# Κοινωνικοποίηση, πολιτικοποίηση και κοινωνικός έλεγχος

> Τα ΜΜΕ, τα κόμματα, οι μαθητικές κοινότητες, και πώς μας ελέγχει η κοινωνία.

Πολιτική Παιδεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/socialisation

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την κοινωνικοποίηση και την πολιτική κοινωνικοποίηση, και να ξεχωρίζεις την πολιτικοποίηση από την κομματικοποίηση.
- Να εξηγείς τον ρόλο των ΜΜΕ ως «τέταρτης εξουσίας» και να ελέγχεις μια είδηση για παραπληροφόρηση με συγκεκριμένα βήματα.
- Να περιγράφεις τη θέση των πολιτικών κομμάτων και των μαθητικών κοινοτήτων στην πολιτική κοινωνικοποίηση, με το άρθρο 29 του Συντάγματος.
- Να διακρίνεις τον άτυπο, τον τυπικό κοινωνικό έλεγχο και τον αυτοέλεγχο, τον προληπτικό από τον κατασταλτικό, και να κρίνεις με τον Μιλ τα όρια του ελέγχου.

## Από πού ήρθε η γνώμη σου;

Σκέψου μια πολιτική γνώμη που έχεις: για το κλίμα, για τη μετανάστευση, για
το αν αξίζει να ψηφίζεις. Από πού ήρθε; Από κάτι που άκουσες στο σπίτι; Από
έναν καθηγητή; Από ένα βίντεο που σου έβγαλε ο αλγόριθμος; Από μια συζήτηση
με φίλους; Πιθανότατα από όλα μαζί, και από τη δική σου σκέψη πάνω σε αυτά.

Στο Γυμνάσιο έμαθες ότι με την **κοινωνικοποίηση** μαθαίνουμε γλώσσα, αξίες,
κανόνες και ρόλους, και ότι ο **κοινωνικός έλεγχος** φροντίζει να τους
τηρούμε. Εδώ θα πας ένα βήμα πιο πέρα: πώς διαμορφώνεται ο **πολίτης**, και
ποιοι θεσμοί παίζουν ρόλο σε αυτό.

## Κοινωνικοποίηση και πολιτικοποίηση

Η **κοινωνικοποίηση** είναι η διαδικασία ένταξης του ατόμου σε ένα κοινωνικό
σύνολο. Έχει δύο στόχους: να μπορεί το άτομο να ζήσει και να αναπτυχθεί στην
κοινωνία, και να κρατά η κοινωνία τη **συνοχή** της. Ξεκινά με τη γέννηση και
δεν τελειώνει ποτέ. Αλλάζει στον **χώρο** (αλλιώς σε μια ασιατική, αλλιώς σε
μια ευρωπαϊκή κοινωνία), στον **χρόνο** (αλλιώς πριν από πενήντα χρόνια), και
ανάμεσα στα **φύλα**: πολλά παιχνίδια, χρώματα και «πρέπει» μαθαίνονται
διαφορετικά για αγόρια και για κορίτσια. Είναι **πολυδιάστατη**, γιατί πολλοί
φορείς στέλνουν πολλά μηνύματα, που μερικές φορές συγκρούονται: «τι να
ακολουθήσω;». Στην εφηβεία αυτό γίνεται κρίσιμο, γιατί έρχονται επιλογές που
σημαδεύουν το μέλλον.

Η **πολιτική κοινωνικοποίηση** είναι το κομμάτι της κοινωνικοποίησης που
διαμορφώνει **γνώμη και στάση για την πολιτική**: για τους θεσμούς, την
εξουσία, τα κόμματα, την ανισότητα, τη συμμετοχή. Το αποτέλεσμά της είναι η
**πολιτικοποίηση**: το ενδιαφέρον για τα κοινά και η δράση γι' αυτά.

Πρόσεξε μια διάκριση. **Πολιτικοποίηση** δεν είναι **κομματικοποίηση**. Ο
πολιτικοποιημένος πολίτης ενδιαφέρεται, κρίνει, συμμετέχει. Ο
κομματικοποιημένος βλέπει τα πάντα μέσα από τα συμφέροντα ενός κόμματος. Και
το καθεστώς μετράει: ένα αυταρχικό καθεστώς **φοβάται** τη συμμετοχή του
πολίτη, ένα δημοκρατικό τη **χρειάζεται**.

## Τα ΜΜΕ: η τέταρτη εξουσία

Μετά τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική, τα **Μέσα Μαζικής
Επικοινωνίας** λέγονται συχνά **«τέταρτη εξουσία»**. Ο λόγος: ενημερώνουν τους
πολίτες, αποκαλύπτουν σκάνδαλα, ρωτούν τους ισχυρούς αυτά που δεν θέλουν να
απαντήσουν. Ο ρόλος του «φύλακα» προϋποθέτει **ελευθερία**, και το Σύνταγμα
την κατοχυρώνει:

> Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και διά του
> τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του Κράτους. \[…] Ο τύπος είναι
> ελεύθερος. Η λογοκρισία και κάθε άλλο προληπτικό μέτρο απαγορεύονται.
>
> Σύνταγμα, άρθρο 14 παρ. 1 και 2

Για το ραδιόφωνο και την τηλεόραση το Σύνταγμα βάζει μια **ανεξάρτητη αρχή**,
το **Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης** (άρθρο 15), ώστε ο έλεγχος να μην
περνά στα χέρια της κυβέρνησης.

Η δύναμη των ΜΜΕ έχει και σκιές. Τα περισσότερα είναι **επιχειρήσεις**, που
ζουν από τη διαφήμιση και την τηλεθέαση: η είδηση που «πουλάει» δεν είναι
πάντα η πιο σημαντική. Αποφασίζουν **για ποια θέματα** θα μιλάμε, και πόση
ώρα. Και η επίδρασή τους εξαρτάται από τον δέκτη: δεν είσαι **άγραφος
πίνακας** (tabula rasa). Κάθε δέκτης αποκωδικοποιεί τα μηνύματα με τις δικές
του εμπειρίες, και έχει επιλογή.

Τα **κοινωνικά δίκτυα** άλλαξαν το παιχνίδι. Ο καθένας μπορεί να γίνει
πομπός, και ο **αλγόριθμος** δείχνει σε καθέναν ό,τι τον κρατά περισσότερο
στην οθόνη, συχνά ό,τι τον θυμώνει ή επιβεβαιώνει όσα ήδη πιστεύει. Εκεί
ανθίζουν οι **παραποιημένες ειδήσεις** (fake news): ψεύτικες ή
παραμορφωμένες πληροφορίες που μοιάζουν με ειδήσεις. Κάποιες γράφονται για
κέρδος από κλικ, κάποιες για να επηρεάσουν εκλογές, κάποιες από λάθος. Όλες
βλάπτουν το ίδιο πράγμα: την κοινή βάση γεγονότων πάνω στην οποία
διαφωνούν οι πολίτες μιας δημοκρατίας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σημάδι αξιοπιστίας ή καμπανάκι;*

### Παράδειγμα 1: Στο κινητό σου φτάνει βίντεο με λεζάντα: «Κλείνουν όλα τα σχολεία της χώρας από Δευτέρα για έναν μήνα!» Πώς το ελέγχεις πριν το στείλεις στην ομάδα της τάξης;

1. **Ποιος το λέει;** Ψάξε την πηγή. Ένας ανώνυμος λογαριασμός δεν είναι πηγή.
   Μια τέτοια απόφαση θα την ανακοίνωνε το Υπουργείο Παιδείας, άρα κοίτα τον
   επίσημο ιστότοπό του.
2. **Το λένε κι άλλοι;** Ψάξε τη φράση σε δύο-τρία γνωστά ειδησεογραφικά μέσα.
   Αν κάτι τόσο μεγάλο ήταν αληθινό, θα ήταν παντού.
3. **Πότε και πού;** Δες την ημερομηνία του βίντεο. Πολλές «ειδήσεις» είναι
   παλιές, π.χ. από την πανδημία του 2020, ή από άλλη χώρα.
4. **Τι θέλει από σένα;** Ο τίτλος με κεφαλαία και το «από Δευτέρα» θέλουν να
   αντιδράσεις αμέσως. Η βιασύνη είναι καμπανάκι.
5. **Το συμπέρασμα.** Αν δεν βρεις επιβεβαίωση, **δεν** το μοιράζεσαι. Αν θες,
   γράφεις στην ομάδα ότι δεν επιβεβαιώνεται. Ο έλεγχος δεν είναι δουλειά μόνο
   των δημοσιογράφων: σε ένα δίκτυο, κάθε χρήστης είναι και πομπός.

## Τα πολιτικά κόμματα

Τα **πολιτικά κόμματα** είναι ενώσεις πολιτών που θέλουν να επηρεάσουν, και
κυρίως να κερδίσουν, την εξουσία, για να εφαρμόσουν το πρόγραμμά τους. Είναι
**απαραίτητοι θεσμοί της δημοκρατίας**: μέσα από αυτά οι διαφορετικές ιδέες
για την οικονομία, την κοινωνία και την πολιτεία γίνονται επιλογές στην κάλπη.
Γι' αυτό η κατάργηση των κομμάτων είναι, στην πράξη, κατάργηση της ίδιας της
δημοκρατίας. Το Σύνταγμα ορίζει:

> Οι Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να
> ιδρύουν πολιτικά κόμματα και να μετέχουν σ' αυτά, που η οργάνωση και η δράση
> τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού
> πολιτεύματος.
>
> Σύνταγμα, άρθρο 29 παρ. 1

Τα κόμματα μπορούν να είναι **πολιτικό σχολείο**: εκεί μαθαίνεις να
συζητάς, να πείθεις, να συναποφασίζεις, να χάνεις μια ψηφοφορία και να
συνεχίζεις. Στην πράξη όμως λίγοι πολίτες γίνονται μέλη, και κάποιοι
γίνονται μέλη περιμένοντας ένα αντάλλαγμα, όπως είδες στην ενότητα για τις
πελατειακές σχέσεις.

## Οι μαθητικές κοινότητες

Το σχολείο είναι ο πρώτος χώρος όπου ζεις τη δημοκρατία ως **τρόπο ζωής** και
όχι ως μάθημα. Κάθε τμήμα εκλέγει το **πενταμελές** του συμβούλιο και όλο το
σχολείο το **δεκαπενταμελές**, που εκπροσωπεί τους μαθητές, οργανώνει
δραστηριότητες και μιλά με τον σύλλογο διδασκόντων και τους γονείς. Η ιδέα
είναι παλιά: ο παιδαγωγός **Αλέξανδρος Δελμούζος** εφάρμοσε σχολικές
κοινότητες ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα.

Σκοπός των μαθητικών κοινοτήτων είναι η **μαθητεία στη δημοκρατία**: να βάζεις
κανόνες και να τους τηρείς, να εκλέγεις και να εκλέγεσαι, να πείθεις με
**επιχειρήματα** και όχι με συνθήματα, να αναλαμβάνεις ευθύνη. Πολλές φορές
λειτουργούν τυπικά, με εκλογές που κανείς δεν παίρνει στα σοβαρά. Το αν θα
είναι κάτι παραπάνω εξαρτάται από όλους: από τους εκπαιδευτικούς, από την
πολιτεία, και πρώτα από τους ίδιους τους μαθητές.

## Ο κοινωνικός έλεγχος

Καμία κοινωνία δεν υπάρχει χωρίς **κανόνες**, και ο **κοινωνικός έλεγχος**
φροντίζει να τηρούνται. Λειτουργεί μαζί με την κοινωνικοποίηση: εκείνη σου
μαθαίνει τι επιτρέπεται, αυτός φροντίζει να το κάνεις. Οι φορείς
κοινωνικοποίησης είναι συνήθως και φορείς ελέγχου, όχι όμως με την ίδια δύναμη:
η οικογένεια μπορεί να επιβάλει κυρώσεις, τα ΜΜΕ επηρεάζουν, αλλά δεν
τιμωρούν.

| Διάκριση | Ο ένας πόλος                                                                                  | Ο άλλος πόλος                                                      |
| -------- | --------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| Πότε;    | **προληπτικός**: πριν από την παράβαση, π.χ. ο νόμος που απαγορεύει τη φθορά ξένης περιουσίας | **κατασταλτικός**: μετά την παράβαση, π.χ. η ποινή που επιβάλλεται |
| Πώς;     | με **επιβραβεύσεις**: έπαινος, επιδοκιμασία                                                   | με **κυρώσεις**: ψόγος, πρόστιμο, ποινή                            |

Και τα τρία **είδη** του:

- **Άτυπος**: με βάση ήθη, παραδόσεις, άγραφους κανόνες. Ένα βλέμμα, ένα
  κουτσομπολιό, η απειλή να σε αφήσει η παρέα. Ισχυρός στις μικρές ομάδες
  και στο χωριό, και συχνά πιο αποτελεσματικός από τον νόμο.
- **Τυπικός**: με βάση γραπτούς κανόνες, νόμους και κανονισμούς, από το
  κράτος, το σχολείο, έναν σύλλογο. Κυριαρχεί στις μεγάλες, απρόσωπες
  κοινωνίες.
- **Αυτοέλεγχος**: ο έλεγχος που ασκείς εσύ στον εαυτό σου, είτε γιατί
  θεωρείς τον κανόνα σωστό είτε γιατί φοβάσαι την κύρωση. Όσο περισσότερο
  έχεις **εσωτερικεύσει** έναν κανόνα, τόσο λιγότερο χρειάζεται ο εξωτερικός
  έλεγχος.

Η κοινωνία δεν περιμένει από όλους **την ίδια** συμπεριφορά· επιτρέπει τη
**διαφορετική**, μέσα σε όρια. Αυτό που βγαίνει έξω από τα όρια λέγεται
**παρεκκλίνουσα** συμπεριφορά, και δεν το ορίζει η πράξη η ίδια, αλλά η
**αντίδραση** του κοινωνικού συνόλου. Γι' αυτό κάτι που ήταν παρέκκλιση
πριν από μερικές δεκαετίες μπορεί σήμερα να είναι αποδεκτό, και κάτι που
επιτρέπεται σε έναν καλλιτέχνη να μην επιτρέπεται σε έναν δικαστή στην έδρα.

Ως πού πρέπει να φτάνει ο έλεγχος; Το 1859 ο Άγγλος φιλόσοφος **Τζον Στιούαρτ
Μιλ** προειδοποίησε ότι ο κίνδυνος δεν έρχεται μόνο από το κράτος. Σε δική μας
μετάφραση:

> Δεν αρκεί λοιπόν η προστασία από την τυραννία του άρχοντα. Χρειάζεται
> προστασία και από την τυραννία της κυρίαρχης γνώμης και του κυρίαρχου
> αισθήματος: από την τάση της κοινωνίας να επιβάλλει, με μέσα άλλα από τις
> ποινές του νόμου, τις δικές της ιδέες και συνήθειες ως κανόνες συμπεριφοράς
> σε όσους διαφωνούν μαζί της.
>
> Τζον Στιούαρτ Μιλ, *Περί ελευθερίας* (1859), κεφάλαιο 1

### Παράδειγμα 2: Το δεκαπενταμελές θέλει να προτείνει έναν κανόνα: «Τα κινητά μένουν κλειστά στα διαλείμματα». Πώς το κάνει δημοκρατικά, και τι είδους κοινωνικός έλεγχος θα είναι;

1. **Η συζήτηση.** Πριν από κάθε απόφαση, οι εκπρόσωποι μαζεύουν τις απόψεις
   των τμημάτων μέσα από τα πενταμελή, ή σε γενική συνέλευση. Ακούγονται και
   όσοι διαφωνούν: «χρειάζομαι το κινητό για να μιλήσω με τους γονείς μου».
2. **Τα επιχειρήματα.** Υπέρ: περισσότερη κουβέντα πρόσωπο με πρόσωπο, λιγότερο
   κρυφό τράβηγμα βίντεο. Κατά: ανάγκες επικοινωνίας, εμπιστοσύνη στους
   μαθητές. Μπορεί να βγει και συμβιβασμός, π.χ. εξαίρεση για τηλεφωνήματα.
3. **Η απόφαση.** Η πρόταση ψηφίζεται και πηγαίνει στον σύλλογο διδασκόντων,
   που έχει την ευθύνη του κανονισμού του σχολείου. Οι μαθητές δεν αποφασίζουν
   μόνοι τους, αλλά έχουν λόγο.
4. **Το είδος του ελέγχου.** Αν γραφτεί στον κανονισμό, ο έλεγχος είναι
   **τυπικός** και **προληπτικός**, με κυρώσεις για όποιον τον παραβαίνει. Αν οι
   μαθητές τον δεχτούν επειδή τον συζήτησαν, θα λειτουργήσει κυρίως ως
   **αυτοέλεγχος**: ο κανόνας έγινε δικός τους.
5. **Το συμπέρασμα.** Ένας κανόνας που φτιάχτηκε με συμμετοχή χρειάζεται
   λιγότερη αστυνόμευση. Αυτή είναι και η μαθητεία στη δημοκρατία.

> **Πρόσεχε**
>
> «Τέταρτη εξουσία» δεν σημαίνει ότι τα ΜΜΕ έχουν θεσμική εξουσία όπως η Βουλή
> ή τα δικαστήρια. Είναι μεταφορά για τη δύναμή τους να ελέγχουν τις τρεις
> εξουσίες, και ακριβώς γι' αυτό χρειάζονται και τα ίδια έλεγχο και πολυφωνία.
> Και η «αντίσταση» στην κυρίαρχη γνώμη που ζητά ο Μιλ δεν δικαιολογεί κάθε
> συμπεριφορά: τα όρια, για τον ίδιο, μπαίνουν εκεί που βλάπτεις τους άλλους.

> **Κλειδί**
>
> Με την **κοινωνικοποίηση** το άτομο εντάσσεται στην κοινωνία και η κοινωνία
> κρατά τη συνοχή της· η **πολιτική κοινωνικοποίηση** διαμορφώνει στάση για τα
> κοινά, και η **πολιτικοποίηση** δεν είναι **κομματικοποίηση**. Τα **ΜΜΕ**, η
> «τέταρτη εξουσία», ελέγχουν τους ισχυρούς, αλλά μπορούν και να
> παραπληροφορήσουν· ο πολίτης ελέγχει πηγή, διασταύρωση, ημερομηνία. Τα
> **κόμματα** (άρθρο 29) και οι **μαθητικές κοινότητες** είναι σχολεία
> δημοκρατίας. Ο **κοινωνικός έλεγχος** είναι **άτυπος**, **τυπικός** ή
> **αυτοέλεγχος**, **προληπτικός** ή **κατασταλτικός**, και έχει όρια.

> **Θυμήσου**
>
> - Στόχοι κοινωνικοποίησης: ένταξη του ατόμου, συνοχή της κοινωνίας. Αλλάζει με τον χώρο, τον χρόνο, το φύλο.
> - Πολιτικοποίηση ≠ κομματικοποίηση.
> - Άρθρο 14: ελευθερία του τύπου, απαγόρευση λογοκρισίας. Άρθρο 15: ΕΣΡ. Άρθρο 29: ελεύθερα κόμματα.
> - Έλεγχος είδησης: ποιος, το λένε κι άλλοι, πότε και πού, τι θέλει από μένα.
> - Μαθητικές κοινότητες: πενταμελές τμήματος, δεκαπενταμελές σχολείου· Δελμούζος.
> - Κοινωνικός έλεγχος: άτυπος, τυπικός, αυτοέλεγχος· προληπτικός, κατασταλτικός. Μιλ (1859): «τυραννία της κυρίαρχης γνώμης».

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι είναι οι δύο στόχοι της κοινωνικοποίησης;
   - Η ένταξη του ατόμου και η συνοχή της κοινωνίας
   - Η επιτυχία στις εξετάσεις και η εύρεση μιας καλής δουλειάς
   - Η υπακοή στους γονείς και στους δασκάλους
   - Η ένταξη σε ένα πολιτικό κόμμα
2. Ποια περίπτωση δείχνει πολιτικοποίηση και όχι κομματικοποίηση;
   - Μια μαθήτρια διαβάζει τα προγράμματα όλων των κομμάτων πριν ψηφίσει
   - Ένας νέος υποστηρίζει ό,τι κάνει το κόμμα του, όποιο κι αν είναι το θέμα
   - Κάποιος γράφεται σε κόμμα για να βρει μια δουλειά
   - Κάποιος δεν ασχολείται καθόλου με τα κοινά
3. Γιατί τα ΜΜΕ ονομάζονται «τέταρτη εξουσία»;
   - Γιατί ελέγχουν και αποκαλύπτουν τις άλλες τρεις
   - Γιατί το Σύνταγμα τους δίνει θέση δίπλα στη Βουλή και την κυβέρνηση
   - Γιατί μπορούν να επιβάλλουν πρόστιμα σε πολιτικούς
   - Γιατί εμφανίστηκαν μετά τις άλλες τρεις εξουσίες
4. Τι απαγορεύει ρητά το άρθρο 14 του Συντάγματος για τον τύπο;
   - Τη λογοκρισία
   - Την κριτική στην κυβέρνηση
   - Τις ιδιωτικές εφημερίδες
   - Τη διαφήμιση
5. Τι σημαίνει ότι ο δέκτης των ΜΜΕ δεν είναι «άγραφος πίνακας»;
   - Ερμηνεύει τα μηνύματα με τις δικές του εμπειρίες
   - Δεν επηρεάζεται ποτέ και από κανένα μέσο ενημέρωσης ή δίκτυο
   - Δεν ξέρει να διαβάζει εφημερίδες
   - Γράφει σχόλια κάτω από κάθε είδηση
6. Σύμφωνα με το άρθρο 29 του Συντάγματος, τι οφείλει να εξυπηρετεί η οργάνωση και η δράση των κομμάτων;
   - Την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος
   - Τα συμφέροντα των μελών και των οικονομικών υποστηρικτών τους
   - Τις αποφάσεις της κυβέρνησης
   - Την εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας
7. Ο νόμος απαγορεύει να γράφεις συνθήματα σε ξένους τοίχους. Τι είδους έλεγχο ασκεί η ίδια η απαγόρευση, πριν γίνει οποιαδήποτε παράβαση;
   - Τυπικό και προληπτικό
   - Άτυπο και κατασταλτικό
   - Τυπικό και κατασταλτικό
   - Αυτοέλεγχο
8. Τι κρίνει, κατά την ενότητα, αν μια συμπεριφορά είναι παρεκκλίνουσα;
   - Η αντίδραση του κοινωνικού συνόλου
   - Το αν η συμπεριφορά είναι από τη φύση της κακή
   - Το αν τη βρίσκει διαφορετική ένα άτομο
   - Μόνο οι νόμοι του κράτους

## Ασκήσεις

1. Ποια ανεξάρτητη αρχή ασκεί, κατά το άρθρο 15 του Συντάγματος, τον έλεγχο του κράτους στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση;
2. Εξήγησε γιατί η παρέα των συνομηλίκων είναι ταυτόχρονα φορέας κοινωνικοποίησης και φορέας άτυπου κοινωνικού ελέγχου, με ένα παράδειγμα.
3. «Δεν αρκεί λοιπόν η προστασία από την τυραννία του άρχοντα. Χρειάζεται προστασία και από την τυραννία της κυρίαρχης γνώμης και του κυρίαρχου αισθήματος.» — Τζον Στιούαρτ Μιλ, Περί ελευθερίας (1859), κεφ. 1 (δική μας μετάφραση). Ποια μορφή κοινωνικού ελέγχου φοβάται ο Μιλ, και πού θα τη συναντούσες σήμερα;
4. Ορισμένοι προτείνουν οι πλατφόρμες να υποχρεώνονται από τον νόμο να κατεβάζουν γρήγορα τις ψευδείς ειδήσεις. Άλλοι φοβούνται ότι έτσι κάποιος θα αποφασίζει τι είναι «αλήθεια». Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/socialisation
