# Το κράτος στην οικονομία και η ελληνική οικονομία

> Το κράτος ως παραγωγός και καταναλωτής, τα δημόσια αγαθά και τα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας.

Πολιτική Παιδεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/state-and-economy

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το κράτος ως μία από τις τρεις μονάδες της οικονομίας, ως παραγωγό και ως καταναλωτή αγαθών και υπηρεσιών.
- Να διακρίνεις το δημόσιο αγαθό με την αυστηρή οικονομική έννοια από τα αγαθά που απλώς παρέχει το κράτος, και να εξηγείς το πρόβλημα του «τζαμπατζή».
- Να εξηγείς τους στόχους του κρατικού παρεμβατισμού και τον ρόλο των δημόσιων επιχειρήσεων, διαβάζοντας το άρθρο 106 του Συντάγματος.
- Να αναλύεις τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας με στοιχεία της Eurostat για τις δημόσιες δαπάνες και το χρέος.

## Ο τρίτος παίκτης

Σε κάθε οικονομία δρουν τρεις μονάδες. Τα **νοικοκυριά** δουλεύουν,
καταναλώνουν, αποταμιεύουν. Οι **επιχειρήσεις** παράγουν για να έχουν κέρδος.
Και το **κράτος**, ο τρίτος παίκτης, που με τις αποφάσεις του επηρεάζει όλους
τους άλλους: τι φόρο πληρώνει το καφέ της γειτονιάς, πόσο κοστίζει το
εισιτήριο του μετρό, αν το σχολείο σου έχει θέρμανση.

Το κράτος, ή **δημόσιος τομέας**, δεν είναι μόνο η κυβέρνηση. Είναι η Βουλή,
τα υπουργεία, οι Δήμοι και οι Περιφέρειες, τα δημόσια νοσοκομεία και
πανεπιστήμια, ο e-ΕΦΚΑ που πληρώνει τις συντάξεις, οι δημόσιες επιχειρήσεις.
Και κάτι τους ενώνει: τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις κινούνται με βάση το
**ιδιωτικό συμφέρον**· οι δημόσιοι φορείς πρέπει να κινούνται με βάση το
**δημόσιο συμφέρον**, με σκοπό τη μεγαλύτερη δυνατή **κοινωνική ευημερία**.

## Παραγωγός και καταναλωτής

Το κράτος **παράγει**: άμυνα, δικαιοσύνη, αστυνόμευση, δημόσια εκπαίδευση,
νοσοκομειακή περίθαλψη. Και **καταναλώνει**: αγοράζει υπολογιστές για τα
σχολεία, φάρμακα για τα νοσοκομεία, κατασκευές δρόμων από ιδιωτικές
εταιρείες, υπηρεσίες από ιδιώτες γιατρούς. Συχνά κάνει και τα δύο για το
ίδιο αγαθό: έχει δικά του νοσοκομεία, και αγοράζει εξετάσεις από ιδιωτικά
διαγνωστικά κέντρα όταν δεν αρκούν.

Πόσο μεγάλος είναι ο ρόλος του; Ένα συνηθισμένο μέτρο είναι οι **δημόσιες
δαπάνες** ως ποσοστό του ΑΕΠ. Πρόσεξε: δεν σημαίνει ότι το κράτος «παράγει»
όλο αυτό το ποσοστό. Μεγάλο μέρος του είναι συντάξεις, επιδόματα, τόκοι,
χρήματα που περνούν από το κράτος σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

| Δημόσιες δαπάνες, % του ΑΕΠ | 2009 | 2025 |
| --------------------------- | ---- | ---- |
| Ελλάδα                      | 54,8 | 48,3 |
| ΕΕ των 27                   | 50,9 | 49,5 |

*Πηγή: Eurostat, gov\_10a\_main (γενική κυβέρνηση, συνολικές δαπάνες).*

## Δημόσια αγαθά: δύο έννοιες με το ίδιο όνομα

Η φράση «δημόσιο αγαθό» χρησιμοποιείται με **δύο** τρόπους, και αξίζει να
τους ξεχωρίζεις.

**Με την ευρεία έννοια**, δημόσια αγαθά λέμε όσα **παρέχει το κράτος**,
δωρεάν ή με συμβολικό αντίτιμο, σε όλους: παιδεία, υγεία, δικαιοσύνη. Το ποια
αγαθά θα είναι «δημόσια» είναι **πολιτική απόφαση**, και οι πολίτες τα
θεωρούν δικαιώματά τους. Η Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει δημόσια και δωρεάν
πανεπιστημιακή εκπαίδευση· άλλες χώρες ζητούν δίδακτρα.

**Με την αυστηρή οικονομική έννοια**, δημόσιο αγαθό είναι ένα αγαθό που έχει
δύο ιδιότητες:

- **κανείς δεν αποκλείεται** από τη χρήση του, είτε πληρώνει είτε όχι·
- η χρήση από έναν **δεν μειώνει** όσα μένουν για τους άλλους.

Ο φάρος είναι το κλασικό παράδειγμα: το φως του το βλέπει κάθε πλοίο, και το
ένα δεν «παίρνει» φως από το άλλο. Το ίδιο ισχύει για την εθνική άμυνα, τον
οδικό φωτισμό, τα αντιπλημμυρικά έργα. Τέτοια αγαθά η αγορά δεν τα παράγει
εύκολα, γιατί εμφανίζεται ο **τζαμπατζής** (free rider): αφού θα ωφεληθώ ούτως
ή άλλως, γιατί να πληρώσω; Αν σκεφτούν όλοι έτσι, κανείς δεν πληρώνει και ο
φάρος δεν χτίζεται. Γι' αυτό τα πληρώνει το κράτος, με τους **φόρους** όλων.

Ένα νοσοκομείο δεν είναι δημόσιο αγαθό με την αυστηρή έννοια: ένα κρεβάτι
που το έχει ένας ασθενής δεν το έχει άλλος. Είναι όμως δημόσιο με την ευρεία
έννοια, γιατί η κοινωνία αποφάσισε ότι η υγεία δεν πρέπει να εξαρτάται από
το πορτοφόλι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια έννοια του «δημόσιου αγαθού»;*

## Δημόσιες επιχειρήσεις και παρεμβατισμός

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και πολύ περισσότερο μετά τον Β΄, τα κράτη
ίδρυσαν **δημόσιες επιχειρήσεις και οργανισμούς** (ΔΕΚΟ) για αγαθά στρατηγικής
σημασίας: η **ΔΕΗ** (1950) για το ρεύμα, η **ΕΥΔΑΠ** (1980) για το νερό της
Αθήνας, οι αστικές συγκοινωνίες. Ο στόχος τους δεν είναι να ανταγωνιστούν
τους ιδιώτες, αλλά να εξασφαλίσουν **κοινωνικά σημαντικά αγαθά** σε προσιτές
τιμές, ανεξάρτητα από τις συνθήκες της αγοράς. Από τη δεκαετία του 1990 πολλές
έγιναν ανώνυμες εταιρείες και μέρος των μετοχών τους πουλήθηκε σε ιδιώτες.

Γιατί παρεμβαίνει το κράτος; Επειδή η αγορά, μόνη της, έχει **αδυναμίες**:
αφήνει ανικανοποίητα αγαθά όπως ο φάρος, επιτρέπει μονοπώλια, περνά από
κρίσεις, και μοιράζει πολύ άνισα το εισόδημα. Ο **κρατικός παρεμβατισμός**
έχει τέσσερις στόχους:

1. καλύτερη **κατανομή των πόρων**·
2. **οικονομική σταθερότητα**, χωρίς απότομες κρίσεις και πληθωρισμό·
3. **δικαιότερη διανομή** του εισοδήματος·
4. **οικονομική ανάπτυξη**.

Το πόσο πρέπει να παρεμβαίνει το κράτος είναι από τις μεγαλύτερες πολιτικές
διαφωνίες. Άλλοι θέλουν περισσότερη αγορά και λιγότερο κράτος, άλλοι το
αντίθετο. Το Σύνταγμα κρατά και τα δύο: κατοχυρώνει την ελεύθερη οικονομική
δραστηριότητα, και ταυτόχρονα δίνει στο κράτος ρόλο στον προγραμματισμό της
οικονομίας (άρθρο 106).

## Τα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, η Ελλάδα έπρεπε να
ξαναχτιστεί. Επιλέχθηκε η **γρήγορη, ποσοτική ανάπτυξη**, με έντονο κρατικό
παρεμβατισμό, γιατί οι ιδιωτικές επενδύσεις δεν αρκούσαν. Μετά το 1974 ο
δημόσιος τομέας μεγάλωσε ακόμα περισσότερο. Οι οικονομολόγοι ξεχωρίζουν
ορισμένα **διαρθρωτικά** προβλήματα, δηλαδή μόνιμα, που έχουν να κάνουν με τη
δομή της οικονομίας και όχι με μια κακή χρονιά:

- **Δημόσιο έλλειμμα και χρέος.** Για δεκαετίες το κράτος ξόδευε περισσότερα
  από όσα εισέπραττε (**έλλειμμα**) και δανειζόταν για να καλύψει τη διαφορά.
  Τα δάνεια συσσωρεύτηκαν στο δημόσιο **χρέος**, που έφτασε τόσο ψηλά ώστε το
  2010 η χώρα δεν μπορούσε πια να δανειστεί από τις αγορές.
- **Ανισόρροπη απασχόληση.** Διόγκωση των υπηρεσιών και συρρίκνωση της
  γεωργίας και της βιομηχανίας, με αποτέλεσμα η χώρα να εισάγει προϊόντα που
  θα μπορούσε να παράγει.
- **Ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο.** Οι εισαγωγές αγαθών ξεπερνούν μόνιμα τις
  εξαγωγές· το έλλειμμα το καλύπτουν εν μέρει το τουριστικό και το ναυτιλιακό
  συνάλλαγμα.
- **Προστατευτισμός.** Για χρόνια οι επιχειρήσεις στηρίζονταν σε επιδοτήσεις
  και **δασμούς** (φόρους στα εισαγόμενα), και όταν άνοιξαν τα σύνορα με την
  ΕΕ πολλές δεν άντεξαν τον ανταγωνισμό.
- **Εξάρτηση.** Σήμερα καμία οικονομία δεν είναι αυτάρκης. Άλλο όμως η
  **αλληλεξάρτηση**, όπου οι χώρες χρειάζονται η μία την άλλη, και άλλο η
  **εξάρτηση**, όπου οι κρίσιμες αποφάσεις παίρνονται αλλού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δημόσιο χρέος, % του ΑΕΠ*

Το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ μπορεί να ανέβει με δύο τρόπους: αν αυξηθεί το
χρέος, ή αν **μικρύνει το ΑΕΠ**. Το 2020, με την πανδημία, συνέβησαν και τα
δύο. Από τότε το ποσοστό πέφτει, όμως μένει σχεδόν διπλάσιο από τον
ευρωπαϊκό μέσο όρο.

### Παράδειγμα 1: Ένας Δήμος σκέφτεται να βάλει εισιτήριο στην είσοδο του δημοτικού πάρκου, για να πληρώσει τη συντήρησή του. Είναι το πάρκο δημόσιο αγαθό; Τι κερδίζει και τι χάνει η πόλη με το εισιτήριο;

1. **Οι δύο ιδιότητες.** Σήμερα κανείς δεν αποκλείεται από το πάρκο, και ένας
   επισκέπτης δεν μειώνει πολύ τον χώρο των άλλων, εκτός αν γεμίσει ασφυκτικά.
   Είναι λοιπόν **σχεδόν** δημόσιο αγαθό με την αυστηρή έννοια.
2. **Τι αλλάζει το εισιτήριο.** Με περίφραξη και ταμείο, ο αποκλεισμός γίνεται
   δυνατός: όποιος δεν πληρώνει δεν μπαίνει. Το πάρκο παύει να είναι δημόσιο
   αγαθό και γίνεται κάτι που πουλιέται.
3. **Τι κερδίζει η πόλη.** Έσοδα για συντήρηση, και πληρώνουν όσοι το
   χρησιμοποιούν, όχι όλοι οι φορολογούμενοι.
4. **Τι χάνει.** Αποκλείονται όσοι δεν έχουν να πληρώσουν, συχνά οικογένειες με
   χαμηλό εισόδημα που δεν έχουν κήπο ή εξοχικό. Και χάνεται ένας χώρος όπου όλοι
   συναντιούνται ισότιμα.
5. **Το συμπέρασμα.** Το αν ένα αγαθό θα είναι δημόσιο δεν το κρίνει μόνο η
   φύση του, αλλά και μια **πολιτική απόφαση**: ποιον θέλουμε να πληρώνει, και
   ποιον δεν θέλουμε να αποκλείσουμε.

> **Πρόσεχε**
>
> «Δωρεάν» δημόσιο αγαθό δεν σημαίνει ότι δεν κοστίζει. Το πληρώνουμε όλοι μαζί
> με τους φόρους, είτε το χρησιμοποιούμε είτε όχι. Και «έλλειμμα» δεν είναι το
> ίδιο με «χρέος»: το έλλειμμα είναι η διαφορά εσόδων και εξόδων **μίας**
> χρονιάς, το χρέος είναι όλα τα δάνεια που έχουν μαζευτεί μέχρι σήμερα.

> **Κλειδί**
>
> Το **κράτος** είναι η τρίτη μονάδα της οικονομίας, δίπλα σε νοικοκυριά και
> επιχειρήσεις, και δρα για το **δημόσιο συμφέρον** ως **παραγωγός** και ως
> **καταναλωτής**. «Δημόσιο αγαθό» λέμε όσα παρέχει το κράτος σε όλους με
> πολιτική απόφαση, αλλά, με την αυστηρή έννοια, μόνο όσα δεν αποκλείουν κανέναν
> και δεν λιγοστεύουν με τη χρήση, όπως ο φάρος. Ο **παρεμβατισμός** διορθώνει
> αδυναμίες της αγοράς. Η ελληνική οικονομία έχει **διαρθρωτικά** προβλήματα:
> **χρέος**, ελλειμματικό **ισοζύγιο**, ανισόρροπη απασχόληση, **εξάρτηση**.

> **Θυμήσου**
>
> - Τρεις μονάδες: νοικοκυριά, επιχειρήσεις, κράτος. Σκοπός του κράτους: η κοινωνική ευημερία.
> - Δημόσιο αγαθό, αυστηρά: χωρίς αποκλεισμό, χωρίς ανταγωνισμό στη χρήση. Πρόβλημα του τζαμπατζή.
> - ΔΕΚΟ: ΔΕΗ (1950), ΕΥΔΑΠ (1980). Στόχος: κοινωνικά σημαντικά αγαθά σε προσιτές τιμές.
> - Στόχοι παρεμβατισμού: κατανομή πόρων, σταθερότητα, δικαιότερη διανομή, ανάπτυξη.
> - Δημόσιες δαπάνες Ελλάδας: 54,8% του ΑΕΠ (2009), 48,3% (2025). Χρέος: 209,4% (2020), 146,1% (2025, Eurostat).
> - Έλλειμμα = μίας χρονιάς· χρέος = το σύνολο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις βασικές μονάδες του οικονομικού συστήματος;
   - Νοικοκυριά, επιχειρήσεις, κράτος
   - Τράπεζες, χρηματιστήριο και μεγάλες πολυεθνικές
   - Γεωργία, βιομηχανία, υπηρεσίες
   - Βουλή, κυβέρνηση, δικαστήρια
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι δημόσιο αγαθό με την αυστηρή οικονομική έννοια;
   - Ο φάρος ενός λιμανιού
   - Μια θέση σε δημόσιο πανεπιστήμιο
   - Ένα εισιτήριο του μετρό
   - Το ρεύμα που φτάνει στο σπίτι σου
3. Γιατί η αγορά δύσκολα παράγει μόνη της ένα δημόσιο αγαθό όπως η εθνική άμυνα;
   - Γιατί όποιος δεν πληρώνει ωφελείται το ίδιο
   - Γιατί οι ιδιωτικές επιχειρήσεις απαγορεύεται να φτιάχνουν όπλα
   - Γιατί οι καταναλωτές δεν τη θεωρούν χρήσιμη
   - Γιατί κοστίζει πολύ λίγο για να βγάλει κέρδος
4. Με την ευρεία έννοια, τι κρίνει αν ένα αγαθό όπως η πανεπιστημιακή εκπαίδευση θα είναι δημόσιο;
   - Μια πολιτική απόφαση
   - Η φυσική ιδιότητα του αγαθού
   - Η τιμή του στη διεθνή αγορά
   - Ο αριθμός των ιδιωτικών πανεπιστημίων
5. Ποιος είναι ο βασικός στόχος των δημόσιων επιχειρήσεων και οργανισμών (ΔΕΚΟ);
   - Κοινωνικά σημαντικά αγαθά σε προσιτές τιμές
   - Να βγάζουν το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος για το Δημόσιο
   - Να κλείσουν τις ιδιωτικές επιχειρήσεις του κλάδου τους
   - Να δίνουν θέσεις εργασίας σε ψηφοφόρους
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι στόχος του κρατικού παρεμβατισμού;
   - Η κατάργηση κάθε ιδιωτικής επιχείρησης
   - Η οικονομική σταθερότητα
   - Η δικαιότερη διανομή του εισοδήματος
   - Η καλύτερη κατανομή των πόρων
7. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο δημόσιο έλλειμμα και στο δημόσιο χρέος;
   - Το έλλειμμα είναι μίας χρονιάς, το χρέος όλα τα δάνεια μαζί
   - Το έλλειμμα αφορά τους Δήμους και το χρέος αφορά το κράτος
   - Είναι δύο λέξεις για το ίδιο ακριβώς πράγμα
   - Το έλλειμμα αφορά τις εισαγωγές και τις εξαγωγές
8. Σύμφωνα με τη Eurostat, πότε κορυφώθηκε το ελληνικό δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ, ανάμεσα στις χρονιές 2009, 2020, 2024 και 2025;
   - Το 2020
   - Το 2009
   - Το 2024
   - Το 2025

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται οι ειδικοί κρατικοί φόροι που επιβάλλονται σε εμπορεύματα κατά την εισαγωγή ή την εξαγωγή τους;
2. Εξήγησε με δύο παραδείγματα από την υγεία ή την εκπαίδευση ότι το κράτος είναι ταυτόχρονα παραγωγός και καταναλωτής αγαθών και υπηρεσιών.
3. «Για την εδραίωση της κοινωνικής ειρήνης και την προστασία του γενικού συμφέροντος το Κράτος προγραμματίζει και συντονίζει την οικονομική δραστηριότητα στη Χώρα […]. Η ιδιωτική οικονομική πρωτοβουλία δεν επιτρέπεται να αναπτύσσεται σε βάρος της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ή προς βλάβη της εθνικής οικονομίας.» — Σύνταγμα, άρθρο 106 παρ. 1 και 2. Ποιον ρόλο δίνει το άρθρο στο κράτος, και ποιο όριο βάζει στην ιδιωτική πρωτοβουλία;
4. Θα ήθελες το νερό της πόλης σου να το διαχειρίζεται μια δημόσια ή μια ιδιωτική επιχείρηση; Δώσε ένα επιχείρημα για κάθε πλευρά και πες τη δική σου προτίμηση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/state-and-economy
