Μετανάστευση, πρόσφυγες και ιθαγένεια
Αίτια και συνέπειες της μετανάστευσης, η Σένγκεν, και πώς αποκτάται η ελληνική ιθαγένεια.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να κατατάσσεις τις μορφές της μετανάστευσης και να εξηγείς τα αίτιά της, με παραδείγματα από την ελληνική ιστορία ως σήμερα.
- Να ξεχωρίζεις τον μετανάστη από τον πρόσφυγα με τον ορισμό της Σύμβασης της Γενεύης, και να εξηγείς τι είναι το άσυλο και η Σένγκεν.
- Να εξηγείς τι είναι η ιθαγένεια, πώς διαφέρει από την εθνικότητα και με ποιους τρόπους αποκτάται η ελληνική.
- Να αναγνωρίζεις στερεότυπα και προκαταλήψεις για μετανάστες και πρόσφυγες και να τα ελέγχεις με στοιχεία.
Ένα φαινόμενο τόσο παλιό όσο ο άνθρωπος
Δεν υπήρξε ποτέ εποχή χωρίς μετανάστευση. Οι άνθρωποι μετακινούνται για δουλειά, για σπουδές, για μια καλύτερη ζωή, και καμιά φορά επειδή δεν τους αφήνουν να μείνουν. Η ελληνική ιστορία το ξέρει από πρώτο χέρι:
- στις αρχές του 20ού αιώνα εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες έφυγαν για τις ΗΠΑ,
- το 1922, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες ήρθαν σε μια χώρα που τότε είχε περίπου πέντε,
- τις δεκαετίες του 1950–1970 πολλοί δούλεψαν στα εργοστάσια της Δυτικής Γερμανίας, ενώ η εσωτερική μετανάστευση από τα χωριά μεγάλωσε την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη,
- μετά το 1990 η Ελλάδα έγινε για πρώτη φορά χώρα υποδοχής, κυρίως για ανθρώπους από την Αλβανία και την Ανατολική Ευρώπη,
- στην κρίση της δεκαετίας του 2010 χιλιάδες νέοι με πτυχία έφυγαν για τη δουλειά στο εξωτερικό,
- το 2015 εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, κυρίως από τη Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ, πέρασαν τη θάλασσα προς τα νησιά του Αιγαίου.
Μορφές και αίτια
| Κριτήριο | Μορφές |
|---|---|
| Πού πηγαίνει | εσωτερική (μέσα στη χώρα) ή εξωτερική (σε άλλη χώρα· στην ίδια ήπειρο ή υπερπόντια) |
| Με τη θέλησή του; | εκούσια ή αναγκαστική (πόλεμος, δίωξη, καταστροφή) |
| Γιατί | οικονομική (εργασία), εκπαιδευτική (σπουδές), οικογενειακή (επανένωση), περιβαλλοντική (ξηρασία, πλημμύρες) |
Η χώρα που αφήνει κανείς λέγεται χώρα προέλευσης, εκείνη όπου πηγαίνει χώρα υποδοχής. Τα αίτια συνήθως περιγράφονται σαν δύο δυνάμεις που δρουν μαζί. Κάποιοι παράγοντες σπρώχνουν έξω από τη χώρα προέλευσης: ανεργία, φτώχεια, πόλεμος, δίωξη, κλιματική καταστροφή. Άλλοι τραβούν προς τη χώρα υποδοχής: δουλειά, μισθοί, ασφάλεια, συγγενείς που ήδη ζουν εκεί. Και συχνά η εικόνα που έχει κανείς για τη χώρα υποδοχής, από την τηλεόραση και το διαδίκτυο, είναι πιο ρόδινη από αυτή που θα συναντήσει.
Συνέπειες
Η μετανάστευση αλλάζει και τις δύο χώρες. Η χώρα προέλευσης χάνει νέους ανθρώπους, συχνά μορφωμένους (η «διαρροή εγκεφάλων»), αλλά δέχεται εμβάσματα: χρήματα που στέλνουν οι μετανάστες στις οικογένειές τους. Η χώρα υποδοχής κερδίζει εργατικά χέρια, συχνά σε δουλειές που οι ντόπιοι δεν θέλουν: φροντίδα ηλικιωμένων, αγροτικές δουλειές, οικοδομή. Σε μια χώρα που γερνάει, οι νέοι μετανάστες πληρώνουν επίσης εισφορές για τις συντάξεις.
Υπάρχουν και δυσκολίες. Όταν η μετανάστευση δεν είναι οργανωμένη και οι μετανάστες δουλεύουν ανασφάλιστοι και με μικρότερους μισθούς, πιέζονται προς τα κάτω οι μισθοί όλων: αυτό λέγεται κοινωνικό ντάμπινγκ. Η λύση δεν είναι να κατηγορούνται οι μετανάστες, αλλά η τήρηση της εργατικής νομοθεσίας για όλους. Και όταν οι μετανάστες δεν έχουν πρόσβαση σε σχολείο, υγεία και νόμιμα χαρτιά, η ένταξή τους γίνεται πιο δύσκολη και οι εντάσεις μεγαλώνουν.
Την 1η Ιανουαρίου 2025 ζούσαν στην Ελλάδα περίπου 737.000 άνθρωποι χωρίς ελληνική ιθαγένεια, περίπου 7% του πληθυσμού (Eurostat).
Μετανάστης ή πρόσφυγας;
Οι δύο λέξεις συχνά μπερδεύονται, αλλά νομικά διαφέρουν πολύ. Ο μετανάστης φεύγει από τη χώρα του με δική του απόφαση, και μπορεί να γυρίσει χωρίς κίνδυνο· για να ζήσει στη χώρα υποδοχής χρειάζεται άδεια διαμονής. Ο πρόσφυγας φεύγει επειδή κινδυνεύει, και η χώρα που τον δέχεται του οφείλει διεθνή προστασία: το άσυλο.
Ο ορισμός είναι της Σύμβασης της Γενεύης για το καθεστώς των προσφύγων (1951), που η Ελλάδα έχει κυρώσει. Σε δική μας απόδοση: πρόσφυγας είναι όποιος, επειδή φοβάται με βάσιμο λόγο ότι θα διωχθεί για τη φυλή, τη θρησκεία, την εθνικότητα, το ότι ανήκει σε μια κοινωνική ομάδα ή τις πολιτικές του απόψεις, βρίσκεται έξω από τη χώρα του και δεν μπορεί ή, εξαιτίας του φόβου αυτού, δεν θέλει να ζητήσει την προστασία της.
Η πιο σημαντική εγγύηση της Σύμβασης είναι η μη επαναπροώθηση: κανένα κράτος δεν στέλνει έναν πρόσφυγα πίσω σε χώρα όπου κινδυνεύει η ζωή ή η ελευθερία του. Στην Ελλάδα τα αιτήματα εξετάζει η Υπηρεσία Ασύλου. Το Σύνταγμα (άρθρο 5 παρ. 2) απαγορεύει την έκδοση αλλοδαπού που διώκεται για τη δράση του υπέρ της ελευθερίας, και προστατεύει τη ζωή, την τιμή και την ελευθερία όλων όσοι βρίσκονται στη χώρα.
Το 2015 οι περισσότεροι δεν ζήτησαν άσυλο στην Ελλάδα: συνέχισαν τον δρόμο προς τη Βόρεια Ευρώπη, μέσα από τα Βαλκάνια. Όταν τα σύνορα στον Βορρά έκλεισαν το 2016, όσοι έφταναν έμεναν, και οι αιτήσεις εδώ πολλαπλασιάστηκαν. Ένας αριθμός λοιπόν δεν λέει όλη την ιστορία· χρειάζεται να ξέρεις τι μετράει.
Η Σένγκεν
Η Συμφωνία του Σένγκεν υπογράφηκε το 1985 σε ένα χωριό του Λουξεμβούργου από πέντε χώρες. Σήμερα ο χώρος Σένγκεν έχει 29 χώρες: 25 της ΕΕ (εκτός είναι η Ιρλανδία και η Κύπρος) και την Ισλανδία, τη Νορβηγία, την Ελβετία και το Λιχτενστάιν. Η Ελλάδα εφαρμόζει πλήρως τους κανόνες από το 2000.
- Χωρίς ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα: ταξιδεύεις από την Αθήνα στη Ρώμη σαν να πας σε άλλη πόλη. Σε σοβαρή απειλή, μια χώρα μπορεί προσωρινά να ξαναβάλει ελέγχους.
- Κοινοί κανόνες για τα εξωτερικά σύνορα και για τις θεωρήσεις (βίζες) σύντομης διαμονής.
- Συνεργασία αστυνομίας και δικαστηρίων, και ένα κοινό ηλεκτρονικό Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν για καταζητούμενους και κλεμμένα αντικείμενα.
Επειδή τα εσωτερικά σύνορα άνοιξαν, τα εξωτερικά έγιναν υπόθεση όλων. Η Ελλάδα, με μεγάλα θαλάσσια σύνορα, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, και κανόνες της ΕΕ ορίζουν ποιο κράτος εξετάζει κάθε αίτηση ασύλου. Πώς μοιράζεται δίκαια αυτό το βάρος ανάμεσα στις χώρες είναι από τα πιο δύσκολα ζητήματα της ΕΕ.
Έλληνες και αλλοδαποί: η ιθαγένεια
Ιθαγένεια είναι ο νομικός δεσμός ενός ανθρώπου με ένα κράτος, με δικαιώματα και υποχρεώσεις. Διαφέρει από την εθνικότητα, που είναι ο δεσμός με ένα έθνος: γλώσσα, ιστορία, συνείδηση. Ένας Έλληνας της Αλβανίας μπορεί να έχει αλβανική ιθαγένεια και ελληνική εθνική συνείδηση. Όποιος έχει την ελληνική ιθαγένεια είναι ημεδαπός· όποιος όχι, αλλοδαπός. Η κύρια διαφορά: ο αλλοδαπός δεν ψηφίζει στις βουλευτικές εκλογές και δεν έχει υποχρέωση στράτευσης.
Η ιθαγένεια αποκτάται με τη γέννηση με δύο λογικές: το δίκαιο του αίματος (ius sanguinis), από τους γονείς, και το δίκαιο του εδάφους (ius soli), από τον τόπο γέννησης. Η Ελλάδα στηρίζεται κυρίως στο πρώτο και δέχεται, με όρους, και στοιχεία του δεύτερου. Σύμφωνα με τον Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας, Έλληνας γίνεται κανείς:
- με τη γέννηση, αν ένας γονιός του είναι Έλληνας,
- με υιοθεσία από Έλληνα πριν ενηλικιωθεί, ή με αναγνώριση ως παιδί Έλληνα,
- παιδιά αλλοδαπών που γεννήθηκαν ή μεγάλωσαν και πήγαν σχολείο στην Ελλάδα, με προϋποθέσεις για τη φοίτηση και τη νόμιμη διαμονή των γονιών,
- με πολιτογράφηση: ο ενήλικος αλλοδαπός που ζει νόμιμα στη χώρα πολλά χρόνια (κατά κανόνα επτά), γνωρίζει τη γλώσσα, την ιστορία και τους θεσμούς, που ελέγχονται με εξετάσεις, έχει ενταχθεί στην κοινωνία και ορκίζεται πίστη στο Σύνταγμα.
Την ιθαγένεια μπορεί κανείς και να τη χάσει, π.χ. αν την αποποιηθεί ή αν πάρει άλλη με άδεια. Όποιος δεν έχει καμία ιθαγένεια λέγεται ανιθαγενής. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (άρθρο 15) ορίζει ότι καθένας έχει δικαίωμα σε μια ιθαγένεια.
Στερεότυπα και προκαταλήψεις
Ένα στερεότυπο είναι μια απλοποιημένη εικόνα για μια ολόκληρη ομάδα: «όλοι αυτοί είναι...». Όταν το στερεότυπο συνοδεύεται από αρνητικό συναίσθημα πριν γνωρίσεις κάποιον, γίνεται προκατάληψη. Όταν η προκατάληψη γίνεται πράξη, όταν κάποιος δεν σε προσλαμβάνει ή δεν σου νοικιάζει σπίτι επειδή είσαι μετανάστης, μιλάμε για διάκριση. Και όταν μια ομάδα θεωρείται κατώτερη λόγω καταγωγής ή χρώματος, μιλάμε για ρατσισμό. Η δημόσια υποκίνηση σε βία ή μίσος κατά μιας ομάδας για την καταγωγή, τη θρησκεία ή το χρώμα της είναι στην Ελλάδα ποινικό αδίκημα.
Παράδειγμα 1
«Οι μετανάστες μάς παίρνουν τις δουλειές»: τι λένε τα στοιχεία;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο ισχυρισμός. Τον ακούς συχνά, ειδικά σε καιρό κρίσης. Ας τον ελέγξουμε όπως θα ελέγχαμε κάθε ισχυρισμό: τι θα έπρεπε να ισχύει αν ήταν αληθινός;
Ο έλεγχος με τον χρόνο. Αν οι μετανάστες ήταν η αιτία, η ανεργία θα ανέβαινε όταν ανεβαίνει ο αριθμός τους. Στην Ελλάδα η ανεργία εκτινάχθηκε από περίπου 10% το 2009 σε περίπου 28% το 2013, ενώ ο αριθμός των αλλοδαπών δεν ανέβηκε· έμεινε γύρω στις 930.000 και ως το 2013 έπεσε κάτω από τις 910.000. Και η ανεργία έπεσε κάτω από 9% το 2025 (Eurostat), σε χρόνια που η χώρα δεχόταν δεκάδες χιλιάδες αιτήσεις ασύλου τον χρόνο. Η ανεργία ακολούθησε την οικονομία, όχι τη μετανάστευση.
Ο έλεγχος με τις δουλειές. Πολλοί μετανάστες δουλεύουν εκεί όπου λείπουν εργάτες: στα χωράφια την εποχή της συγκομιδής, στη φροντίδα ηλικιωμένων, στην οικοδομή. Εκεί δεν «παίρνουν» θέση· καλύπτουν ένα κενό.
Τι μένει αληθινό. Όταν κάποιος απασχολείται ανασφάλιστος και φτηνά, πιέζει τους μισθούς προς τα κάτω. Αυτό όμως είναι πρόβλημα παράνομης απασχόλησης, που το λύνει ο έλεγχος των εργοδοτών. Συμπέρασμα: ο ισχυρισμός, ως γενική αλήθεια, δεν στέκει· ένα πραγματικό πρόβλημα φορτώθηκε σε λάθος ομάδα. Αυτό κάνει ένα στερεότυπο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η απόκτηση ιθαγένειας από τον τόπο όπου γεννιέται κανείς;
Τα κατάφερες;
- Να κατατάσσεις τις μορφές της μετανάστευσης και να εξηγείς τα αίτιά της, με παραδείγματα από την ελληνική ιστορία ως σήμερα.
- Να ξεχωρίζεις τον μετανάστη από τον πρόσφυγα με τον ορισμό της Σύμβασης της Γενεύης, και να εξηγείς τι είναι το άσυλο και η Σένγκεν.
- Να εξηγείς τι είναι η ιθαγένεια, πώς διαφέρει από την εθνικότητα και με ποιους τρόπους αποκτάται η ελληνική.
- Να αναγνωρίζεις στερεότυπα και προκαταλήψεις για μετανάστες και πρόσφυγες και να τα ελέγχεις με στοιχεία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.