# Δημοκρατικές αρχές για τη συμβίωση

> Αλληλεγγύη, σεβασμός του «άλλου», διάλογος και ειρηνική επίλυση διαφορών.

Πολιτική Παιδεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/living-together

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η αλληλεγγύη χρειάζεται το κράτος δικαίου για να γίνει καθολική, και τι σημαίνει κράτος δικαίου.
- Να ξεχωρίζεις την ανεκτικότητα από την αδιαφορία και να εξηγείς την ιδέα του συνταγματικού πατριωτισμού σε μια κοινωνία με πολλούς πολιτισμούς.
- Να ξεχωρίζεις τους ειρηνικούς τρόπους επίλυσης διαφορών, διαπραγμάτευση, διαμεσολάβηση, διαιτησία, δικαστήριο, και να διαλέγεις τον κατάλληλο.
- Να γνωρίζεις πώς ο Χάρτης του ΟΗΕ ζητά από τα κράτη να λύνουν ειρηνικά τις διαφορές τους.

## Πώς ζουν μαζί άνθρωποι που διαφέρουν

Σε μια τάξη του Λυκείου κάθονται παιδιά με διαφορετικές οικογένειες,
θρησκείες, καταγωγές, πολιτικές απόψεις, ομάδες που υποστηρίζουν. Σε μια
πόλη, εκατομμύρια. Δεν χρειάζεται να συμφωνούν σε όλα για να ζουν μαζί·
χρειάζονται όμως κάποιες **κοινές αρχές** που κάνουν τη διαφωνία ακίνδυνη. Η
δημοκρατία στηρίζεται σε τέσσερις: **αλληλεγγύη και δικαιοσύνη**, **σεβασμό του
«Άλλου»**, **διάλογο και συνεργασία**, και **ειρηνική επίλυση των διαφορών**.

## Αλληλεγγύη και δικαιοσύνη

**Αλληλεγγύη** είναι η στάση που λέει: το πρόβλημά σου με αφορά και εμένα. Δένει
τους ανθρώπους και αντιστέκεται στον **ατομικισμό**, στο «ο καθένας για τον
εαυτό του». Υπάρχουν προσωπικές πράξεις αλληλεγγύης, ο γείτονας που ψωνίζει για
τη γιαγιά της πολυκατοικίας. Μόνες τους όμως δεν φτάνουν: εξαρτώνται από την
καλή διάθεση κάποιου, και δεν φτάνουν σε όλους.

Η αλληλεγγύη γίνεται **καθολική** όταν την οργανώνουν οι νόμοι: η δημόσια
υγεία, η σύνταξη, το επίδομα ανεργίας, το δημόσιο σχολείο είναι αλληλεγγύη
που δεν εξαρτάται από το αν κάποιος σε συμπαθεί. Το Σύνταγμα (άρθρο 25)
ορίζει την Ελλάδα **κοινωνικό κράτος δικαίου** και δίνει στο κράτος το δικαίωμα
να ζητά από όλους «το χρέος της κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης».

**Κράτος δικαίου** δεν σημαίνει «ένα κράτος που είναι δίκαιο». Σημαίνει ότι
**όλοι**, και πρώτοι όσοι κυβερνούν, υπακούν στο Σύνταγμα και στους νόμους, και
ότι ανεξάρτητα δικαστήρια ελέγχουν αν τους τηρούν. Πριν από αυτό, και η ιδέα
γεννήθηκε με τις επαναστάσεις του 18ου αιώνα, ο βασιλιάς και οι ευγενείς
νομοθετούσαν και δίκαζαν όπως τους συνέφερε. Το κράτος δικαίου **προστατεύει
πρώτα τον αδύναμο**: ο ισχυρός μπορεί να τα βγάλει πέρα και χωρίς νόμους.

## Ο σεβασμός του «Άλλου» και η ανεκτικότητα

**«Άλλος»** είναι ο συνάνθρωπος που διαφέρει από εσένα: σε θρησκεία, σε
αντιλήψεις, σε τρόπο ζωής, σε καταγωγή. **Ανεκτικότητα** είναι να αναγνωρίζεις
το δικαίωμά του να είναι διαφορετικός, ακόμα κι όταν διαφωνείς μαζί του. Δεν
είναι **αδιαφορία** («ας κάνει ό,τι θέλει, δεν με νοιάζει») ούτε υποχρέωση να
συμφωνήσεις. Είναι η απόφαση να του αναγνωρίσεις τα ίδια δικαιώματα με
τα δικά σου: στη συμμετοχή, στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην έκφραση.

Η ιστορία δείχνει τι γίνεται όταν μια κοινωνία χωρίζεται σε «εμάς» και
«αυτούς». Οι διωγμοί των Εβραίων από τους ναζί ξεκίνησαν με αποκλεισμούς από
δουλειές και σχολεία, ενώ οι περισσότεροι γύρω κοίταζαν αλλού. Ένας Γερμανός
πάστορας, ο **Μάρτιν Νίμελερ**, που στην αρχή είχε κι αυτός σωπάσει, το
περιέγραψε αργότερα με μια φράση που έμεινε γνωστή. Σε ελεύθερη απόδοση:
«Όταν ήρθαν για τους άλλους, δεν μίλησα, γιατί δεν ήμουν ένας από αυτούς.
Όταν ήρθαν για μένα, δεν είχε μείνει κανείς να μιλήσει».

Πώς όμως ζουν μαζί άνθρωποι που δεν έχουν κοινή θρησκεία, κοινή καταγωγή ή
κοινές συνήθειες; Ο Γερμανός φιλόσοφος **Γιούργκεν Χάμπερμας** πρότεινε την ιδέα
του **συνταγματικού πατριωτισμού**: το «εμείς» μιας σύγχρονης κοινωνίας μπορεί
να στηριχτεί στις **κοινές αξίες του Συντάγματος**, τα ίδια δικαιώματα και
τις ίδιες υποχρεώσεις για όλους, και όχι μόνο στην κοινή καταγωγή. Κάποιοι
απαντούν ότι μια κοινότητα χρειάζεται και κοινή ιστορία και κουλτούρα για να
νιώθει «εμείς». Η συζήτηση μένει ανοιχτή.

### Παράδειγμα 1: Πρέπει να ανεχτούμε κάθε άποψη; Δύο αναρτήσεις

1. **Οι αναρτήσεις (φανταστικές).** Στη σελίδα ενός σχολείου, ο ένας μαθητής
   γράφει: «Πιστεύω ότι η χώρα πρέπει να δέχεται λιγότερους μετανάστες, γιατί
   δεν έχουμε τις υποδομές». Ένας άλλος γράφει: «Πάμε απόψε να διώξουμε τους
   ξένους από την πλατεία, όπως ξέρουμε».
2. **Η πρώτη.** Είναι **άποψη** για μια πολιτική. Μπορεί να διαφωνείς έντονα,
   να απαντήσεις με επιχειρήματα και στοιχεία. Η ανεκτικότητα σημαίνει ότι έχει
   δικαίωμα να τη λέει, όπως έχεις κι εσύ δικαίωμα να του απαντήσεις.
3. **Η δεύτερη.** Δεν είναι άποψη· είναι **κάλεσμα σε βία** κατά ανθρώπων λόγω
   της καταγωγής τους. Δεν θίγει μια ιδέα, θίγει τη ζωή και την ασφάλεια άλλων.
   Η δημόσια υποκίνηση σε βία ή μίσος κατά μιας ομάδας είναι ποινικό αδίκημα.
4. **Το όριο.** Η ανεκτικότητα δεν σημαίνει να ανέχεσαι όσους θέλουν να
   καταργήσουν την ανεκτικότητα. Αυτό συχνά λέγεται **παράδοξο της
   ανεκτικότητας**: μια κοινωνία που ανέχεται τα πάντα, και τη βία κατά των
   διαφορετικών, θα έπαυε γρήγορα να είναι ανεκτική. Το κριτήριο δεν είναι αν μια
   άποψη σε ενοχλεί, αλλά αν **στρέφεται κατά των δικαιωμάτων** άλλων ανθρώπων.

## Διάλογος και συνεργασία

Ο **διάλογος** δεν είναι διαδοχή μονολόγων. Σημαίνει να ακούς για να
καταλάβεις, όχι μόνο για να απαντήσεις· να ξεχωρίζεις τον άνθρωπο από την
άποψή του· να δέχεσαι ότι μπορεί να αλλάξεις γνώμη. Χωρίς διάλογο η
δημοκρατία γίνεται απλή καταμέτρηση ψήφων, και η πλειοψηφία μπορεί να
συνθλίψει τη μειοψηφία. Τα καθεστώτα που καταργούν τον διάλογο και την
αντιπολίτευση οδηγούν στον **ολοκληρωτισμό**. Σε μικρή κλίμακα, το ίδιο
ισχύει για το δεκαπενταμελές της τάξης σου.

## Ειρηνική επίλυση διαφορών

Οι διαφορές είναι φυσιολογικές· η **βία** και η **αυτοδικία**, το «θα το λύσω
μόνος μου, με το ζόρι», δεν είναι. Οι ειρηνικοί τρόποι, από τον πιο ελεύθερο
στον πιο δεσμευτικό:

| Τρόπος             | Ποιος βοηθά                                       | Ποιος αποφασίζει                                          |
| ------------------ | ------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| **Διαπραγμάτευση** | κανείς· μιλούν οι ίδιοι                           | οι ίδιοι, με συμφωνία                                     |
| **Διαμεσολάβηση**  | ένας ουδέτερος τρίτος που διευκολύνει τη συζήτηση | πάλι οι ίδιοι· ο μεσολαβητής δεν επιβάλλει λύση           |
| **Διαιτησία**      | ένας διαιτητής που διάλεξαν και οι δύο            | ο διαιτητής· οι δύο έχουν δεχτεί από πριν να τον ακούσουν |
| **Δικαστήριο**     | ένας ανεξάρτητος δικαστής                         | ο δικαστής, με βάση τον νόμο· η απόφαση εκτελείται        |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος τρόπος είναι αυτός;*

### Παράδειγμα 2: Μια σύγκρουση στην τάξη, μέσα από τη διαμεσολάβηση

1. **Η κατάσταση (φανταστική).** Η Ειρήνη και ο Στέλιος δούλευαν μαζί μια
   εργασία. Εκείνη λέει ότι ο Στέλιος δεν έκανε τίποτα· εκείνος ότι η Ειρήνη
   αποφάσιζε για όλα χωρίς να τον ρωτά. Μετά από ένα επεισόδιο στο διάλειμμα
   δεν μιλιούνται. Σε πολλά σχολεία λειτουργούν ομάδες **ομότιμης
   διαμεσολάβησης**, με μαθητές εκπαιδευμένους γι' αυτό.
2. **1. Κανόνες.** Η διαμεσολαβήτρια ξεκαθαρίζει: μιλά ένας τη φορά, χωρίς
   βρισιές, ό,τι ειπωθεί μένει στο δωμάτιο, και η λύση θα είναι δική τους.
3. **2. Η ιστορία του καθενός.** Ο καθένας λέει τι έγινε **και πώς ένιωσε**. Η
   διαμεσολαβήτρια επαναλαμβάνει με δικά της λόγια, ώστε ο καθένας να ακούσει
   ότι τον κατάλαβαν.
4. **3. Από τις θέσεις στις ανάγκες.** Η θέση της Ειρήνης είναι «δεν δούλεψε»· η
   ανάγκη της, να μη χάσει βαθμό. Η θέση του Στέλιου είναι «δεν με άφηνε»· η
   ανάγκη του, να μετρήσει η γνώμη του. Οι ανάγκες δεν συγκρούονται τόσο όσο οι
   θέσεις.
5. **4. Συμφωνία.** Βρίσκουν μόνοι τους μια λύση: χωρίζουν την επόμενη εργασία
   σε κομμάτια με προθεσμίες, και αποφασίζουν μαζί πριν αλλάξει κάτι. Η
   διαμεσολάβηση πέτυχε επειδή δεν έψαξε **ποιος φταίει**, αλλά **πώς θα
   συνεχίσουν**.

### Ανάμεσα στα κράτη

Ο Πρωσός στρατηγός **Κλαούζεβιτς** έγραψε στις αρχές του 19ου αιώνα ότι ο
πόλεμος είναι «η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα». Πολλοί σήμερα
απαντούν ότι ο πόλεμος είναι η **αποτυχία** της πολιτικής: δημιουργεί
περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει, και με τα σημερινά όπλα μπορεί να
απειλήσει την ίδια την ανθρωπότητα.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο **Χάρτης του ΟΗΕ** (1945) έκανε την ειρηνική
επίλυση **υποχρέωση** των κρατών. Απαγορεύει την απειλή ή τη χρήση βίας κατά
άλλου κράτους (άρθρο 2), και καλεί τα κράτη να λύνουν τις διαφορές τους με
διαπραγμάτευση, έρευνα, διαμεσολάβηση, συνδιαλλαγή, διαιτησία ή δικαστική
οδό (άρθρο 33). Για τις νομικές διαφορές ανάμεσα σε κράτη υπάρχει το
**Διεθνές Δικαστήριο** στη Χάγη. Οι ίδιοι τρόποι, δηλαδή, που λύνουν τη διαφορά
δύο συμμαθητών.

> **Πρόσεχε**
>
> Ειρηνική επίλυση δεν σημαίνει να υποχωρεί πάντα ο πιο αδύναμος για να «μη
> γίνει φασαρία», ούτε να κάνεις πως δεν έγινε τίποτα. Μια διαφορά που
> θάβεται χωρίς να λυθεί ξαναβγαίνει. Και όταν υπάρχει **βία ή εκφοβισμός**, δεν
> είναι «διαφορά δύο πλευρών» για διαμεσολάβηση: είναι κάτι που σταματά, με
> τη βοήθεια ενός ενήλικα και, αν χρειαστεί, του νόμου.

> **Κλειδί**
>
> Η δημοκρατική συμβίωση στηρίζεται σε τέσσερις αρχές. Η **αλληλεγγύη** γίνεται
> καθολική μέσα από το **κράτος δικαίου**, που δένει και τους κυβερνώντες με τον
> νόμο και προστατεύει πρώτα τον αδύναμο. Η **ανεκτικότητα** αναγνωρίζει στον
> «Άλλο» τα ίδια δικαιώματα, με όριο τη βία κατά των δικαιωμάτων των άλλων. Ο
> **διάλογος** κρατά τη δημοκρατία ζωντανή. Και οι διαφορές, ανάμεσα σε
> πρόσωπα ή κράτη, λύνονται με **διαπραγμάτευση, διαμεσολάβηση, διαιτησία ή
> δικαστήριο**, όχι με βία και αυτοδικία.

> **Θυμήσου**
>
> - Σύνταγμα, άρθρο 25: **κοινωνικό κράτος δικαίου**· χρέος κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης.
> - **Κράτος δικαίου**: όλοι, και οι κυβερνώντες, κάτω από τον νόμο, με ανεξάρτητα δικαστήρια.
> - **Ανεκτικότητα** ≠ αδιαφορία ≠ συμφωνία· όριο η βία και το μίσος κατά άλλων.
> - **Συνταγματικός πατριωτισμός** (Χάμπερμας): το «εμείς» στις κοινές αξίες του Συντάγματος.
> - Διαπραγμάτευση → διαμεσολάβηση → διαιτησία → δικαστήριο.
> - **Χάρτης του ΟΗΕ** (1945): απαγόρευση της βίας (άρθρο 2), ειρηνικά μέσα (άρθρο 33)· Διεθνές Δικαστήριο στη Χάγη.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει «κράτος δικαίου»;
   - Ένα κράτος που οι πολίτες του το θεωρούν δίκαιο σε όλες του τις αποφάσεις
   - Όλοι, και οι κυβερνώντες, υπακούν στον νόμο
   - Ένα κράτος όπου ο αρχηγός αποφασίζει τι είναι δίκαιο για όλους
   - Ένα κράτος που έχει πολλά δικαστήρια σε κάθε πόλη
2. Γιατί η αλληλεγγύη γίνεται καθολική μόνο όταν την οργανώνουν οι νόμοι;
   - Γιατί οι προσωπικές πράξεις αλληλεγγύης απαγορεύονται
   - Γιατί μόνο το κράτος έχει χρήματα, ενώ οι πολίτες δεν έχουν καθόλου
   - Γιατί δεν εξαρτάται πια από την καλή διάθεση κάποιου
   - Γιατί ο νόμος υποχρεώνει τους πολίτες να συμπαθούν ο ένας τον άλλον
3. Ποια φράση περιγράφει καλύτερα την ανεκτικότητα;
   - «Διαφωνώ, αλλά έχεις τα ίδια δικαιώματα με εμένα»
   - «Ας κάνει ό,τι θέλει ο καθένας, δεν με αφορά καθόλου»
   - «Για να μη μαλώνουμε, συμφωνώ με ό,τι λες»
   - «Σε ανέχομαι, αρκεί να μη σε βλέπω στη γειτονιά μου»
4. Τι υποστηρίζει το λεγόμενο «παράδοξο της ανεκτικότητας»;
   - Ότι όσο πιο ανεκτικός είναι κανείς, τόσο λιγότερο τον σέβονται οι άλλοι
   - Ότι η ανεκτικότητα είναι αδύνατη σε μεγάλες πόλεις
   - Ότι πρέπει να ανεχόμαστε μόνο όσους συμφωνούν μαζί μας
   - Ότι αν ανεχτείς και τη βία κατά των διαφορετικών, η ανεκτικότητα χάνεται
5. Πάνω σε τι στηρίζει ο Χάμπερμας το «εμείς» με τον συνταγματικό πατριωτισμό;
   - Στην κοινή θρησκεία όλων των πολιτών
   - Στην κοινή καταγωγή και στο αίμα των κατοίκων μιας χώρας
   - Στις κοινές αξίες του Συντάγματος
   - Στην κοινή γνώμη της πλειοψηφίας της κάθε εποχής
6. Σε τι διαφέρει η διαμεσολάβηση από τη διαιτησία;
   - Στη διαμεσολάβηση δεν υπάρχει κανένας τρίτος, μόνο οι δύο πλευρές
   - Ο μεσολαβητής δεν αποφασίζει· ο διαιτητής αποφασίζει
   - Η διαιτησία γίνεται μόνο στον αθλητισμό και ποτέ αλλού
   - Ο μεσολαβητής είναι πάντα δικαστής, ο διαιτητής όχι
7. Σε μια διαμεσολάβηση, γιατί βοηθά να περάσεις από τις θέσεις στις ανάγκες των δύο πλευρών;
   - Γιατί έτσι φαίνεται πιο καθαρά ποιος φταίει
   - Γιατί οι ανάγκες συχνά συγκρούονται λιγότερο από τις θέσεις
   - Γιατί ο μεσολαβητής πρέπει να αποφασίσει ποια ανάγκη είναι σωστή
   - Γιατί έτσι η συζήτηση τελειώνει πιο γρήγορα, χωρίς να ακουστούν και οι δύο
8. Τι ζητά ο Χάρτης του ΟΗΕ από τα κράτη για τις διαφορές τους;
   - Να τις λύνουν με ειρηνικά μέσα
   - Να τις λύνουν πάντα με ψηφοφορία στη Γενική Συνέλευση
   - Να ζητούν την άδεια του ΟΗΕ πριν αρχίσουν έναν πόλεμο
   - Να αφήνουν τη μεγαλύτερη χώρα να αποφασίζει για τις μικρότερες

## Ασκήσεις

1. Πώς χαρακτηρίζει το άρθρο 25 του Συντάγματος την ελληνική πολιτεία;
2. Εξήγησε γιατί λέμε ότι το κράτος δικαίου προστατεύει πρώτα τον αδύναμο. Δώσε ένα παράδειγμα.
3. «Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και στα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να φέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης.» (Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ΟΗΕ 1948, άρθρο 1.) Ποιες από τις αρχές της δημοκρατικής συμβίωσης βρίσκεις στο άρθρο; Γιατί η Διακήρυξη γράφτηκε αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;
4. Το σχολείο σου σκέφτεται να φτιάξει ομάδα μαθητών-διαμεσολαβητών για τις συγκρούσεις στα διαλείμματα. Κάποιοι καθηγητές λένε ότι οι συγκρούσεις λύνονται καλύτερα με ποινές από τη διεύθυνση. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/living-together
