Υπερδανεισμός και υπογεννητικότητα
Τα χρέη ιδιωτών και κράτους, και μια κοινωνία που γερνάει.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πότε ο δανεισμός βοηθά την οικονομία και πότε ο υπερδανεισμός ιδιωτών γίνεται κοινωνικό πρόβλημα.
- Να ξεχωρίζεις το δημόσιο έλλειμμα από το δημόσιο χρέος και να διαβάζεις το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ με στοιχεία της Eurostat.
- Να περιγράφεις με στοιχεία την υπογεννητικότητα και τη γήρανση του πληθυσμού στην Ελλάδα και να διαβάζεις μια πληθυσμιακή πυραμίδα.
- Να εξηγείς τα πολλά αίτια και τις συνέπειες της γήρανσης, και να κρίνεις πολιτικές που προτείνονται γι' αυτήν.
Δανεικά: εργαλείο ή παγίδα;
Ο δανεισμός είναι πανάρχαιος. Στην κλασική Αθήνα οι έμποροι δανείζονταν για να φορτώσουν ένα πλοίο και ξεπλήρωναν όταν γύριζε. Σήμερα μια οικογένεια παίρνει στεγαστικό για να αγοράσει σπίτι που αλλιώς θα αγόραζε στα εξήντα της, και μια επιχείρηση δανείζεται για να αγοράσει μηχανήματα και να προσλάβει κόσμο. Χωρίς δανεισμό, λίγες επενδύσεις θα γίνονταν ποτέ.
Στη μέση στέκονται οι τράπεζες: παίρνουν καταθέσεις από όσους θέλουν να φυλάξουν χρήματα και δίνουν δάνεια σε όσους τα χρειάζονται. Κερδίζουν από τη διαφορά ανάμεσα στον τόκο που εισπράττουν από τους δανειζόμενους και σε εκείνον που πληρώνουν στους καταθέτες.
Ο δανεισμός γίνεται κοινωνικό πρόβλημα όταν πολλοί δεν μπορούν πια να ξεπληρώσουν: ο υπερδανεισμός.
Υπερδανεισμός των νοικοκυριών
Ένα νοικοκυριό υπερδανείζεται όταν οι δόσεις του ξεπερνούν όσα μπορεί να πληρώνει. Συνήθως δεν γίνεται από τη μια μέρα στην άλλη:
- καταναλωτικά δάνεια και κάρτες για αγορές που θα μπορούσαν να περιμένουν, με υψηλό επιτόκιο,
- πίεση της κατανάλωσης: η διαφήμιση και το «όλοι το έχουν» κάνουν ανάγκες πράγματα που δεν είναι,
- και, πιο συχνά από όσο νομίζουμε, ένα σοκ: απόλυση, μείωση μισθού, αρρώστια. Το δάνειο που ήταν λογικό με δύο μισθούς γίνεται αβάσταχτο με έναν.
Στην κρίση της δεκαετίας του 2010 οι μισθοί έπεσαν και η ανεργία εκτινάχθηκε, και πολλά δάνεια έγιναν «κόκκινα», δηλαδή δεν πληρώνονταν. Οι συνέπειες ήταν βαριές για τις οικογένειες, που κινδύνευαν να χάσουν το σπίτι τους, και για τις τράπεζες, που δάνειζαν λιγότερο. Υπάρχουν νόμοι για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά που επιτρέπουν, με προϋποθέσεις, ρύθμιση των χρεών, και ένας εξωδικαστικός μηχανισμός όπου ο οφειλέτης και οι πιστωτές του μπορούν να συμφωνήσουν σε μια βιώσιμη ρύθμιση χωρίς δικαστήριο.
Το δημόσιο χρέος
Και το κράτος δανείζεται. Δύο λέξεις μπερδεύονται συχνά:
- Δημόσιο έλλειμμα είναι πόσο ξεπερνούν τα έξοδα του κράτους τα έσοδά του σε μία χρονιά. Αν τα έσοδα είναι περισσότερα, έχουμε πλεόνασμα.
- Δημόσιο χρέος είναι όλα όσα χρωστά το κράτος, συσσωρευμένα από τα προηγούμενα χρόνια.
Κάθε χρονιά με έλλειμμα σημαίνει νέο δανεισμό, άρα το χρέος μεγαλώνει. Το χρέος συνήθως μετριέται ως ποσοστό του ΑΕΠ: όπως ένα δάνειο το κρίνεις σε σχέση με τον μισθό του δανειζόμενου, το χρέος μιας χώρας το κρίνεις σε σχέση με όσα παράγει σε έναν χρόνο.
Η Ελλάδα μπήκε στην κρίση με χρέος πάνω από το 100% του ΑΕΠ και μεγάλα ελλείμματα, και το 2010 δεν μπορούσε πια να δανειστεί από τις αγορές. Ακολούθησαν δάνεια από τα κράτη της ευρωζώνης και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, με όρους λιτότητας: περικοπές σε μισθούς και συντάξεις, αυξήσεις φόρων. Το 2012 μέρος του χρέους προς ιδιώτες δανειστές διαγράφηκε με συμφωνία. Τα τελευταία χρόνια το χρέος πέφτει γρήγορα ως ποσοστό του ΑΕΠ, αλλά μένει από τα υψηλότερα της ΕΕ.
Για να μειωθεί ένα χρέος χρειάζονται, συνήθως μαζί, ανάπτυξη της οικονομίας, ώστε να μεγαλώνει το ΑΕΠ και τα έσοδα, και πλεονάσματα, ώστε να μη χρειάζεται νέος δανεισμός. Το πώς πετυχαίνονται, με περικοπές ή με επενδύσεις, με ποιους φόρους, είναι από τα πιο έντονα πολιτικά ζητήματα κάθε δημοκρατίας.
Παράδειγμα 1
Γιατί το χρέος ως % του ΑΕΠ εκτινάχθηκε το 2020;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ερώτημα. Το 2020 το χρέος έφτασε το 209% του ΑΕΠ, από 183% το 2019. Σημαίνει ότι το κράτος δανείστηκε ξαφνικά τεράστια ποσά; Ας δούμε τι έχει ένα κλάσμα: αριθμητή και παρονομαστή.
Ο αριθμητής, το χρέος. Στην πανδημία το κράτος δανείστηκε για να στηρίξει επιχειρήσεις και εργαζόμενους που έκλεισαν. Το χρέος μεγάλωσε.
Ο παρονομαστής, το ΑΕΠ. Με τα καταστήματα κλειστά και χωρίς τουρισμό, η οικονομία παρήγαγε πολύ λιγότερα. Όταν ο παρονομαστής μικραίνει, το κλάσμα μεγαλώνει, ακόμα κι αν ο αριθμητής δεν άλλαζε καθόλου.
Ένα απλό παράδειγμα με στρογγυλούς αριθμούς. Χρέος 300 και ΑΕΠ 150 δίνουν 200%. Αν το ΑΕΠ πέσει στο 135 χωρίς νέο δάνειο, γίνεται περίπου 222%. Και αν μετά το ΑΕΠ ανέβει στο 180, με το ίδιο χρέος, πέφτει στο περίπου 167%.
Το συμπέρασμα. Το ποσοστό ανέβηκε και από τα δύο: περισσότερο χρέος και μικρότερο ΑΕΠ. Και έπεσε μετά το 2021 κυρίως επειδή η οικονομία μεγάλωσε. Γι' αυτό η ανάπτυξη είναι τόσο κρίσιμη για ένα χρεωμένο κράτος.
Υπογεννητικότητα και γήρανση
Ο πληθυσμός της Ελλάδας, όπως και της Ευρώπης, γερνάει. Δύο λόγοι το προκαλούν μαζί: ζούμε περισσότερα χρόνια, που είναι κατάκτηση, και γεννιούνται λιγότερα παιδιά.
| Ελλάδα | Τότε | Σήμερα |
|---|---|---|
| Γεννήσεις τον χρόνο | 148.147 (1980) | 65.439 (2025) |
| Παιδιά ανά γυναίκα (δείκτης γονιμότητας) | 2,23 (1980) | 1,24 (2024) |
| Άνθρωποι 65 ετών και πάνω, % του πληθυσμού | 13,7% (1990) | 23,7% (2025) |
Πηγή: Eurostat (demo_gind, demo_find, demo_pjanind).
Για να μένει σταθερός ένας πληθυσμός χωρίς μετανάστευση, χρειάζονται περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα. Η Ελλάδα είναι κάτω από αυτό το όριο από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Η πληθυσμιακή πυραμίδα δείχνει τι σημαίνει αυτό: η βάση στενεύει και η κορυφή φουσκώνει, ώσπου το σχήμα θυμίζει περισσότερο μανιτάρι παρά πυραμίδα.
Γιατί γεννιούνται λιγότερα παιδιά
Δεν υπάρχει ένα αίτιο, και δεν φταίει μια ομάδα ανθρώπων. Οι έρευνες βρίσκουν πολλούς παράγοντες που δρουν μαζί:
- Οικονομικοί. Ανεργία, χαμηλοί μισθοί, ακριβό ενοίκιο: ένα ζευγάρι που δεν ξέρει αν θα έχει δουλειά του χρόνου δυσκολεύεται να σχεδιάσει παιδί.
- Σπουδές και καριέρα. Οι νέοι σπουδάζουν περισσότερα χρόνια και σταθεροποιούνται αργότερα· ο γάμος και το πρώτο παιδί έρχονται σε μεγαλύτερη ηλικία.
- Κόστος και χρόνος ανατροφής. Η μόρφωση ενός παιδιού κοστίζει, και οι θέσεις σε παιδικούς σταθμούς δεν φτάνουν πάντα. Πολλές οικογένειες σταματούν σε ένα ή δύο παιδιά.
- Νέες αντιλήψεις. Περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν πότε και αν θα κάνουν παιδιά. Αυτή η ελευθερία είναι δικαίωμα, όχι πρόβλημα· το ζήτημα είναι αν όσοι θέλουν παιδιά μπορούν να τα κάνουν.
- Μετανάστευση των νέων. Στην κρίση χιλιάδες νέοι έφυγαν στο εξωτερικό, και τα παιδιά τους γεννήθηκαν εκεί.
Παράδειγμα 2
Γεννήσεις και θάνατοι το 2025: πόσο αλλάζει ο πληθυσμός;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα στοιχεία. Το 2025 στην Ελλάδα έγιναν 65.439 γεννήσεις και 120.825 θάνατοι (Eurostat). Η διαφορά τους λέγεται φυσική μεταβολή του πληθυσμού.
Ο υπολογισμός. 65.439 − 120.825 = −55.386. Χωρίς τη μετανάστευση, ο πληθυσμός θα μίκραινε μέσα σε έναν χρόνο κατά περίπου 55.000 ανθρώπους: όσο μια μεσαία ελληνική πόλη.
Η σύγκριση. Το 1980 οι γεννήσεις ήταν 148.147, πάνω από διπλάσιες. Τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2025 θα είναι οι μαθητές της Α΄ Δημοτικού του 2031: λιγότερα τμήματα, σχολεία που κλείνουν σε χωριά, και σε είκοσι χρόνια λιγότεροι νέοι εργαζόμενοι.
Το συμπέρασμα. Η φυσική μεταβολή είναι αρνητική, και ό,τι αλλάζει στις γεννήσεις σήμερα φαίνεται στην αγορά εργασίας μετά από δύο δεκαετίες. Γι' αυτό οι δημογραφικές πολιτικές κρίνονται σε βάθος χρόνου.
Συνέπειες
- Συντάξεις και υγεία. Λιγότεροι εργαζόμενοι πληρώνουν εισφορές για περισσότερους συνταξιούχους, και οι ανάγκες για περίθαλψη μεγαλώνουν. Αυτό πιέζει για υψηλότερα όρια ηλικίας ή μικρότερες συντάξεις.
- Οικονομία. Λιγότεροι νέοι σημαίνει λιγότερα χέρια για δουλειά και, για πολλές επιχειρήσεις, μικρότερη αγορά.
- Περιφέρεια. Σε ορεινά χωριά και μικρά νησιά μένουν σχεδόν μόνο ηλικιωμένοι· κλείνουν σχολεία, και οι λίγοι νέοι φεύγουν μόλις τελειώσουν το Λύκειο.
- Οι ηλικιωμένοι οι ίδιοι. Στην οικογένεια που δεν ζει πια όλη μαζί, πολλοί μένουν μόνοι. Η μοναξιά της τρίτης ηλικίας είναι κι αυτή κοινωνικό πρόβλημα.
Οι πολιτικές που συζητούνται κινούνται σε πολλές κατευθύνσεις: επιδόματα γέννησης και φορολογικές ελαφρύνσεις για οικογένειες, περισσότεροι παιδικοί σταθμοί, φτηνότερη στέγη για νέους, ευκολότερος συνδυασμός δουλειάς και οικογένειας και για τους δύο γονείς, κίνητρα για να γυρίσουν όσοι έφυγαν, και οργανωμένη μετανάστευση. Καμία μόνη της δεν αρκεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η χρονιά όπου τα έσοδα του κράτους είναι περισσότερα από τα έξοδά του;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πότε ο δανεισμός βοηθά την οικονομία και πότε ο υπερδανεισμός ιδιωτών γίνεται κοινωνικό πρόβλημα.
- Να ξεχωρίζεις το δημόσιο έλλειμμα από το δημόσιο χρέος και να διαβάζεις το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ με στοιχεία της Eurostat.
- Να περιγράφεις με στοιχεία την υπογεννητικότητα και τη γήρανση του πληθυσμού στην Ελλάδα και να διαβάζεις μια πληθυσμιακή πυραμίδα.
- Να εξηγείς τα πολλά αίτια και τις συνέπειες της γήρανσης, και να κρίνεις πολιτικές που προτείνονται γι' αυτήν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.