# Το mol και στοιχειομετρία

> Η γέφυρα ανάμεσα στα γραμμάρια του εργαστηρίου και στα άτομα.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/the-mole

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι το mol και γιατί χρειάζεται.
- Να μετατρέπεις ανάμεσα σε γραμμάρια, mol και σωματίδια.
- Να υπολογίζεις γραμμομοριακή μάζα από χημικό τύπο.
- Να λύνεις στοιχειομετρικό πρόβλημα με τους συντελεστές της εξίσωσης.

## Το πρόβλημα που λύνει το mol

Η χημική εξίσωση σου λέει ότι **δύο μόρια** υδρογόνου αντιδρούν με **ένα** οξυγόνου. Ωραία — αλλά στο εργαστήριο δεν μετράς μόρια. Ζυγίζεις **γραμμάρια**.

Πώς μεταφράζεις; Με το mol.

$$
1\ \text{mol} = 6{,}02 \times 10^{23}
$$

Ο αριθμός λέγεται **σταθερά Avogadro** και δεν είναι τυχαίος: επιλέχθηκε ώστε **ένα mol οποιασδήποτε ουσίας να ζυγίζει, σε γραμμάρια, όσο η σχετική ατομική ή μοριακή της μάζα**.

> **Κλειδί**
>
> Αυτή είναι η ολόκληρη ιδέα, και είναι απλούστερη απ' ό,τι φαίνεται:
>
> - Το $\text{C}$ έχει $A_r = 12$ → $1\ \text{mol}$ άνθρακα ζυγίζει $12\ \text{g}$.
> - Το $\text{H}_2\text{O}$ έχει $M_r = 18$ → $1\ \text{mol}$ νερού ζυγίζει $18\ \text{g}$.
>
> Το mol είναι **γέφυρα**: από τα γραμμάρια που ζυγίζεις, στα σωματίδια που αντιδρούν.

## Οι τρεις μετατροπές

$$
n = \frac{m}{M}, \qquad N = n \cdot N_A, \qquad V_{\text{STP}} = n \cdot 22{,}4\ \text{L}
$$

όπου $n$ τα mol, $m$ η μάζα σε γραμμάρια, $M$ η γραμμομοριακή μάζα σε g/mol, και $N$ το πλήθος σωματιδίων.

Η τελευταία ισχύει **μόνο για αέρια** σε πρότυπες συνθήκες ($0°\text{C}$, $1\ \text{atm}$) — και είναι εντυπωσιακή: ένα mol **οποιουδήποτε** αερίου πιάνει $22{,}4$ λίτρα, ανεξάρτητα από το τι αέριο είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γραμμάρια, mol και σωματίδια μαζί*

> **Πρόσεχε**
>
> Το mol μετράει **σωματίδια**, και πρέπει να ξέρεις ποια.
>
> Ένα mol $\text{H}_2\text{O}$ περιέχει $6{,}02 \times 10^{23}$ **μόρια** νερού — αλλά $3 \times 6{,}02 \times 10^{23}$ **άτομα**, γιατί κάθε μόριο έχει τρία.
>
> Όταν η ερώτηση λέει «πόσα άτομα οξυγόνου», μην απαντήσεις με τον αριθμό των μορίων.

## Στοιχειομετρία: οι συντελεστές είναι αναλογία mol

Οι συντελεστές μιας ισοσταθμισμένης εξίσωσης δίνουν την αναλογία σε **mol** — όχι σε γραμμάρια.

$$
2\text{H}_2 + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O}
$$

$2\ \text{mol}$ υδρογόνου με $1\ \text{mol}$ οξυγόνου. Σε μάζα αυτό είναι $4\ \text{g}$ με $32\ \text{g}$ — καθόλου $2:1$.

> **Θυμήσου**
>
> Η διαδρομή κάθε στοιχειομετρικού προβλήματος είναι πάντα η ίδια:
>
> **γραμμάρια A → mol A → mol B → γραμμάρια B**
>
> Ποτέ δεν πηγαίνεις κατευθείαν από γραμμάρια σε γραμμάρια. Η αναλογία υπάρχει μόνο στη μέση, στα mol.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσα mol είναι τα \$88\ \text{g CO}\_2; \ (\text{C}{=}12, \ \text{O}{=}16)\$

1. Πρώτα η γραμμομοριακή μάζα. Το $\text{CO}_2$ έχει ένα άνθρακα και **δύο** οξυγόνα:

   $M = 12 + 2 \times 16 = 44\ \text{g/mol}$
2. $n = \frac{m}{M} = \frac{88}{44} = 2\ \text{mol}$
3. **Πλήθος μορίων:** $N = 2 \times 6{,}02 \times 10^{23} = 1{,}204 \times 10^{24}$
4. **Όγκος σε STP:** $V = 2 \times 22{,}4 = 44{,}8\ \text{L}$

   Ένα ποσό που χωράει σε ένα ποτήρι ως στερεό ξηρό πάγο, καταλαμβάνει σχεδόν $45$ λίτρα ως αέριο. Αυτή είναι η διαφορά πυκνότητας ανάμεσα στις καταστάσεις.

### Παράδειγμα 2: Πόσα γραμμάρια είναι \$0{,}5\ \text{mol H}\_2\text{SO}\_4; \ (\text{H}{=}1, \ \text{S}{=}32, \ \text{O}{=}16)\$

1. Γραμμομοριακή μάζα, μετρώντας κάθε άτομο:

   $M = 2 \times 1 + 32 + 4 \times 16 = 2 + 32 + 64 = 98\ \text{g/mol}$
2. Από $n = \frac{m}{M}$ προκύπτει $m = n \cdot M$:

   $m = 0{,}5 \times 98 = 49\ \text{g}$
3. **Έλεγχος λογικής.** Μισό mol πρέπει να δίνει μισή μάζα από ένα mol. Το $49$ είναι το μισό του $98$ ✓

### Παράδειγμα 3: Πόσα g \$\text{O}\_2\$ χρειάζονται για την καύση \$16\ \text{g CH}\_4\$;

1. **Ισοσταθμισμένη εξίσωση πρώτα.** Χωρίς αυτήν, καμία αναλογία δεν υπάρχει.

   $\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}$
2. **Γραμμάρια A → mol A.** $M_{\text{CH}_4} = 12 + 4 = 16\ \text{g/mol}$

   $n_{\text{CH}_4} = \frac{16}{16} = 1\ \text{mol}$
3. **mol A → mol B.** Η εξίσωση λέει $1:2$:

   $n_{\text{O}_2} = 2 \times 1 = 2\ \text{mol}$
4. **mol B → γραμμάρια B.** $M_{\text{O}_2} = 32\ \text{g/mol}$

   $m = 2 \times 32 = 64\ \text{g}$
5. Χρειάζονται $64\ \text{g}$ οξυγόνου για $16\ \text{g}$ μεθανίου.

   **Πρόσεξε την παγίδα:** η αναλογία **μαζών** είναι $1:4$, όχι $1:2$. Αν είχες πολλαπλασιάσει τα γραμμάρια επί $2$, θα έβγαζες $32\ \text{g}$ — λάθος στο μισό.

### Παράδειγμα 4: Πόσα άτομα υδρογόνου υπάρχουν σε \$2\ \text{mol NH}\_3\$;

1. Μόρια αμμωνίας:

   Μόρια: $N = 2 \times 6{,}02 \times 10^{23} = 1{,}204 \times 10^{24}$
2. Κάθε μόριο $\text{NH}_3$ περιέχει **τρία** άτομα υδρογόνου.
3. $N_{\text{H}} = 3 \times 1{,}204 \times 10^{24} = 3{,}612 \times 10^{24}$ άτομα
4. **Ισοδύναμα, με mol:** $2\ \text{mol}$ αμμωνίας περιέχουν $6\ \text{mol}$ ατόμων υδρογόνου.

   Δουλεύοντας σε mol αποφεύγεις εντελώς τους τεράστιους αριθμούς — και αυτό ακριβώς είναι το νόημα του mol.

## Ερωτήσεις

1. Πόση είναι η γραμμομοριακή μάζα του $\text{CaCO}_3$; ($\text{Ca}{=}40$, $\text{C}{=}12$, $\text{O}{=}16$)
   - $100\ \text{g/mol}$
   - $68\ \text{g/mol}$
   - $84\ \text{g/mol}$
   - $116\ \text{g/mol}$
2. Πόσα mol είναι τα $36\ \text{g}$ νερού; ($M = 18\ \text{g/mol}$)
   - $2\ \text{mol}$
   - $0{,}5\ \text{mol}$
   - $648\ \text{mol}$
   - $18\ \text{mol}$
3. Πόσα **άτομα** συνολικά περιέχει $1\ \text{mol}$ $\text{H}_2\text{O}$;
   - $6{,}02 \times 10^{23}$
   - $1{,}8 \times 10^{24}$
   - $2 \times 6{,}02 \times 10^{23}$
   - $18 \times 6{,}02 \times 10^{23}$
4. Στην $2\text{H}_2 + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O}$, πόσα mol νερού δίνουν $3\ \text{mol}$ $\text{O}_2$ (με περίσσεια $\text{H}_2$);
   - $3\ \text{mol}$
   - $6\ \text{mol}$
   - $1{,}5\ \text{mol}$
   - $54\ \text{g}$
5. Ποιο αέριο καταλαμβάνει τον μεγαλύτερο όγκο σε STP: $1\ \text{mol}$ $\text{H}_2$ ή $1\ \text{mol}$ $\text{CO}_2$;
   - Το $\text{H}_2$, γιατί είναι ελαφρύτερο
   - Το $\text{CO}_2$, γιατί έχει μεγαλύτερα μόρια
   - Καταλαμβάνουν τον ίδιο όγκο
   - Εξαρτάται από τη θερμοκρασία
6. Πόσα mol ιόντων $\text{Cl}^-$ δίνει $1\ \text{mol}$ $\text{CaCl}_2$ όταν διαλυθεί;
   - $2\ \text{mol}$
   - $1\ \text{mol}$
   - $3\ \text{mol}$
   - $0{,}5\ \text{mol}$
7. Πόσα γραμμάρια ζυγίζουν $0{,}5\ \text{mol}$ $\text{NaOH}$; ($\text{Na}{=}23$, $\text{O}{=}16$, $\text{H}{=}1$)
   - $20\ \text{g}$
   - $40\ \text{g}$
   - $80\ \text{g}$
   - $10\ \text{g}$
8. Πόσο όγκο καταλαμβάνουν $2\ \text{mol}$ οποιουδήποτε αερίου σε STP;
   - $44{,}8\ \text{L}$
   - $22{,}4\ \text{L}$
   - $11{,}2\ \text{L}$
   - Εξαρτάται από το αέριο

## Ασκήσεις

1. Πόσα mol είναι τα $117$ g $\text{NaCl}$, με $M = 58{,}5$ g/mol;
2. Πόσα άτομα οξυγόνου υπάρχουν σε $4{,}9$ g $\text{H}_2\text{SO}_4$; ($\text{H} = 1$, $\text{S} = 32$, $\text{O} = 16$, $N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23}$)
3. Πίνεις μια γουλιά νερό. Πόσα μόρια νερού κατάπιες; Δεν σου δίνουμε τον όγκο της γουλιάς: εκτίμησέ τον εσύ. ($\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$, $N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23}$)
   α) Πόσα μόρια νερού έχει μια γουλιά, περίπου;
   β) Το Σύμπαν έχει ηλικία περίπου $4 \cdot 10^{17}$ δευτερόλεπτα. Αν μετρούσες ένα μόριο κάθε δευτερόλεπτο από τη Μεγάλη Έκρηξη ως σήμερα, τι μέρος της γουλιάς θα είχες μετρήσει;
4. Καις πλήρως ένα δείγμα ενός αέριου υδρογονάνθρακα $\text{C}_x\text{H}_y$, χωρίς να ξέρεις πόσο ήταν, και μαζεύεις $8{,}8$ g $\text{CO}_2$ και $4{,}5$ g $\text{H}_2\text{O}$. ($\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$)
   α) Σε τι αναλογία είναι τα άτομα άνθρακα και υδρογόνου στο μόριο;
   β) Πόσο ζύγιζε το δείγμα, και πόσα g $\text{O}_2$ κάηκαν;
   γ) Οι τύποι $\text{C}_2\text{H}_5$, $\text{C}_4\text{H}_{10}$ και $\text{C}_6\text{H}_{15}$ ταιριάζουν όλοι με την αναλογία. Ένα άλλο δείγμα του ίδιου αερίου, $2{,}24$ L σε STP, ζυγίζει $5{,}8$ g. Ποιος είναι ο μοριακός τύπος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/the-mole
