# Διαλύματα και συγκέντρωση

> Περιεκτικότητες, molarity και αραιώσεις χωρίς μπέρδεμα.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/solutions

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις διαλύτη από διαλυμένη ουσία και να ξέρεις τι σημαίνει κορεσμένο.
- Να υπολογίζεις περιεκτικότητες % w/w, % w/v και % v/v.
- Να υπολογίζεις και να χρησιμοποιείς τη μοριακή συγκέντρωση (molarity).
- Να λύνεις πρόβλημα αραίωσης με τον νόμο C₁V₁ = C₂V₂.

## Διάλυμα: ποιος διαλύει ποιον

Ένα **διάλυμα** είναι ομογενές μείγμα. Δύο ρόλοι:

- **Διαλύτης** — αυτό που υπάρχει σε μεγαλύτερη ποσότητα (συνήθως το νερό).
- **Διαλυμένη ουσία** — αυτό που διαλύεται μέσα του.

«Ομογενές» σημαίνει ότι δεν ξεχωρίζεις τα συστατικά ούτε με μικροσκόπιο. Αν κάτι καθιζάνει ή θολώνει, δεν είναι διάλυμα — είναι αιώρημα.

Ένα διάλυμα είναι **κορεσμένο** όταν δεν μπορεί να διαλύσει άλλη ποσότητα στη δεδομένη θερμοκρασία. Η θερμοκρασία μετράει: ζεστό νερό διαλύει πολύ περισσότερη ζάχαρη από κρύο — γι' αυτό το σιρόπι φτιάχνεται με βράσιμο.

## Τρεις περιεκτικότητες, τρεις ερωτήσεις

| Σύμβολο   | Τύπος                                               | Πότε χρησιμοποιείται             |
| --------- | --------------------------------------------------- | -------------------------------- |
| **% w/w** | **μάζα ουσίας : μάζα διαλύματος × 100**             | στερεό σε στερεό, ή γενικά μάζες |
| **% w/v** | **μάζα ουσίας σε g : όγκος διαλύματος σε mL × 100** | στερεό διαλυμένο σε υγρό         |
| **% v/v** | **όγκος ουσίας : όγκος διαλύματος × 100**           | υγρό σε υγρό (π.χ. αλκοόλ)       |

> **Πρόσεχε**
>
> Ο παρονομαστής είναι πάντα το **διάλυμα**, όχι ο **διαλύτης**.
>
> Αν διαλύσεις $20\ \text{g}$ αλάτι σε $80\ \text{g}$ νερό, το διάλυμα ζυγίζει $100\ \text{g}$ — όχι $80$. Η περιεκτικότητα είναι $20\%$ w/w, όχι $25\%$.

## Μοριακή συγκέντρωση

Η χημεία δεν αντιδρά με γραμμάρια — αντιδρά με mol. Γι' αυτό στο εργαστήριο η μονάδα που μετράει είναι η **molarity**:

$$
c = \frac{n}{V} \qquad \left[\frac{\text{mol}}{\text{L}}\right]
$$

Ένα διάλυμα $2\ \text{M}$ περιέχει $2\ \text{mol}$ διαλυμένης ουσίας σε **κάθε λίτρο διαλύματος**.

> **Κλειδί**
>
> Γιατί προτιμάται η molarity από τις περιεκτικότητες;
>
> Επειδή δύο διαλύματα ίδιας molarity περιέχουν **ίδιο πλήθος σωματιδίων** ανά λίτρο, ό,τι ουσία κι αν είναι. Άρα αντιδρούν σε γνωστή αναλογία, απευθείας από την εξίσωση.
>
> Το $10\%$ w/v δεν σου λέει τίποτα τέτοιο: εξαρτάται από το πόσο ζυγίζει το μόριο.

*Ογκομετρικές φιάλες. Η καθεμιά έχει μία μόνο χαραγή στον λαιμό, για έναν συγκεκριμένο όγκο, π.χ. 100 mL. Διαλύεις την ουσία και συμπληρώνεις με νερό ως τη χαραγή: έτσι ξέρεις με ακρίβεια τον όγκο του διαλύματος, που μπαίνει στον τύπο c = n / V.*

## Αραίωση

Όταν προσθέτεις νερό, το πλήθος των mol της διαλυμένης ουσίας **δεν αλλάζει** — μόνο ο όγκος. Άρα:

$$
c_1 V_1 = c_2 V_2
$$

Και οι δύο πλευρές είναι τα ίδια mol, μετρημένα πριν και μετά.

> **Θυμήσου**
>
> **Πάντα το οξύ στο νερό, ποτέ το νερό στο οξύ.**
>
> Η αραίωση πυκνού οξέος εκλύει πολλή θερμότητα. Αν ρίξεις λίγο νερό σε πολύ οξύ, η θερμότητα συγκεντρώνεται σε μικρή ποσότητα νερού, που βράζει ακαριαία και εκτοξεύει οξύ.
>
> Ρίχνοντας το οξύ σιγά-σιγά στο νερό, η θερμότητα απλώνεται σε μεγάλη μάζα νερού και απορροφάται με ασφάλεια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από mol σε γραμμάρια για την παρασκευή διαλύματος*

Πρόσεξε πόσο διαφέρουν: για διάλυμα $1\ \text{M}$ χρειάζεσαι $58{,}5\ \text{g}$ αλάτι αλλά $342\ \text{g}$ ζάχαρη. Ίδια συγκέντρωση, εξαπλάσια μάζα — επειδή το μόριο της ζάχαρης είναι πολύ βαρύτερο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διαλύεις \$25\ \text{g}\$ αλάτι σε \$225\ \text{g}\$ νερό. Περιεκτικότητα % w/w;

1. Μάζα **διαλύματος** = μάζα ουσίας + μάζα διαλύτη:

   $25 + 225 = 250\ \text{g}$
2. $\% \text{w/w} = \frac{25}{250} \times 100$
3. $= 10\%$
4. **Η παγίδα.** Αν είχες διαιρέσει με $225$ (τη μάζα του νερού) θα έβγαζες $11{,}1\%$.

   Ο παρονομαστής είναι πάντα το σύνολο.

### Παράδειγμα 2: Πόσα g NaOH για \$500\$ mL διαλύματος \$0{,}2\ \text{M}; \ (M = 40)\$

1. Μετατρέπω τον όγκο σε **λίτρα**, γιατί η molarity ορίζεται ανά λίτρο:

   $V = 500\ \text{mL} = 0{,}5\ \text{L}$
2. $n = c \cdot V = 0{,}2 \times 0{,}5 = 0{,}1\ \text{mol}$
3. $m = n \cdot M = 0{,}1 \times 40 = 4\ \text{g}$
4. **Πώς το φτιάχνεις στην πράξη:** ζυγίζεις $4\ \text{g}$, τα διαλύεις σε λίγο νερό, και μετά **συμπληρώνεις μέχρι τα $500\ \text{mL}$**.

   Δεν προσθέτεις $500\ \text{mL}$ νερό — ο τελικός όγκος πρέπει να είναι $500\ \text{mL}$, και το στερεό καταλαμβάνει κι αυτό χώρο.

### Παράδειγμα 3: Αραιώνεις \$50\$ mL διαλύματος \$6\ \text{M}\$ σε \$300\ \text{mL}\$. Νέα συγκέντρωση;

1. Τα mol δεν αλλάζουν, άρα:

   $c_1 V_1 = c_2 V_2$
2. $6 \times 50 = c_2 \times 300$
3. $c_2 = \frac{300}{300} = 1\ \text{M}$
4. **Έλεγχος λογικής.** Ο όγκος εξαπλασιάστηκε ($50 \to 300$), άρα η συγκέντρωση πρέπει να γίνει το ένα έκτο: $6 : 6 = 1$ ✓

   Οι μονάδες του όγκου δεν χρειάστηκε να μετατραπούν, γιατί εμφανίζονται και στις δύο πλευρές και απλοποιούνται.

### Παράδειγμα 4: Πόσα mL διαλύματος \$2\ \text{M}\$ χρειάζεσαι για \$250\$ mL διαλύματος \$0{,}4\ \text{M}\$;

1. Ξέρω το ζητούμενο διάλυμα, ψάχνω πόσο πυκνό θα πάρω:

   $c_1 V_1 = c_2 V_2$ με $c_1 = 2$, $c_2 = 0{,}4$, $V_2 = 250\ \text{mL}$
2. $2 \times V_1 = 0{,}4 \times 250 = 100$
3. $V_1 = 50\ \text{mL}$
4. **Η οδηγία εκτέλεσης:** παίρνεις $50\ \text{mL}$ από το πυκνό και συμπληρώνεις με νερό **μέχρι τα $250\ \text{mL}$**.

   Άρα προσθέτεις περίπου $200\ \text{mL}$ νερό — αλλά αυτό που μετράς είναι ο **τελικός όγκος**, όχι το νερό που έριξες.

## Ερωτήσεις

1. Διαλύεις $10\ \text{g}$ ζάχαρη σε $90\ \text{g}$ νερό. Πόση είναι η % w/w περιεκτικότητα;
   - $10\%$
   - $11{,}1\%$
   - $90\%$
   - $9\%$
2. Πόση είναι η συγκέντρωση διαλύματος με $0{,}5\ \text{mol}$ σε $250\ \text{mL}$;
   - $2\ \text{M}$
   - $0{,}002\ \text{M}$
   - $0{,}125\ \text{M}$
   - $125\ \text{M}$
3. Αραιώνεις $20\ \text{mL}$ διαλύματος $5\ \text{M}$ σε τελικό όγκο $100\ \text{mL}$. Νέα συγκέντρωση;
   - $1\ \text{M}$
   - $25\ \text{M}$
   - $0{,}2\ \text{M}$
   - $4\ \text{M}$
4. Πώς αραιώνεις σωστά πυκνό θειικό οξύ;
   - Ρίχνεις το νερό σιγά-σιγά μέσα στο οξύ
   - Ρίχνεις το οξύ σιγά-σιγά μέσα στο νερό
   - Τα αδειάζεις μαζί σε ένα τρίτο δοχείο
   - Με όποια σειρά θέλεις, αρκεί να ανακατεύεις
5. Πόσα γραμμάρια $\text{NaCl}$ ($M = 58{,}5$) για $2\ \text{L}$ διαλύματος $0{,}5\ \text{M}$;
   - $58{,}5\ \text{g}$
   - $29{,}25\ \text{g}$
   - $117\ \text{g}$
   - $1\ \text{g}$
6. Πόσα γραμμάρια $\text{NaCl}$ ($M = 58{,}5$) χρειάζονται για $2$ L διαλύματος $0{,}5$ M;
   - $58{,}5$ g
   - $29{,}25$ g
   - $117$ g
   - $0{,}5$ g
7. Τι δηλώνει η περιεκτικότητα $\% \text{w/v}$ ενός διαλύματος;
   - Γραμμάρια διαλυμένης ουσίας σε $100$ mL διαλύματος
   - Γραμμάρια ουσίας σε $100$ g διαλύματος
   - Χιλιοστόλιτρα ουσίας σε $100$ mL διαλύματος
   - Mol ουσίας ανά λίτρο διαλύματος
8. Πόσα mL διαλύματος $2$ M χρειάζεσαι για να φτιάξεις $250$ mL διαλύματος $0{,}4$ M;
   - $50$ mL
   - $125$ mL
   - $100$ mL
   - $500$ mL

## Ασκήσεις

1. Διαλύεις $12$ g αλάτι σε $68$ g νερό. Πόση είναι η % w/w περιεκτικότητα;
2. Ένα διάλυμα γλυκόζης, $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$, έχει περιεκτικότητα $9\%$ w/v. Πόση είναι η μοριακή του συγκέντρωση; ($\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$)
3. Το πυκνό υδροχλωρικό οξύ του εργαστηρίου έχει περιεκτικότητα $36{,}5\%$ w/w σε $\text{HCl}$ και πυκνότητα $1{,}2$ g/mL. Πόσα mL από αυτό χρειάζεσαι για να φτιάξεις $500$ mL διαλύματος $\text{HCl}$ $0{,}6$ M; ($M_r$ του $\text{HCl} = 36{,}5$)
4. Στο εργαστήριο υπάρχουν δύο διαλύματα $\text{NaCl}$: το Α, $0{,}4$ M, και το Β, $1{,}6$ M. Θέλεις $600$ mL διαλύματος $0{,}8$ M, αναμειγνύοντας μόνο αυτά τα δύο. Θεώρησε ότι οι όγκοι προστίθενται.
   α) Πόσα mL από το καθένα χρειάζεσαι;
   β) Μπορείς, αναμειγνύοντας μόνο τα Α και Β, να φτιάξεις διάλυμα $2$ M;
   γ) Πόση είναι η % w/v περιεκτικότητα του διαλύματος $0{,}8$ M; ($M = 58{,}5$ για το $\text{NaCl}$)
5. Ξεκινάς από διάλυμα ζάχαρης $1$ M. Σε κάθε βήμα παίρνεις $1$ mL από το διάλυμα, το αραιώνεις με νερό ως τα $100$ mL, και συνεχίζεις με το νέο διάλυμα. ($N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23}$)
   α) Πόση είναι η συγκέντρωση μετά από $k$ βήματα;
   β) Μετά από πόσα βήματα ένα λίτρο του διαλύματος έχει, κατά μέσο όρο, λιγότερο από ένα μόριο ζάχαρης;
   γ) Κάποια σκευάσματα που πωλούνται με την ένδειξη «30C» έχουν περάσει από $30$ τέτοια βήματα. Αν ξεκίνησαν από $1$ M, σε πόσα λίτρα βρίσκεται, κατά μέσο όρο, ένα μόριο της αρχικής ουσίας;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/solutions
