# Υπερδανεισμός και υπογεννητικότητα

> Τα χρέη ιδιωτών και κράτους, και μια κοινωνία που γερνάει.

Πολιτική Παιδεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/debt-demography

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πότε ο δανεισμός βοηθά την οικονομία και πότε ο υπερδανεισμός ιδιωτών γίνεται κοινωνικό πρόβλημα.
- Να ξεχωρίζεις το δημόσιο έλλειμμα από το δημόσιο χρέος και να διαβάζεις το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ με στοιχεία της Eurostat.
- Να περιγράφεις με στοιχεία την υπογεννητικότητα και τη γήρανση του πληθυσμού στην Ελλάδα και να διαβάζεις μια πληθυσμιακή πυραμίδα.
- Να εξηγείς τα πολλά αίτια και τις συνέπειες της γήρανσης, και να κρίνεις πολιτικές που προτείνονται γι' αυτήν.

## Δανεικά: εργαλείο ή παγίδα;

Ο δανεισμός είναι πανάρχαιος. Στην κλασική Αθήνα οι έμποροι δανείζονταν για
να φορτώσουν ένα πλοίο και ξεπλήρωναν όταν γύριζε. Σήμερα μια οικογένεια
παίρνει **στεγαστικό** για να αγοράσει σπίτι που αλλιώς θα αγόραζε στα εξήντα
της, και μια επιχείρηση δανείζεται για να αγοράσει μηχανήματα και να
προσλάβει κόσμο. Χωρίς δανεισμό, λίγες επενδύσεις θα γίνονταν ποτέ.

Στη μέση στέκονται οι **τράπεζες**: παίρνουν **καταθέσεις** από όσους θέλουν να
φυλάξουν χρήματα και δίνουν **δάνεια** σε όσους τα χρειάζονται. Κερδίζουν από τη
διαφορά ανάμεσα στον **τόκο** που εισπράττουν από τους δανειζόμενους και σε
εκείνον που πληρώνουν στους καταθέτες.

Ο δανεισμός γίνεται **κοινωνικό πρόβλημα** όταν πολλοί δεν μπορούν πια να
ξεπληρώσουν: ο **υπερδανεισμός**.

## Υπερδανεισμός των νοικοκυριών

Ένα νοικοκυριό υπερδανείζεται όταν οι δόσεις του ξεπερνούν όσα μπορεί να
πληρώνει. Συνήθως δεν γίνεται από τη μια μέρα στην άλλη:

- **καταναλωτικά δάνεια και κάρτες** για αγορές που θα μπορούσαν να περιμένουν,
  με υψηλό επιτόκιο,
- **πίεση της κατανάλωσης**: η διαφήμιση και το «όλοι το έχουν» κάνουν ανάγκες
  πράγματα που δεν είναι,
- και, πιο συχνά από όσο νομίζουμε, ένα **σοκ**: απόλυση, μείωση μισθού,
  αρρώστια. Το δάνειο που ήταν λογικό με δύο μισθούς γίνεται αβάσταχτο με
  έναν.

Στην κρίση της δεκαετίας του 2010 οι μισθοί έπεσαν και η ανεργία εκτινάχθηκε,
και πολλά δάνεια έγιναν **«κόκκινα»**, δηλαδή δεν πληρώνονταν. Οι συνέπειες
ήταν βαριές για τις οικογένειες, που κινδύνευαν να χάσουν το σπίτι τους, και
για τις τράπεζες, που δάνειζαν λιγότερο. Υπάρχουν νόμοι για τα **υπερχρεωμένα
νοικοκυριά** που επιτρέπουν, με προϋποθέσεις, ρύθμιση των χρεών, και ένας
**εξωδικαστικός μηχανισμός** όπου ο οφειλέτης και οι πιστωτές του μπορούν να
συμφωνήσουν σε μια βιώσιμη ρύθμιση χωρίς δικαστήριο.

## Το δημόσιο χρέος

Και το κράτος δανείζεται. Δύο λέξεις μπερδεύονται συχνά:

- **Δημόσιο έλλειμμα** είναι πόσο ξεπερνούν τα **έξοδα** του κράτους τα **έσοδά**
  του σε **μία χρονιά**. Αν τα έσοδα είναι περισσότερα, έχουμε **πλεόνασμα**.
- **Δημόσιο χρέος** είναι **όλα όσα χρωστά** το κράτος, συσσωρευμένα από τα
  προηγούμενα χρόνια.

Κάθε χρονιά με έλλειμμα σημαίνει νέο δανεισμό, άρα το χρέος μεγαλώνει. Το
χρέος συνήθως μετριέται ως **ποσοστό του ΑΕΠ**: όπως ένα δάνειο το κρίνεις σε
σχέση με τον μισθό του δανειζόμενου, το χρέος μιας χώρας το κρίνεις σε σχέση
με όσα παράγει σε έναν χρόνο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δημόσιο χρέος της Ελλάδας (% του ΑΕΠ)*

Η Ελλάδα μπήκε στην κρίση με χρέος πάνω από το 100% του ΑΕΠ και μεγάλα
ελλείμματα, και το 2010 δεν μπορούσε πια να δανειστεί από τις αγορές. Ακολούθησαν
δάνεια από τα κράτη της ευρωζώνης και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, με όρους
λιτότητας: περικοπές σε μισθούς και συντάξεις, αυξήσεις φόρων. Το 2012 μέρος του
χρέους προς ιδιώτες δανειστές **διαγράφηκε** με συμφωνία. Τα τελευταία χρόνια
το χρέος πέφτει γρήγορα ως ποσοστό του ΑΕΠ, αλλά μένει από τα υψηλότερα της ΕΕ.

Για να μειωθεί ένα χρέος χρειάζονται, συνήθως μαζί, **ανάπτυξη** της οικονομίας,
ώστε να μεγαλώνει το ΑΕΠ και τα έσοδα, και **πλεονάσματα**, ώστε να μη
χρειάζεται νέος δανεισμός. Το πώς πετυχαίνονται, με περικοπές ή με
επενδύσεις, με ποιους φόρους, είναι από τα πιο έντονα πολιτικά ζητήματα κάθε
δημοκρατίας.

### Παράδειγμα 1: Γιατί το χρέος ως % του ΑΕΠ εκτινάχθηκε το 2020;

1. **Το ερώτημα.** Το 2020 το χρέος έφτασε το 209% του ΑΕΠ, από 183% το 2019.
   Σημαίνει ότι το κράτος δανείστηκε ξαφνικά τεράστια ποσά; Ας δούμε τι έχει
   ένα κλάσμα: αριθμητή και παρονομαστή.
2. **Ο αριθμητής, το χρέος.** Στην πανδημία το κράτος δανείστηκε για να στηρίξει
   επιχειρήσεις και εργαζόμενους που έκλεισαν. Το χρέος μεγάλωσε.
3. **Ο παρονομαστής, το ΑΕΠ.** Με τα καταστήματα κλειστά και χωρίς τουρισμό, η
   οικονομία παρήγαγε πολύ λιγότερα. Όταν ο παρονομαστής μικραίνει, το κλάσμα
   μεγαλώνει, ακόμα κι αν ο αριθμητής δεν άλλαζε καθόλου.
4. **Ένα απλό παράδειγμα με στρογγυλούς αριθμούς.** Χρέος 300 και ΑΕΠ 150 δίνουν
   200%. Αν το ΑΕΠ πέσει στο 135 χωρίς νέο δάνειο, γίνεται περίπου 222%. Και αν
   μετά το ΑΕΠ ανέβει στο 180, με το ίδιο χρέος, πέφτει στο περίπου 167%.
5. **Το συμπέρασμα.** Το ποσοστό ανέβηκε και από τα δύο: περισσότερο χρέος και
   μικρότερο ΑΕΠ. Και έπεσε μετά το 2021 κυρίως επειδή η οικονομία μεγάλωσε. Γι'
   αυτό η **ανάπτυξη** είναι τόσο κρίσιμη για ένα χρεωμένο κράτος.

## Υπογεννητικότητα και γήρανση

Ο πληθυσμός της Ελλάδας, όπως και της Ευρώπης, **γερνάει**. Δύο λόγοι το
προκαλούν μαζί: ζούμε **περισσότερα χρόνια**, που είναι κατάκτηση, και
γεννιούνται **λιγότερα παιδιά**.

| Ελλάδα                                     | Τότε           | Σήμερα        |
| ------------------------------------------ | -------------- | ------------- |
| Γεννήσεις τον χρόνο                        | 148.147 (1980) | 65.439 (2025) |
| Παιδιά ανά γυναίκα (δείκτης γονιμότητας)   | 2,23 (1980)    | 1,24 (2024)   |
| Άνθρωποι 65 ετών και πάνω, % του πληθυσμού | 13,7% (1990)   | 23,7% (2025)  |

*Πηγή: Eurostat (demo\_gind, demo\_find, demo\_pjanind).*

Για να μένει σταθερός ένας πληθυσμός χωρίς μετανάστευση, χρειάζονται περίπου
**2,1** παιδιά ανά γυναίκα. Η Ελλάδα είναι κάτω από αυτό το όριο από τις αρχές της
δεκαετίας του 1980. Η **πληθυσμιακή πυραμίδα** δείχνει τι σημαίνει αυτό: η βάση
στενεύει και η κορυφή φουσκώνει, ώσπου το σχήμα θυμίζει περισσότερο
**μανιτάρι** παρά πυραμίδα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η Ελλάδα το 1995 και το 2025*

### Γιατί γεννιούνται λιγότερα παιδιά

Δεν υπάρχει ένα αίτιο, και δεν φταίει μια ομάδα ανθρώπων. Οι έρευνες
βρίσκουν πολλούς παράγοντες που δρουν μαζί:

- **Οικονομικοί.** Ανεργία, χαμηλοί μισθοί, ακριβό ενοίκιο: ένα ζευγάρι που δεν
  ξέρει αν θα έχει δουλειά του χρόνου δυσκολεύεται να σχεδιάσει παιδί.
- **Σπουδές και καριέρα.** Οι νέοι σπουδάζουν περισσότερα χρόνια και
  σταθεροποιούνται αργότερα· ο γάμος και το πρώτο παιδί έρχονται σε μεγαλύτερη
  ηλικία.
- **Κόστος και χρόνος ανατροφής.** Η μόρφωση ενός παιδιού κοστίζει, και οι
  θέσεις σε παιδικούς σταθμούς δεν φτάνουν πάντα. Πολλές οικογένειες
  σταματούν σε ένα ή δύο παιδιά.
- **Νέες αντιλήψεις.** Περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν πότε και αν θα κάνουν
  παιδιά. Αυτή η ελευθερία είναι δικαίωμα, όχι πρόβλημα· το ζήτημα είναι αν
  όσοι **θέλουν** παιδιά μπορούν να τα κάνουν.
- **Μετανάστευση των νέων.** Στην κρίση χιλιάδες νέοι έφυγαν στο εξωτερικό, και
  τα παιδιά τους γεννήθηκαν εκεί.

### Παράδειγμα 2: Γεννήσεις και θάνατοι το 2025: πόσο αλλάζει ο πληθυσμός;

1. **Τα στοιχεία.** Το 2025 στην Ελλάδα έγιναν **65.439** γεννήσεις και **120.825**
   θάνατοι (Eurostat). Η διαφορά τους λέγεται **φυσική μεταβολή** του πληθυσμού.
2. **Ο υπολογισμός.** 65.439 − 120.825 = −55.386. Χωρίς τη μετανάστευση, ο
   πληθυσμός θα μίκραινε μέσα σε έναν χρόνο κατά περίπου 55.000 ανθρώπους: όσο
   μια μεσαία ελληνική πόλη.
3. **Η σύγκριση.** Το 1980 οι γεννήσεις ήταν 148.147, πάνω από διπλάσιες. Τα
   παιδιά που γεννήθηκαν το 2025 θα είναι οι μαθητές της Α΄ Δημοτικού του
   2031: λιγότερα τμήματα, σχολεία που κλείνουν σε χωριά, και σε είκοσι
   χρόνια λιγότεροι νέοι εργαζόμενοι.
4. **Το συμπέρασμα.** Η φυσική μεταβολή είναι αρνητική, και ό,τι αλλάζει στις
   γεννήσεις σήμερα φαίνεται στην αγορά εργασίας μετά από δύο δεκαετίες. Γι' αυτό
   οι δημογραφικές πολιτικές κρίνονται σε βάθος χρόνου.

### Συνέπειες

- **Συντάξεις και υγεία.** Λιγότεροι εργαζόμενοι πληρώνουν εισφορές για
  περισσότερους συνταξιούχους, και οι ανάγκες για περίθαλψη μεγαλώνουν. Αυτό
  πιέζει για υψηλότερα όρια ηλικίας ή μικρότερες συντάξεις.
- **Οικονομία.** Λιγότεροι νέοι σημαίνει λιγότερα χέρια για δουλειά και, για
  πολλές επιχειρήσεις, μικρότερη αγορά.
- **Περιφέρεια.** Σε ορεινά χωριά και μικρά νησιά μένουν σχεδόν μόνο
  ηλικιωμένοι· κλείνουν σχολεία, και οι λίγοι νέοι φεύγουν μόλις τελειώσουν το
  Λύκειο.
- **Οι ηλικιωμένοι οι ίδιοι.** Στην οικογένεια που δεν ζει πια όλη μαζί, πολλοί
  μένουν μόνοι. Η **μοναξιά** της τρίτης ηλικίας είναι κι αυτή κοινωνικό πρόβλημα.

Οι πολιτικές που συζητούνται κινούνται σε πολλές κατευθύνσεις: επιδόματα
γέννησης και φορολογικές ελαφρύνσεις για οικογένειες, περισσότεροι **παιδικοί
σταθμοί**, φτηνότερη **στέγη** για νέους, ευκολότερος συνδυασμός δουλειάς και
οικογένειας και για τους δύο γονείς, κίνητρα για να γυρίσουν όσοι έφυγαν, και
οργανωμένη **μετανάστευση**. Καμία μόνη της δεν αρκεί.

> **Πρόσεχε**
>
> Το δημογραφικό δεν είναι ζήτημα «ευθύνης» των γυναικών ή των νέων που «δεν
> θέλουν παιδιά». Το να επιλέγει κανείς αν και πότε θα κάνει παιδί είναι
> δικαίωμα. Οι έρευνες δείχνουν ότι πολλοί νέοι θα ήθελαν περισσότερα παιδιά
> από όσα τελικά κάνουν· η απόσταση ανάμεσα στο «θέλω» και στο «μπορώ» είναι
> εκεί όπου δουλεύει η κοινωνική πολιτική.

> **Κλειδί**
>
> Ο **δανεισμός** κινεί την οικονομία· γίνεται κοινωνικό πρόβλημα όταν πολλοί
> δεν μπορούν να ξεπληρώσουν, νοικοκυριά (**υπερδανεισμός**) ή κράτος. Το
> **έλλειμμα** είναι της χρονιάς, το **χρέος** όλο το συσσωρευμένο, και κρίνεται ως
> **ποσοστό του ΑΕΠ**: μειώνεται με ανάπτυξη και πλεονάσματα. Η **υπογεννητικότητα**,
> μαζί με τη μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, κάνει την πυραμίδα της Ελλάδας μανιτάρι,
> με συνέπειες για συντάξεις, οικονομία και περιφέρεια. Έχει πολλά αίτια, και
> χρειάζεται πολλές απαντήσεις.

> **Θυμήσου**
>
> - **Έλλειμμα**: έξοδα μείον έσοδα σε μία χρονιά. **Χρέος**: όλα όσα χρωστά το κράτος.
> - Δημόσιο χρέος (Eurostat): 209% του ΑΕΠ το 2020, 146% το 2025· ΕΕ περίπου 82%.
> - **Υπερχρεωμένα νοικοκυριά**: ρύθμιση με νόμο, και εξωδικαστικός μηχανισμός.
> - Γεννήσεις: 148.147 (1980) → 65.439 (2025). Θάνατοι 2025: 120.825.
> - Δείκτης γονιμότητας 1,24 (2024)· όριο αναπλήρωσης περίπου 2,1.
> - 65 και πάνω: 13,7% (1990) → 23,7% (2025).
> - Αίτια: οικονομία, σπουδές, κόστος ανατροφής, νέες αντιλήψεις, μετανάστευση των νέων.

## Ερωτήσεις

1. Από πού βγάζει κυρίως κέρδος μια τράπεζα;
   - Από τους φόρους που της πληρώνουν οι καταθέτες κάθε χρόνο
   - Από τη διαφορά ανάμεσα στους τόκους που παίρνει και που δίνει
   - Από το ότι τυπώνει χρήματα όποτε χρειάζεται
   - Από επιδοτήσεις του κράτους για κάθε δάνειο που δίνει σε μια οικογένεια
2. Μια οικογένεια με δύο μισθούς πήρε στεγαστικό με δόση που πλήρωνε άνετα. Τι μπορεί να το κάνει ξαφνικά αβάσταχτο;
   - Μια απόλυση ή μείωση μισθού
   - Το ότι ο τόκος υπολογίζεται κάθε μήνα και όχι μία φορά τον χρόνο
   - Το ότι το σπίτι είναι σε μεγάλη πόλη και όχι σε χωριό
   - Το ότι η τράπεζα έχει πολλούς ακόμα πελάτες
3. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο δημόσιο έλλειμμα και στο δημόσιο χρέος;
   - Το έλλειμμα αφορά τις τράπεζες, το χρέος τα νοικοκυριά
   - Είναι δύο λέξεις για το ίδιο ακριβώς πράγμα
   - Το έλλειμμα είναι μιας χρονιάς, το χρέος όλο το συσσωρευμένο
   - Το χρέος μετριέται μόνο σε ευρώ, ενώ το έλλειμμα μόνο σε ποσοστό
4. Το 2020 το χρέος της Ελλάδας ως ποσοστό του ΑΕΠ πήδηξε στο 209%. Ποια εξήγηση είναι η σωστή;
   - Μόνο επειδή το κράτος δανείστηκε, ενώ το ΑΕΠ έμεινε ίδιο
   - Περισσότερο χρέος και, ταυτόχρονα, μικρότερο ΑΕΠ
   - Επειδή η Ελλάδα έφυγε από την ευρωζώνη εκείνη τη χρονιά
   - Επειδή η Eurostat άλλαξε τον τρόπο που μετρά το χρέος όλων των χωρών
5. Ποιος συνδυασμός μειώνει το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ;
   - Ανάπτυξη και πλεονάσματα
   - Νέα δάνεια για να πληρωθούν τα παλιά, χωρίς αλλαγή στα ελλείμματα
   - Μια ύφεση που μικραίνει την οικονομία
   - Μεγαλύτερα ελλείμματα για μερικά χρόνια ακόμα
6. Περίπου πόσα παιδιά ανά γυναίκα χρειάζονται για να μένει σταθερός ένας πληθυσμός χωρίς μετανάστευση, και πού είναι η Ελλάδα;
   - Περίπου 1,2· η Ελλάδα είναι ακριβώς στο όριο
   - Περίπου 3· η Ελλάδα είναι λίγο κάτω
   - Περίπου 2,1· η Ελλάδα είναι στο 1,24
   - Περίπου 1· η Ελλάδα είναι πολύ πάνω από αυτό
7. Γιατί λέμε ότι η πληθυσμιακή πυραμίδα της Ελλάδας μοιάζει όλο και περισσότερο με «μανιτάρι»;
   - Γιατί οι άνδρες είναι πολύ περισσότεροι από τις γυναίκες σε όλες τις ηλικίες
   - Γιατί η βάση στενεύει και η μέση και η κορυφή φουσκώνουν
   - Γιατί ο πληθυσμός της χώρας διπλασιάστηκε από το 1995
   - Γιατί σχεδόν όλοι οι κάτοικοι είναι κάτω από 15 ετών
8. Πώς επηρεάζει η γήρανση του πληθυσμού το σύστημα των συντάξεων;
   - Δεν το επηρεάζει, γιατί οι συντάξεις πληρώνονται μόνο από τράπεζες
   - Κάνει τις συντάξεις φθηνότερες, γιατί οι ηλικιωμένοι χρειάζονται λιγότερα
   - Λιγότεροι εργαζόμενοι πληρώνουν για περισσότερους συνταξιούχους
   - Καταργεί αυτόματα το όριο ηλικίας για τη σύνταξη

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η χρονιά όπου τα έσοδα του κράτους είναι περισσότερα από τα έξοδά του;
2. Εξήγησε γιατί ο δανεισμός μιας επιχείρησης για ένα νέο μηχάνημα μπορεί να βοηθά την οικονομία, ενώ μια σειρά καταναλωτικά δάνεια για αγορές μπορεί να οδηγήσουν ένα νοικοκυριό σε υπερδανεισμό.
3. Ο πίνακας δείχνει το ποσοστό των ανθρώπων 65 ετών και πάνω. Τι συμπέρασμα βγάζεις για την Ελλάδα σε σχέση με την ΕΕ; Ποιες δύο εξελίξεις, που είδες στην ενότητα, εξηγούν την αλλαγή;

   Άνθρωποι 65 ετών και πάνω, % του πληθυσμού την 1η Ιανουαρίου. Eurostat, demo_pjanind.

   | Έτος | Ελλάδα | ΕΕ |
   | --- | --- | --- |
   | 2001 | 17,7 | 15,8 |
   | 2010 | 19,0 | 17,6 |
   | 2020 | 22,2 | 20,6 |
   | 2025 | 23,7 | 22,0 |

4. Ποια πολιτική θα πρότεινες πρώτη για το δημογραφικό: ένα μεγάλο επίδομα για κάθε παιδί που γεννιέται, ή περισσότερους δωρεάν παιδικούς σταθμούς και φτηνότερη στέγη για νέους; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/civics/debt-demography
