# Κοινωνικά προβλήματα: φτώχεια, ανεργία, βία

> Πώς ορίζεται ένα κοινωνικό πρόβλημα, οι αιτίες και η αντιμετώπισή του, και η ενδοσχολική βία.

Πολιτική Παιδεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/social-problems

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις το κοινωνικό πρόβλημα, να εξηγείς γιατί αλλάζει από εποχή σε εποχή, και να αναγνωρίζεις τα πολλά αίτιά του χωρίς επιφανειακές κρίσεις.
- Να εξηγείς τη φτώχεια, απόλυτη και σχετική, και τον φαύλο κύκλο της, με τους δείκτες της Eurostat για την Ελλάδα.
- Να ξεχωρίζεις τις μορφές της ανεργίας και να εξηγείς τις συνέπειες της μακροχρόνιας ανεργίας με στοιχεία.
- Να αναγνωρίζεις τον σχολικό εκφοβισμό και άλλες μορφές βίας, τις αιτίες τους, και να ξέρεις πού ζητάς βοήθεια.

## Τι κάνει ένα πρόβλημα «κοινωνικό»

**Κοινωνικό πρόβλημα** είναι μια κατάσταση που χειροτερεύει την ποιότητα ζωής
πολλών μελών μιας κοινωνίας, έχει αιτίες μέσα στην ίδια την κοινωνία, και
γίνεται θέμα **δημόσιας συζήτησης**: αρκετοί άνθρωποι τη θεωρούν προβληματική
και πιστεύουν ότι μπορεί να αλλάξει. Να ψάχνεις δουλειά και να μη βρίσκεις,
να δουλεύεις και να μη φτάνουν τα χρήματα, να φοβάσαι να περάσεις από ένα
σοκάκι, να αναπνέεις μολυσμένο αέρα.

Τρία πράγματα αξίζει να θυμάσαι:

- **Δεν αγγίζει όλους το ίδιο.** Οι περισσότεροι χάνουν, αλλά κάποιοι μπορεί
  και να κερδίζουν: ο πόλεμος καταστρέφει πόλεις, όχι όμως τα κέρδη όσων
  πουλούν όπλα.
- **Αλλάζει από εποχή σε εποχή και από κοινωνία σε κοινωνία.** Πριν από μερικές
  δεκαετίες λίγοι μιλούσαν για τον σχολικό εκφοβισμό ή για την κλιματική
  αλλαγή· σήμερα είναι από τα πρώτα θέματα. Κάποια προβλήματα, όπως η κλιματική
  κρίση, έγιναν **παγκόσμια**.
- **Δένεται με άλλα.** Οι συνέπειες μοιάζουν με κρίκους αλυσίδας: η φτώχεια
  φέρνει λιγότερη μόρφωση, η λιγότερη μόρφωση ανεργία, η ανεργία φτώχεια.

### Από πού προέρχονται

Οι κοινωνιολόγοι δεν συμφωνούν ποιο αίτιο είναι το κύριο, αλλά συνήθως
βρίσκουν τρεις οικογένειες αιτίων, που συχνά δρουν **μαζί**:

| Αίτιο                        | Τι σημαίνει                                                 | Παράδειγμα                                                                        |
| ---------------------------- | ----------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| **Γρήγορη κοινωνική αλλαγή** | οι θεσμοί και οι άνθρωποι δεν προλαβαίνουν να προσαρμοστούν | ένα εργοστάσιο αυτοματοποιείται και οι εργάτες του δεν ξέρουν άλλη δουλειά        |
| **Ανισότητα**                | πλούσιοι και φτωχοί, ανεπτυγμένες και φτωχές χώρες          | παιδιά που δεν έχουν τις ίδιες ευκαιρίες από την αφετηρία                         |
| **Νοοτροπίες**               | αντιλήψεις παλαιότερων εποχών που επιβιώνουν                | η ιδέα ότι «τα του σπιτιού δεν βγαίνουν έξω» κρατά κρυφή την ενδοοικογενειακή βία |

Γι' αυτό και η **αντιμετώπιση** δουλεύει σε πολλά επίπεδα: μέτρα που βοηθούν
τους ανθρώπους να προσαρμοστούν στις αλλαγές (κατάρτιση, επιδόματα), μέτρα
κατά της ανισότητας (δημόσια παιδεία, δίκαιοι φόροι), μέτρα **πρόληψης**
(κοινωνική πολιτική, ενημέρωση) και, όπου χρειάζεται, **καταστολής** (αστυνομία,
δικαστήρια).

> **Πρόσεχε**
>
> Η πιο συνηθισμένη παγίδα είναι η εξήγηση με **ένα** αίτιο και με έναν ένοχο:
> «φταίνε οι τεμπέληδες», «φταίνε οι ξένοι», «φταίνε τα κινητά». Μια τέτοια
> εξήγηση ακούγεται καθαρή και δεν χρειάζεται στοιχεία. Τα κοινωνικά
> προβλήματα όμως έχουν σχεδόν πάντα **πολλούς παράγοντες** που δένονται μεταξύ
> τους, και η λύση που χτυπά μόνο τον έναν σπάνια δουλεύει.

## Φτώχεια

**Φτώχεια** είναι η κατάσταση όπου οι πόροι ενός ανθρώπου ή μιας οικογένειας
δεν φτάνουν για τις ανάγκες τους. Το όριο αλλάζει από τόπο σε τόπο: ένα
εισόδημα που σε μια φτωχή χώρα της Ασίας είναι μεσαίο, στην Ελλάδα δεν φτάνει
για ενοίκιο.

- **Απόλυτη φτώχεια**: δεν καλύπτεις τα βασικά, τροφή, στέγη, ρούχα, θέρμανση.
- **Σχετική φτώχεια**: καλύπτεις τα βασικά, αλλά ζεις πολύ πιο κάτω από ό,τι
  θεωρείται κανονικό στην κοινωνία σου· δεν μπορείς να συμμετέχεις σε όσα
  κάνουν οι γύρω σου.

Η Eurostat και η ΕΛΣΤΑΤ μετρούν τον **κίνδυνο φτώχειας**: όσοι έχουν εισόδημα
κάτω από το 60% του διάμεσου εισοδήματος της χώρας. Το 2025 ήταν στην Ελλάδα
**19,6%**, ενώ στην ΕΕ **16,3%**. Ένας ευρύτερος δείκτης, ο **κίνδυνος φτώχειας ή
κοινωνικού αποκλεισμού**, μετρά επίσης όσους στερούνται βασικά αγαθά (να
ζεσταίνουν το σπίτι, να πληρώνουν τους λογαριασμούς στην ώρα τους, να
αντέξουν ένα απρόοπτο έξοδο) ή ζουν σε νοικοκυριά με πολύ λίγη δουλειά. Στην
Ελλάδα ήταν **32,4%** το 2015 και **27,5%** το 2025· στην ΕΕ **20,9%** το 2025
(Eurostat).

Η φτώχεια δεν είναι μόνο λίγα χρήματα. Είναι λιγότερες ευκαιρίες για
μόρφωση, χειρότερη υγεία, λιγότερη φωνή στις αποφάσεις. Και τείνει να
**αναπαράγεται**: μια οικογένεια με πολύ μικρό εισόδημα δυσκολεύεται να
στηρίξει τις σπουδές των παιδιών της, και τα παιδιά μένουν στην ίδια θέση.
Αυτό λέγεται **φαύλος κύκλος της φτώχειας**. Ακραία του μορφή είναι η
**αστεγία**· και, αντίθετα με ό,τι πιστεύεται συχνά, πολλοί άστεγοι δεν έχουν
ούτε εξάρτηση ούτε ψυχική ασθένεια, αλλά βρέθηκαν στον δρόμο μετά από μια
σειρά συμφορών: απόλυση, χρέη, χαμένο σπίτι.

### Παράδειγμα 1: Ο φαύλος κύκλος της φτώχειας: πού μπορεί να σπάσει;

1. **Ο κύκλος.** Χαμηλό εισόδημα → λιγότερα χρήματα για φροντιστήρια, βιβλία,
   σπουδές σε άλλη πόλη → λιγότερα προσόντα → χαμηλόμισθες ή αβέβαιες δουλειές →
   χαμηλό εισόδημα για την επόμενη γενιά.
2. **Κρίκος 1, η μόρφωση.** Η δωρεάν δημόσια παιδεία, η ενισχυτική διδασκαλία,
   οι υποτροφίες και οι φοιτητικές εστίες κάνουν τη μόρφωση λιγότερο εξαρτημένη
   από το πορτοφόλι των γονιών.
3. **Κρίκος 2, η δουλειά.** Κατάρτιση για ενήλικες, προγράμματα απασχόλησης,
   προστασία από την ανασφάλιστη εργασία βοηθούν να μη μείνει κανείς κλειδωμένος
   σε κακές δουλειές.
4. **Κρίκος 3, το εισόδημα.** Επιδόματα, το **ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα** και ένα
   φορολογικό σύστημα που μοιράζει τα βάρη δίκαια στηρίζουν τα νοικοκυριά τη
   δύσκολη στιγμή.
5. **Το συμπέρασμα.** Ο κύκλος μπορεί να σπάσει σε **πολλά** σημεία, και καλύτερα
   σε περισσότερα από ένα μαζί. Ένα κράτος πρόνοιας δεν «χαρίζει»· κόβει κρίκους
   που αλλιώς θα περνούσαν από γενιά σε γενιά.

## Ανεργία

**Άνεργος** είναι όποιος μπορεί να δουλέψει, ψάχνει δουλειά και δεν βρίσκει.
Δεν είναι όλη η ανεργία ίδια:

| Μορφή           | Από πού προέρχεται                                                                     |
| --------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Διαρθρωτική** | αλλάζει η οικονομία: κλείνουν κλάδοι, φεύγουν επιχειρήσεις, ζητούνται άλλες δεξιότητες |
| **Τεχνολογική** | μηχανές και λογισμικό κάνουν δουλειές που έκαναν άνθρωποι                              |
| **Εποχική**     | δουλειές που υπάρχουν μόνο κάποιους μήνες, όπως στον τουρισμό ή στη συγκομιδή          |
| **Κυκλική**     | η οικονομία μπαίνει σε ύφεση και όλοι οι κλάδοι προσλαμβάνουν λιγότερους               |

Στην κρίση η ανεργία στην Ελλάδα έφτασε το **2013** στο **27,8%**, και στους νέους
15–24 ετών στο **59,2%**. Το **2025** ήταν **8,9%** και **19,1%** αντίστοιχα (Eurostat).
Πιο βαριά από όλες είναι η **μακροχρόνια ανεργία**, όταν κάποιος ψάχνει πάνω
από έναν χρόνο: όσο περισσότερο λείπεις από τη δουλειά, τόσο ξεχνιούνται οι
δεξιότητές σου και τόσο σε προσπερνούν οι εργοδότες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μακροχρόνια ανεργία στην Ελλάδα (% του εργατικού δυναμικού)*

Οι συνέπειες της ανεργίας ξεπερνούν τον άνεργο: είναι από τις κύριες αιτίες
της φτώχειας, **πιέζει προς τα κάτω τους μισθούς** όσων δουλεύουν, μειώνει τις
εισφορές στα ασφαλιστικά ταμεία που πληρώνουν συντάξεις, και ωθεί νέους
ανθρώπους στη μετανάστευση. Το κλειδί για να μειωθεί είναι η **ανάπτυξη** που
δημιουργεί θέσεις εργασίας, μαζί με την **εκπαίδευση** και την επανεκπαίδευση
σε νέες δεξιότητες.

## Βία

**Βία** είναι μια πράξη που προκαλεί σωματική ή ψυχική βλάβη σε κάποιον. Μπορεί
να είναι να τον χτυπήσεις, να τον τραυματίσεις, να του καταστρέψεις ή να του
πάρεις κάτι, ή να τον **αποκλείσεις**. Ο αποκλεισμός, το «δεν κάθεσαι μαζί
μας», είναι κι αυτός βία, ακόμα κι αν δεν αφήνει σημάδια.

- **Ενδοσχολική βία και εκφοβισμός.** Σχολικός **εκφοβισμός** (bullying) είναι
  όταν ένας μαθητής γίνεται στόχος **επανειλημμένα**, από κάποιον ή κάποιους που
  έχουν **περισσότερη δύναμη** (σωματική, αριθμητική, κοινωνική), με **πρόθεση** να
  τον πληγώσουν: χτυπήματα, απειλές, κοροϊδία, κλοπή, αποκλεισμός, αναρτήσεις.
- **Ενδοοικογενειακή βία.** Ανάμεσα σε συντρόφους ή από γονείς σε παιδιά. Πολλά
  περιστατικά δεν καταγγέλλονται ποτέ, από ντροπή, φόβο ή συμβουλές του τύπου
  «κάνε υπομονή για τα παιδιά».
- **Αθλητική (οπαδική) βία.** Στα γήπεδα και γύρω από αυτά· ο **ν. 5085/2024**
  πήρε μέτρα όπως το εισιτήριο με ταυτοποίηση και τις κάμερες.

Οι αιτίες είναι πάλι **πολλές**: πρότυπα βίας στο σπίτι, στις οθόνες ή στη
γειτονιά, η πίεση της παρέας («μη φανείς δειλός»), η **χαμηλή αυτοεκτίμηση**
όποιου ασκεί βία για να νιώσει δυνατός, η αίσθηση ότι κανείς δεν θα τιμωρηθεί.
Και η βία **αναπαράγει βία**: το θύμα μπορεί να χάσει την αυτοεκτίμησή του, να
απομονωθεί, ή αργότερα να γίνει κι αυτό βίαιο. Η απάντηση έχει δύο άξονες: την
**παιδεία**, που μαθαίνει ότι η βία δεν λύνει τίποτα, και ένα **καθαρό πλαίσιο
συνεπειών**, ώστε κανείς να μη νιώθει ατιμώρητος.

### Παράδειγμα 2: Είναι εκφοβισμός; Τρία κριτήρια σε μια περίπτωση

1. **Η κατάσταση (φανταστική).** Από τον Οκτώβριο, κάθε φορά που ο Νίκος
   μιλάει στην τάξη, μια παρέα τριών παιδιών γελάει δυνατά και τον μιμείται. Στο
   διάλειμμα του παίρνουν την τσάντα και την κρύβουν. Τώρα έχουν φτιάξει και
   ομάδα στο κινητό με φωτογραφίες του. Ο Νίκος έχει αρχίσει να λείπει από το
   σχολείο.
2. **1. Επανάληψη;** Ναι: συμβαίνει εδώ και μήνες, σχεδόν κάθε μέρα, και
   συνεχίζεται και στο κινητό. Δεν είναι ένας καβγάς μιας φοράς.
3. **2. Ανισορροπία δύναμης;** Ναι: τρεις απέναντι σε έναν, με κοινό που γελάει.
   Ο Νίκος δεν μπορεί να αμυνθεί ισότιμα.
4. **3. Πρόθεση να πληγώσουν;** Η κοροϊδία, η κλοπή της τσάντας και οι
   φωτογραφίες στοχεύουν να τον ταπεινώσουν. Το «πλάκα κάνουμε» δεν αλλάζει το
   πώς το ζει εκείνος, και η απουσία του από το σχολείο το δείχνει.
5. **Το συμπέρασμα και τι γίνεται.** Είναι εκφοβισμός, και όχι «παιδικά
   πειράγματα». Ο Νίκος, ή όποιος από την τάξη το βλέπει, μπορεί να μιλήσει σε
   καθηγητή που εμπιστεύεται, στη διεύθυνση, στους γονείς, ή να το καταγγείλει στην
   πλατφόρμα **stop-bullying.gov.gr**. Οι **θεατές** έχουν σημασία: όταν κανείς δεν
   γελάει, ο εκφοβισμός χάνει το κοινό του.

| Πού ζητάς βοήθεια        | Για τι                                                    |
| ------------------------ | --------------------------------------------------------- |
| **stop-bullying.gov.gr** | καταγγελία σχολικού εκφοβισμού, και ανώνυμα               |
| **1056**                 | γραμμή για παιδιά και εφήβους («Το Χαμόγελο του Παιδιού») |
| **15900**                | γραμμή SOS για τη βία κατά των γυναικών                   |
| **100**                  | άμεσος κίνδυνος: Αστυνομία                                |

> **Κλειδί**
>
> Ένα **κοινωνικό πρόβλημα** χειροτερεύει τη ζωή πολλών, έχει κοινωνικές αιτίες
> και γίνεται θέμα δημόσιας συζήτησης. Αλλάζει από εποχή σε εποχή και δένεται με
> άλλα προβλήματα, και τα αίτιά του είναι **πολλά**: γρήγορη αλλαγή, ανισότητα,
> νοοτροπίες. Η **φτώχεια** τείνει να αναπαράγεται σε φαύλο κύκλο, η **μακροχρόνια
> ανεργία** αφήνει σημάδια, και η **βία**, και ο σχολικός εκφοβισμός, αναπαράγει
> βία. Η απάντηση χρειάζεται πρόληψη, κοινωνική πολιτική και καθαρές συνέπειες,
> όχι έναν βολικό ένοχο.

> **Θυμήσου**
>
> - Αίτια: γρήγορη κοινωνική αλλαγή, ανισότητα, νοοτροπίες· σχεδόν πάντα μαζί.
> - **Κίνδυνος φτώχειας** (κάτω από το 60% του διάμεσου), 2025: Ελλάδα 19,6%, ΕΕ 16,3%.
> - **Φτώχεια ή κοινωνικός αποκλεισμός**: Ελλάδα 32,4% (2015) → 27,5% (2025)· ΕΕ 20,9%.
> - Ανεργία: 27,8% το 2013, 8,9% το 2025· νέοι 15–24: 59,2% και 19,1%.
> - Μακροχρόνια ανεργία: 17,5% το 2014, 5,0% το 2025· ΕΕ 1,9%.
> - Μορφές ανεργίας: διαρθρωτική, τεχνολογική, εποχική, κυκλική.
> - **Εκφοβισμός**: επανάληψη, ανισορροπία δύναμης, πρόθεση. Βοήθεια: stop-bullying.gov.gr, 1056, 15900, 100.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω χαρακτηριστικά ΔΕΝ χρειάζεται για να μιλήσουμε για κοινωνικό πρόβλημα;
   - Να χειροτερεύει τη ζωή πολλών ανθρώπων
   - Να έχει αιτίες μέσα στην ίδια την κοινωνία
   - Να αγγίζει όλους τους ανθρώπους εξίσου
   - Να γίνεται θέμα δημόσιας συζήτησης
2. Η αντίληψη ότι «τα του σπιτιού δεν βγαίνουν έξω» κρατά κρυφά πολλά περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας. Σε ποια οικογένεια αιτίων ανήκει;
   - Στη γρήγορη κοινωνική αλλαγή, που φέρνει νέα προβλήματα
   - Στις νοοτροπίες
   - Στην ανισότητα ανάμεσα σε πλούσιες και φτωχές χώρες
   - Στην τεχνολογική αλλαγή της παραγωγής
3. Μια οικογένεια έχει φαγητό και σπίτι, αλλά δεν μπορεί να ζεστάνει το σπίτι τον χειμώνα ούτε να αντέξει ένα απρόοπτο έξοδο. Τι περιγράφει αυτό;
   - Απόλυτη φτώχεια, γιατί δεν καλύπτει καμία βασική ανάγκη της
   - Καμία φτώχεια, αφού έχει φαγητό
   - Σχετική φτώχεια και υλική στέρηση
   - Ανεργία, γιατί κανείς στην οικογένεια δεν μπορεί να δουλέψει
4. Τι δείχνει η Eurostat για τον κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στην Ελλάδα;
   - Ότι αυξάνεται συνεχώς από το 2015 ως σήμερα
   - Ότι είναι πια χαμηλότερος από τον μέσο όρο της ΕΕ
   - Ότι αγγίζει λιγότερο από έναν στους δέκα ανθρώπους
   - Μειώθηκε από το 2015, αλλά μένει πάνω από την ΕΕ
5. Ένας σερβιτόρος σε νησί δουλεύει από τον Μάιο ως τον Οκτώβριο και τον χειμώνα μένει χωρίς δουλειά. Τι μορφή ανεργίας είναι;
   - Τεχνολογική, γιατί τα εστιατόρια χρησιμοποιούν πια ταμπλέτες για παραγγελίες
   - Εποχική
   - Κυκλική, γιατί όλη η οικονομία μπήκε σε ύφεση
   - Διαρθρωτική, γιατί ο τουρισμός κλείνει οριστικά
6. Γιατί η μακροχρόνια ανεργία θεωρείται πιο βαριά από μια σύντομη περίοδο χωρίς δουλειά;
   - Γιατί όσο κρατά, ξεχνιούνται οι δεξιότητες και σε προσπερνούν οι εργοδότες
   - Γιατί ο νόμος απαγορεύει να προσληφθεί κάποιος που ήταν άνεργος πάνω από έναν χρόνο
   - Γιατί στην Ελλάδα είναι σήμερα χαμηλότερη από τον μέσο όρο της ΕΕ
   - Γιατί αφορά μόνο ανθρώπους πάνω από 60 ετών
7. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι από τα κριτήρια του σχολικού εκφοβισμού;
   - Το ότι επαναλαμβάνεται
   - Η ανισορροπία δύναμης ανάμεσα στους δύο
   - Η πρόθεση να πληγώσει
   - Να αφήνει σημάδια στο σώμα του θύματος
8. Βλέπεις να κοροϊδεύουν κάθε μέρα έναν συμμαθητή σου στην ομάδα της τάξης. Ποια αντίδραση βοηθά περισσότερο;
   - Να μείνεις σιωπηλός, γιατί δεν σε αφορά προσωπικά
   - Να μη γελάσεις και να το πεις σε καθηγητή που εμπιστεύεσαι
   - Να απαντήσεις με το ίδιο νόμισμα, κοροϊδεύοντας εκείνους
   - Να περιμένεις να το λύσει μόνος του ο συμμαθητής σου

## Ασκήσεις

1. Κάτω από ποιο ποσοστό του διάμεσου εισοδήματος της χώρας θεωρείται κάποιος σε κίνδυνο φτώχειας;
2. Εξήγησε πώς η μακροχρόνια ανεργία ενός γονιού μπορεί να επηρεάσει και την επόμενη γενιά.
3. Ο πίνακας δείχνει την ανεργία στην Ελλάδα και στην ΕΕ. Τι δείχνουν τα στοιχεία για τους νέους στην κρίση και σήμερα; Τι μπορεί να σημαίνει για μια χώρα ότι πάνω από τους μισούς νέους που έψαχναν δουλειά δεν έβρισκαν;

   Ποσοστό ανεργίας (%). Eurostat, une_rt_a, ετήσια στοιχεία.

   | Έτος | Ελλάδα, 15–74 | Ελλάδα, 15–24 | ΕΕ, 15–24 |
   | --- | --- | --- | --- |
   | 2009 | 9,8 | 26,1 | 21,2 |
   | 2013 | 27,8 | 59,2 | 25,2 |
   | 2019 | 17,9 | 37,5 | 15,7 |
   | 2025 | 8,9 | 19,1 | 15,2 |

4. Μετά από ένα περιστατικό εκφοβισμού στο κινητό, κάποιοι ζητούν να αποβάλλεται κάθε μαθητής που συμμετέχει, ακόμα και με ένα «like». Άλλοι λένε ότι χρειάζονται κυρίως συζητήσεις και διαμεσολάβηση. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/social-problems
