Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το κράτος στην οικονομία και η ελληνική οικονομία

Το κράτος ως παραγωγός και καταναλωτής, τα δημόσια αγαθά και τα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις το κράτος ως μία από τις τρεις μονάδες της οικονομίας, ως παραγωγό και ως καταναλωτή αγαθών και υπηρεσιών.
  2. Να διακρίνεις το δημόσιο αγαθό με την αυστηρή οικονομική έννοια από τα αγαθά που απλώς παρέχει το κράτος, και να εξηγείς το πρόβλημα του «τζαμπατζή».
  3. Να εξηγείς τους στόχους του κρατικού παρεμβατισμού και τον ρόλο των δημόσιων επιχειρήσεων, διαβάζοντας το άρθρο 106 του Συντάγματος.
  4. Να αναλύεις τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας με στοιχεία της Eurostat για τις δημόσιες δαπάνες και το χρέος.

Ο τρίτος παίκτης

Σε κάθε οικονομία δρουν τρεις μονάδες. Τα νοικοκυριά δουλεύουν, καταναλώνουν, αποταμιεύουν. Οι επιχειρήσεις παράγουν για να έχουν κέρδος. Και το κράτος, ο τρίτος παίκτης, που με τις αποφάσεις του επηρεάζει όλους τους άλλους: τι φόρο πληρώνει το καφέ της γειτονιάς, πόσο κοστίζει το εισιτήριο του μετρό, αν το σχολείο σου έχει θέρμανση.

Το κράτος, ή δημόσιος τομέας, δεν είναι μόνο η κυβέρνηση. Είναι η Βουλή, τα υπουργεία, οι Δήμοι και οι Περιφέρειες, τα δημόσια νοσοκομεία και πανεπιστήμια, ο e-ΕΦΚΑ που πληρώνει τις συντάξεις, οι δημόσιες επιχειρήσεις. Και κάτι τους ενώνει: τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις κινούνται με βάση το ιδιωτικό συμφέρον· οι δημόσιοι φορείς πρέπει να κινούνται με βάση το δημόσιο συμφέρον, με σκοπό τη μεγαλύτερη δυνατή κοινωνική ευημερία.

Παραγωγός και καταναλωτής

Το κράτος παράγει: άμυνα, δικαιοσύνη, αστυνόμευση, δημόσια εκπαίδευση, νοσοκομειακή περίθαλψη. Και καταναλώνει: αγοράζει υπολογιστές για τα σχολεία, φάρμακα για τα νοσοκομεία, κατασκευές δρόμων από ιδιωτικές εταιρείες, υπηρεσίες από ιδιώτες γιατρούς. Συχνά κάνει και τα δύο για το ίδιο αγαθό: έχει δικά του νοσοκομεία, και αγοράζει εξετάσεις από ιδιωτικά διαγνωστικά κέντρα όταν δεν αρκούν.

Πόσο μεγάλος είναι ο ρόλος του; Ένα συνηθισμένο μέτρο είναι οι δημόσιες δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ. Πρόσεξε: δεν σημαίνει ότι το κράτος «παράγει» όλο αυτό το ποσοστό. Μεγάλο μέρος του είναι συντάξεις, επιδόματα, τόκοι, χρήματα που περνούν από το κράτος σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Δημόσιες δαπάνες, % του ΑΕΠ20092025
Ελλάδα54,848,3
ΕΕ των 2750,949,5

Πηγή: Eurostat, gov_10a_main (γενική κυβέρνηση, συνολικές δαπάνες).

Δημόσια αγαθά: δύο έννοιες με το ίδιο όνομα

Η φράση «δημόσιο αγαθό» χρησιμοποιείται με δύο τρόπους, και αξίζει να τους ξεχωρίζεις.

Με την ευρεία έννοια, δημόσια αγαθά λέμε όσα παρέχει το κράτος, δωρεάν ή με συμβολικό αντίτιμο, σε όλους: παιδεία, υγεία, δικαιοσύνη. Το ποια αγαθά θα είναι «δημόσια» είναι πολιτική απόφαση, και οι πολίτες τα θεωρούν δικαιώματά τους. Η Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει δημόσια και δωρεάν πανεπιστημιακή εκπαίδευση· άλλες χώρες ζητούν δίδακτρα.

Με την αυστηρή οικονομική έννοια, δημόσιο αγαθό είναι ένα αγαθό που έχει δύο ιδιότητες:

  • κανείς δεν αποκλείεται από τη χρήση του, είτε πληρώνει είτε όχι·
  • η χρήση από έναν δεν μειώνει όσα μένουν για τους άλλους.

Ο φάρος είναι το κλασικό παράδειγμα: το φως του το βλέπει κάθε πλοίο, και το ένα δεν «παίρνει» φως από το άλλο. Το ίδιο ισχύει για την εθνική άμυνα, τον οδικό φωτισμό, τα αντιπλημμυρικά έργα. Τέτοια αγαθά η αγορά δεν τα παράγει εύκολα, γιατί εμφανίζεται ο τζαμπατζής (free rider): αφού θα ωφεληθώ ούτως ή άλλως, γιατί να πληρώσω; Αν σκεφτούν όλοι έτσι, κανείς δεν πληρώνει και ο φάρος δεν χτίζεται. Γι' αυτό τα πληρώνει το κράτος, με τους φόρους όλων.

Ένα νοσοκομείο δεν είναι δημόσιο αγαθό με την αυστηρή έννοια: ένα κρεβάτι που το έχει ένας ασθενής δεν το έχει άλλος. Είναι όμως δημόσιο με την ευρεία έννοια, γιατί η κοινωνία αποφάσισε ότι η υγεία δεν πρέπει να εξαρτάται από το πορτοφόλι.

Ποια έννοια του «δημόσιου αγαθού»;

Το αγαθό είναι δημόσιο και με την αυστηρή οικονομική έννοια, δηλαδή δεν αποκλείεις κανέναν και ο ένας δεν μειώνει τον άλλον; Ή είναι αγαθό που το κράτος αποφάσισε να παρέχει σε όλους;

Ποια έννοια;

Μια θέση σε δημόσιο νηπιαγωγείο

0 από 6

Δημόσιες επιχειρήσεις και παρεμβατισμός

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και πολύ περισσότερο μετά τον Β΄, τα κράτη ίδρυσαν δημόσιες επιχειρήσεις και οργανισμούς (ΔΕΚΟ) για αγαθά στρατηγικής σημασίας: η ΔΕΗ (1950) για το ρεύμα, η ΕΥΔΑΠ (1980) για το νερό της Αθήνας, οι αστικές συγκοινωνίες. Ο στόχος τους δεν είναι να ανταγωνιστούν τους ιδιώτες, αλλά να εξασφαλίσουν κοινωνικά σημαντικά αγαθά σε προσιτές τιμές, ανεξάρτητα από τις συνθήκες της αγοράς. Από τη δεκαετία του 1990 πολλές έγιναν ανώνυμες εταιρείες και μέρος των μετοχών τους πουλήθηκε σε ιδιώτες.

Γιατί παρεμβαίνει το κράτος; Επειδή η αγορά, μόνη της, έχει αδυναμίες: αφήνει ανικανοποίητα αγαθά όπως ο φάρος, επιτρέπει μονοπώλια, περνά από κρίσεις, και μοιράζει πολύ άνισα το εισόδημα. Ο κρατικός παρεμβατισμός έχει τέσσερις στόχους:

  1. καλύτερη κατανομή των πόρων·
  2. οικονομική σταθερότητα, χωρίς απότομες κρίσεις και πληθωρισμό·
  3. δικαιότερη διανομή του εισοδήματος·
  4. οικονομική ανάπτυξη.

Το πόσο πρέπει να παρεμβαίνει το κράτος είναι από τις μεγαλύτερες πολιτικές διαφωνίες. Άλλοι θέλουν περισσότερη αγορά και λιγότερο κράτος, άλλοι το αντίθετο. Το Σύνταγμα κρατά και τα δύο: κατοχυρώνει την ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα, και ταυτόχρονα δίνει στο κράτος ρόλο στον προγραμματισμό της οικονομίας (άρθρο 106).

Τα χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, η Ελλάδα έπρεπε να ξαναχτιστεί. Επιλέχθηκε η γρήγορη, ποσοτική ανάπτυξη, με έντονο κρατικό παρεμβατισμό, γιατί οι ιδιωτικές επενδύσεις δεν αρκούσαν. Μετά το 1974 ο δημόσιος τομέας μεγάλωσε ακόμα περισσότερο. Οι οικονομολόγοι ξεχωρίζουν ορισμένα διαρθρωτικά προβλήματα, δηλαδή μόνιμα, που έχουν να κάνουν με τη δομή της οικονομίας και όχι με μια κακή χρονιά:

  • Δημόσιο έλλειμμα και χρέος. Για δεκαετίες το κράτος ξόδευε περισσότερα από όσα εισέπραττε (έλλειμμα) και δανειζόταν για να καλύψει τη διαφορά. Τα δάνεια συσσωρεύτηκαν στο δημόσιο χρέος, που έφτασε τόσο ψηλά ώστε το 2010 η χώρα δεν μπορούσε πια να δανειστεί από τις αγορές.
  • Ανισόρροπη απασχόληση. Διόγκωση των υπηρεσιών και συρρίκνωση της γεωργίας και της βιομηχανίας, με αποτέλεσμα η χώρα να εισάγει προϊόντα που θα μπορούσε να παράγει.
  • Ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο. Οι εισαγωγές αγαθών ξεπερνούν μόνιμα τις εξαγωγές· το έλλειμμα το καλύπτουν εν μέρει το τουριστικό και το ναυτιλιακό συνάλλαγμα.
  • Προστατευτισμός. Για χρόνια οι επιχειρήσεις στηρίζονταν σε επιδοτήσεις και δασμούς (φόρους στα εισαγόμενα), και όταν άνοιξαν τα σύνορα με την ΕΕ πολλές δεν άντεξαν τον ανταγωνισμό.
  • Εξάρτηση. Σήμερα καμία οικονομία δεν είναι αυτάρκης. Άλλο όμως η αλληλεξάρτηση, όπου οι χώρες χρειάζονται η μία την άλλη, και άλλο η εξάρτηση, όπου οι κρίσιμες αποφάσεις παίρνονται αλλού.

Δημόσιο χρέος, % του ΑΕΠ

Πηγή: Eurostat, gov_10dd_edpt1 (ακαθάριστο χρέος της γενικής κυβέρνησης). Η γραμμή δείχνει τον μέσο όρο της ΕΕ το 2025. Πότε κορυφώθηκε το ελληνικό χρέος, και γιατί εκείνη τη χρονιά, που το ΑΕΠ έπεσε απότομα;

2009: 128,5 %2020: 209,4 %2024: 154,2 %2025: 146,1 %

ΕΕ των 27, 2025: 81,7%

Το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ μπορεί να ανέβει με δύο τρόπους: αν αυξηθεί το χρέος, ή αν μικρύνει το ΑΕΠ. Το 2020, με την πανδημία, συνέβησαν και τα δύο. Από τότε το ποσοστό πέφτει, όμως μένει σχεδόν διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Παράδειγμα 1

Ένας Δήμος σκέφτεται να βάλει εισιτήριο στην είσοδο του δημοτικού πάρκου, για να πληρώσει τη συντήρησή του. Είναι το πάρκο δημόσιο αγαθό; Τι κερδίζει και τι χάνει η πόλη με το εισιτήριο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιες είναι οι τρεις βασικές μονάδες του οικονομικού συστήματος;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγονται οι ειδικοί κρατικοί φόροι που επιβάλλονται σε εμπορεύματα κατά την εισαγωγή ή την εξαγωγή τους;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις το κράτος ως μία από τις τρεις μονάδες της οικονομίας, ως παραγωγό και ως καταναλωτή αγαθών και υπηρεσιών.
  • Να διακρίνεις το δημόσιο αγαθό με την αυστηρή οικονομική έννοια από τα αγαθά που απλώς παρέχει το κράτος, και να εξηγείς το πρόβλημα του «τζαμπατζή».
  • Να εξηγείς τους στόχους του κρατικού παρεμβατισμού και τον ρόλο των δημόσιων επιχειρήσεων, διαβάζοντας το άρθρο 106 του Συντάγματος.
  • Να αναλύεις τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας με στοιχεία της Eurostat για τις δημόσιες δαπάνες και το χρέος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;