρό απέκτησαν τόση δύναμη ώστε **ανέβαζαν και κατέβαζαν
αυτοκράτορες**. Στην εποχή του Αυγούστου ο στρατός έμεινε πιστός· η δύναμή του
όμως μόλις έφτανε για σύνορα μήκους περίπου **4.000 χιλιομέτρων**.

Το Principatus ήταν στην ουσία μια **δυαρχία**: ο πρώτος πολίτης και η
σύγκλητος. Οι αρμοδιότητές τους **δεν ήταν σαφώς ορισμένες**, και αυτό έφερνε
προστριβές. Ο princeps μπορούσε να δρα σαν βασιλιάς, αλλά η σύγκλητος ή ο
στρατός παρενέβαιναν δραστικά όταν ο αυτοκράτορας δεν ήταν ικανός.

Η **διαδοχή** δεν ήταν θεσμοθετημένη. Η κληρονομική διαδοχή ήταν αντίθετη με
τη δημοκρατική παράδοση, όπου τις εξουσίες τις έδινε η ψήφος του λαού. Στην
αρχή τον διάδοχο τον όριζε ο ίδιος ο αυτοκράτορας ή ήταν συγγενής του· σε κάθε
περίπτωση χρειαζόταν η **επικύρωση της συγκλήτου**. Έτσι ο ρωμαϊκός
αυτοκρατορικός θεσμός διέφερε από τις ελληνιστικές μοναρχίες, και ακόμα
περισσότερο από τις μοναρχίες της Ανατολής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το έκανε;*

## Οι διάδοχοι του Αυγούστου (14–193 μ.Χ.)

Από τον θάνατο του Αυγούστου (**14 μ.Χ.**) ως τα τέλη του 2ου αι. μ.Χ. τη Ρώμη
την κυβέρνησαν **τρεις δυναστείες**. Τις ξεχωρίζουμε με δύο κριτήρια: τους
**συγγενικούς δεσμούς** των αυτοκρατόρων και την **καταγωγή** τους.

| Δυναστεία            | Χρόνια      | Ποιοι ήταν                                                                                               |
| -------------------- | ----------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ιουλιο-Κλαυδιανή** | 14–68 μ.Χ.  | συγγενείς του Αυγούστου, εξ αίματος ή με υιοθεσία· από τη **Ρώμη**                                       |
| **Φλάβιοι**          | 69–96 μ.Χ.  | ο ιδρυτής **Βεσπασιανός** και οι διάδοχοί του, από **ιταλικές πόλεις**: οι «αστοί»                       |
| **Αντωνίνοι**        | 96–192 μ.Χ. | από τις **επαρχίες**· φρόντισαν την ανάπτυξή τους, και το κράτος έφτασε στο **ανώτατο σημείο της ακμής** |

### Η διοίκηση και το δίκαιο

Οι διάδοχοι κράτησαν τον τρόπο διοίκησης του Αυγούστου, με **περισσότερο
συγκεντρωτισμό**. Η αντιπολίτευση της συγκλήτου γρήγορα εξασθένησε.

Παράλληλα, ο **πρωταγωνιστικός ρόλος της Ρώμης** απέναντι στις κατακτημένες
περιοχές **μειώθηκε σταδιακά**. Συνέβαλαν:

- η είσοδος αξιωματούχων από τις **επαρχίες στη σύγκλητο**·
- η παραχώρηση του **δικαιώματος του Ρωμαίου πολίτη** σε πολλούς κατοίκους
  επαρχιακών πόλεων·
- οι **επαρχιώτες αυτοκράτορες** και ο **στρατός**: αποικίες και στρατόπεδα έγιναν
  πολυάνθρωπα κέντρα με γηγενείς που είχαν γίνει Ρωμαίοι πολίτες.

Το δικαίωμα γενικεύτηκε με το **διάταγμα του Καρακάλλα (212 μ.Χ.)**: όλοι οι
**ελεύθεροι** κάτοικοι της αυτοκρατορίας έγιναν Ρωμαίοι πολίτες. Όπου είχε
διαδοθεί ο ελληνικός πολιτισμός στους ελληνιστικούς χρόνους, έμεινε· στις
υπόλοιπες κτήσεις, ιδίως στη **Δύση**, οι κάτοικοι **εκλατινίστηκαν**.

Τον 2ο αι. μ.Χ. μεγάλο μέρος των υπηκόων έζησε με άνεση και ευημερία, χάρη
στην οργάνωση, στο ισχυρό αμυντικό σύστημα και στο **οδικό δίκτυο**. Οι
κατακτήσεις κράτησαν ορισμένους λαούς έξω από τα σύνορα, και οι συγκρούσεις
ανάμεσα σε μονάδες του στρατού για τον θρόνο έμεναν κυρίως στην Ιταλία,
χωρίς να ταράζουν τις επαρχίες. Έτσι επικράτησε η **ρωμαϊκή ειρήνη (Pax
Romana)** και, για μεγάλο διάστημα, ευνομία.

Η μεγαλύτερη προσφορά του ρωμαϊκού πνεύματος ήταν το **ρωμαϊκό δίκαιο**. Η
**Δωδεκάδελτος** ήταν στην αρχή ατελής και μόνο για την πόλη της Ρώμης. Σιγά
σιγά συμπληρώθηκε και επεκτάθηκε για να καλύψει τους κατακτημένους λαούς,
λαμβάνοντας υπόψη τα ήθη τους και τις **φιλοσοφικές ιδέες των Ελλήνων**·
αργότερα το επηρέασε και η **χριστιανική ηθική**. Τη συμπλήρωσαν και την
τροποποίησαν **συγκλητικά ψηφίσματα**, **διατάγματα πραιτώρων** και **αποφάσεις
αυτοκρατόρων**. Το δίκαιο έγινε τόσο πολύπλοκο ώστε χρειάζονταν ειδικοί για
να το ερμηνεύσουν, οι **νομοδιδάσκαλοι**. Υπήρχαν ήδη στη res publica· οι πιο
γνωστοί έδρασαν την εποχή των Αντωνίνων, όπως ο **Σάλβιος Ιουλιανός** και ο
**Γάιος**, και άλλοι αργότερα, τον 4ο αι. μ.Χ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τους Γράκχους στον Καρακάλλα*

> **Κλειδί**
>
> **Ιστορικοί όροι**
>
> **Αγροτικός νόμος του Τιβέριου Γράκχου (133 π.Χ.):** όριζε ανώτατο όριο 500
> πλέθρων γης ανά πολίτη (με 250 επιπλέον για καθένα από δύο γιους, ως 1.000
> συνολικά) και αναδιανομή της δημόσιας γης σε κλήρους των 30 πλέθρων στους
> ακτήμονες.
>
> **Princeps:** «πρώτος πολίτης», ο τίτλος του Οκταβιανού, από τον οποίο πήρε το
> όνομά του το πολίτευμα.
>
> **Ηγεμονία (Principatus):** η μορφή μοναρχίας που εγκαθίδρυσε ο Αύγουστος,
> συγκεντρώνοντας βαθμιαία όλα τα αξιώματα· στην ουσία δυαρχία του princeps και
> της συγκλήτου, με ασαφείς αρμοδιότητες.
>
> **Πραιτωριανοί:** η προσωπική φρουρά του αυτοκράτορα στη Ρώμη, εννέα μονάδες
> των χιλίων ανδρών, που με τον καιρό ανέβαζαν και κατέβαζαν αυτοκράτορες.
>
> **Διάταγμα του Καρακάλλα (212 μ.Χ.):** το διάταγμα που αναγνώρισε όλους τους
> ελεύθερους κατοίκους της αυτοκρατορίας ως Ρωμαίους πολίτες.
>
> **Pax Romana:** η ειρήνη και η ευνομία που επικράτησαν για μεγάλο διάστημα
> στη ρωμαϊκή οικουμένη, κυρίως τον 2ο αι. μ.Χ.
>
> **Νομοδιδάσκαλοι:** οι ειδικοί που ερμήνευαν το πολύπλοκο ρωμαϊκό δίκαιο,
> όπως ο Σάλβιος Ιουλιανός και ο Γάιος.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε ποιοι ήταν οι στόχοι της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας των Γράκχων και γιατί απέτυχε.

1. **Το σχέδιο.** Δύο μέρη: οι τρεις στόχοι, με ένα μέτρο για καθέναν, και μετά
   οι λόγοι της αποτυχίας. Μην αφηγηθείς ξεχωριστά τον Τιβέριο και τον Γάιο·
   η ερώτηση τους κρίνει μαζί.
2. **Οι στόχοι.** (α) **Έλεγχος της ανισότητας**: όριο 500 πλέθρων, ως 1.000 με τους
   γιους. (β) **Αποκατάσταση των ακτημόνων**: κλήροι των 30 πλέθρων, ο θησαυρός
   του Άτταλου Γ΄ για εργαλεία, αποικίες στην Ιταλία, σιτάρι για τους φτωχούς.
   (γ) **Αποδυνάμωση των συγκλητικών**: δικαστήρια ιππέων για τις καταχρήσεις
   τους, και τέλος στην επιλογή των επαρχιών από τους ίδιους.
3. **Γιατί απέτυχε.** Οι συγκλητικοί αντέδρασαν και στις δύο περιπτώσεις με τον ίδιο
   τρόπο: εξαγόρασαν συνειδήσεις και έστρεψαν μέρος του λαού εναντίον τους. Ο
   Τιβέριος δολοφονήθηκε· ο Γάιος, μετά από αποτυχημένη εξέγερση, πέθανε με
   εντολή του σε δούλο. Ο νόμος του Τιβέριου έμεινε, αλλά ανεφάρμοστος.
4. **Το βαθύτερο αίτιο.** Το βιβλίο λέει ότι η κατάσταση που είχαν φέρει οι
   μεγάλες κατακτήσεις δεν ευνοούσε τις αλλαγές. Το αποτέλεσμα ήταν παράδοξο:
   ωφελήθηκαν λίγοι, που έγιναν μια νέα δυναμική κοινωνική ομάδα, και όχι η μάζα
   των ακτημόνων.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε μια πηγή: ο Τάκιτος για την εξουσία του Αυγούστου

1. **Η πηγή.** Ο ιστορικός Τάκιτος γράφει για τα χρόνια μετά το Άκτιο:
   > «Αφού κέρδισε τους στρατιώτες με δώρα, τον λαό με το σιτάρι και όλους μαζί
   > με τη γλύκα της ησυχίας, άρχισε σιγά σιγά να ανεβαίνει και να τραβά στον
   > εαυτό του τα έργα της συγκλήτου, των αρχόντων και των νόμων, χωρίς να του
   > αντιστέκεται κανείς.»
   >
   > — Τάκιτος, Χρονικά, 1.2 (απόδοση δική μας)
2. **Ποιος γράφει και πότε.** Ο Τάκιτος ήταν συγκλητικός και έγραψε στις αρχές
   του 2ου αι. μ.Χ., έναν αιώνα μετά. Έζησε κάτω από αυτοκράτορες και βλέπει τον
   Αύγουστο ως αυτόν που πήρε από τη σύγκλητο την παλιά της δύναμη. Η ματιά του
   είναι επικριτική.
3. **Τι συμφωνεί με το βιβλίο.** Η κούραση από τους εμφυλίους («η γλύκα της
   ησυχίας»), το **σταδιακό** («σιγά σιγά») μάζεμα των εξουσιών, και το «χωρίς
   να του αντιστέκεται κανείς», που ταιριάζει με το «χωρίς να δημιουργηθεί η
   παραμικρή αντίδραση». Η εξουσία δεν αρπάχτηκε με ένα πραξικόπημα· μαζεύτηκε
   αξίωμα αξίωμα.
4. **Τι προσθέτει.** Το βιβλίο μιλά για συμβιβαστική τακτική· ο Τάκιτος δείχνει
   το **κόστος** της ησυχίας: στρατός, λαός και ευγενείς κερδήθηκαν με αντάλλαγμα.
   Και οι δύο περιγραφές στέκουν. Ο ιστορικός χρειάζεται και τη μία και την άλλη
   για να καταλάβει γιατί η res publica έπεσε χωρίς αντίσταση.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **Γάιος Γράκχος** (δήμαρχος, 123 π.Χ.) δεν έχει σχέση με τον **Γάιο** τον
> νομοδιδάσκαλο της εποχής των Αντωνίνων. Ο Αύγουστος **δεν** δέχτηκε το αξίωμα
> του **δικτάτορα**· πήρε όλα τα άλλα. Το **Principatus** δεν είναι απόλυτη
> μοναρχία: ο princeps μοιραζόταν, με ασάφεια, την εξουσία με τη σύγκλητο, και
> η επικύρωση της συγκλήτου ήταν απαραίτητη για τον νέο αυτοκράτορα. Τέλος, το
> διάταγμα του **Καρακάλλα (212)** έδωσε το δικαίωμα του πολίτη στους
> **ελεύθερους** κατοίκους, όχι στους δούλους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Τιβέριος (133 π.Χ.)**: 500 πλέθρα (ως 1.000), κλήροι 30 πλέθρων, θησαυρός του
>   Άτταλου Γ΄· δολοφονήθηκε.
> - **Γάιος (123 π.Χ.)**: αποικίες, σιτάρι, στράτευση και μισθός, δικαστήρια
>   ιππέων· διέταξε έναν δούλο του να τον σκοτώσει.
> - **Αύγουστος (27 π.Χ.–14 μ.Χ.)**: όλα τα αξιώματα εκτός του δικτάτορα,
>   συμβούλιο, επαρχίες μοιρασμένες, υπαλληλία· **Principatus**, δυαρχία με τη
>   σύγκλητο.
> - **Στρατός**: σύνορα σε Ευφράτη, Δούναβη, Ρήνο (περίπου 4.000 χλμ.)·
>   **πραιτωριανοί** στη Ρώμη (9 × 1.000).
> - **Δυναστείες**: Ιουλιο-Κλαυδιανή (14–68), Φλάβιοι (69–96), Αντωνίνοι
>   (96–192)· **Καρακάλλας 212**· Pax Romana· ρωμαϊκό δίκαιο και νομοδιδάσκαλοι.

## Ερωτήσεις

1. Πόση γη, το πολύ, μπορούσε να κρατήσει συνολικά ένας πολίτης με τον αγροτικό νόμο του Τιβέριου Γράκχου;
   - 500 πλέθρα, χωρίς καμία εξαίρεση
   - 30 πλέθρα, όσα και ο κλήρος κάθε ακτήμονα
   - 1.000 πλέθρα
   - Όση είχε ήδη, αν πλήρωνε φόρο στο κράτος
2. Τι πρότεινε ο Τιβέριος Γράκχος για τον θησαυρό του Άτταλου Γ΄ της Περγάμου;
   - Να χρηματοδοτήσει νέες κατακτήσεις στην Ανατολή
   - Να δοθεί στους ακτήμονες για εργαλεία
   - Να χτιστεί με αυτόν η Βιβλιοθήκη της Ρώμης
   - Να μοιραστεί στους συγκλητικούς ως αποζημίωση για τη γη τους
3. Με ποιο μέτρο ο Γάιος Γράκχος προσπάθησε να περιορίσει τις αυθαιρεσίες των συγκλητικών;
   - Με δικαστήρια από ιππείς για τις καταχρήσεις τους
   - Με την κατάργηση της συγκλήτου για δέκα χρόνια
   - Με τη διανομή σιταριού στους φτωχούς της Ρώμης
   - Με το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη σε όλους τους Ιταλιώτες
4. Ποιο ήταν, κατά το βιβλίο, το αποτέλεσμα της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας των Γράκχων;
   - Η ανισότητα καταργήθηκε και η γη μοιράστηκε σε όλους τους ακτήμονες
   - Η σύγκλητος έχασε οριστικά την εξουσία της
   - Ουσιαστικά απέτυχε· ωφελήθηκαν λίγοι, που έγιναν νέα ομάδα
   - Οδήγησε αμέσως στην εγκατάσταση του Principatus
5. Ποιο αξίωμα ΔΕΝ δέχτηκε ο Οκταβιανός;
   - Του μεγίστου αρχιερέα (pontifex maximus)
   - Του δημάρχου
   - Του ιμπεράτορα, του ανώτατου στρατιωτικού αρχηγού
   - Του δικτάτορα
6. Γιατί το Principatus χαρακτηρίζεται «δυαρχία εξουσιών»;
   - Επειδή κυβερνούσαν πάντα δύο αυτοκράτορες μαζί
   - Επειδή εξουσία είχαν ο princeps και η σύγκλητος, με ασαφή όρια
   - Επειδή η αυτοκρατορία χωρίστηκε σε Ανατολή και Δύση
   - Επειδή ο στρατός και οι πραιτωριανοί μοιράζονταν τη διοίκηση
7. Ποια δυναστεία ονομάστηκε «αστοί», και γιατί;
   - Οι Φλάβιοι, επειδή κατάγονταν από ιταλικές πόλεις
   - Οι Αντωνίνοι, επειδή ίδρυσαν πόλεις στις επαρχίες
   - Η Ιουλιο-Κλαυδιανή, επειδή κατάγονταν από τη Ρώμη
   - Οι Φλάβιοι, επειδή στηρίχτηκαν στην αστική τάξη των εμπόρων
8. Τι όρισε το διάταγμα του Καρακάλλα το 212 μ.Χ.;
   - Ότι ο αυτοκράτορας εκλέγεται από τη σύγκλητο
   - Ότι τα λατινικά γίνονται η μόνη γλώσσα της διοίκησης
   - Ότι οι δούλοι των επαρχιών αποκτούν ελευθερία
   - Ότι όλοι οι ελεύθεροι κάτοικοι γίνονται Ρωμαίοι πολίτες

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζονταν οι στρατιώτες της προσωπικής φρουράς του αυτοκράτορα στη Ρώμη;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 31 π.Χ., που έβαλε τέλος στους εμφυλίους και άφησε τον Οκταβιανό μόνο του στην εξουσία. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου από τους Γράκχους ως το διάταγμα του Καρακάλλα, με το γεγονός του 31 π.Χ. κρυμμένο.*
3. Να εξηγήσεις πώς ο Οκταβιανός μοίρασε την εξουσία με «συμβιβαστική τακτική», ενώ στην ουσία την κρατούσε ο ίδιος.
4. «Στην έκτη και την έβδομη υπατεία μου, αφού είχα σβήσει τους εμφύλιους πολέμους και με τη συναίνεση όλων είχα την εξουσία σε όλα, μετέφερα την πολιτεία από τη δική μου εξουσία στην κρίση της συγκλήτου και του ρωμαϊκού λαού. […] Από τότε ξεπέρασα όλους σε κύρος, εξουσία όμως δεν είχα περισσότερη από όσους ήταν συνάρχοντές μου σε κάθε αξίωμα.» — Πράξεις του θεού Αυγούστου (Res Gestae), 34 (απόδοση δική μας). Πώς παρουσιάζει ο Αύγουστος τη θέση του, και πώς τη συγκρίνεις με όσα ξέρεις για το Principatus;
5. Ως το 212 μ.Χ., είχε πάψει η Ρώμη να είναι μια πόλη-κράτος που κυβερνούσε κατακτημένους λαούς; Να κρίνεις με στοιχεία από τη διοίκηση, το δίκαιο και τον πολιτισμό.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/history/gracchi-augustus
