# Περιοδικός πίνακας

> Ο πίνακας δεν είναι λίστα — είναι χάρτης συμπεριφοράς.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/periodic-table

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις περίοδο και ομάδα από την ηλεκτρονιακή δόμηση.
- Να προβλέπεις συμπεριφορά στοιχείου από τη θέση του στον πίνακα.
- Να εξηγείς τις τάσεις ατομικής ακτίνας και ηλεκτραρνητικότητας.
- Να ξέρεις τι ενώνει τα στοιχεία κάθε ομάδας.

## Ο πίνακας δεν είναι λίστα

Ο Μεντελέγιεφ δεν κατέταξε απλώς τα στοιχεία. Τα τακτοποίησε έτσι ώστε όσα **συμπεριφέρονται όμοια** να μπαίνουν στην ίδια στήλη — και άφησε κενά για στοιχεία που δεν είχαν ανακαλυφθεί, προβλέποντας τις ιδιότητές τους.

Όταν βρέθηκαν, ταίριαζαν. Αυτό μετέτρεψε τον πίνακα από κατάλογο σε **εργαλείο πρόβλεψης**.

*Ο Ντμίτρι Μεντελέγιεφ σε μεγάλη ηλικία. Το 1869 δημοσίευσε τον πίνακά του με κενές θέσεις για στοιχεία που δεν είχαν βρεθεί ακόμη, και περιέγραψε από πριν τις ιδιότητές τους.*

> **Κλειδί**
>
> Δύο συντεταγμένες, δύο σημασίες:
>
> - **Περίοδος** (γραμμή) = αριθμός **στιβάδων**. Το νάτριο ($2, 8, 1$) έχει τρεις στιβάδες, άρα είναι στην $3$η περίοδο.
> - **Ομάδα** (στήλη) = αριθμός **ηλεκτρονίων σθένους**. Το νάτριο έχει $1$, άρα ομάδα $1$.
>
> Η δεύτερη είναι η σημαντική: **ίδια ομάδα σημαίνει ίδια χημεία**, γιατί η χημεία παίζεται μόνο με τα εξωτερικά ηλεκτρόνια.

## Οι ομάδες με όνομα

| Ομάδα | Όνομα           | Ηλεκτρόνια σθένους    | Συμπεριφορά                          |
| ----- | --------------- | --------------------- | ------------------------------------ |
| 1     | Αλκάλια         | $1$                   | χάνουν εύκολα $1 e^-$, πολύ δραστικά |
| 2     | Αλκαλικές γαίες | $2$                   | χάνουν $2 e^-$                       |
| 17    | Αλογόνα         | $7$                   | παίρνουν εύκολα $1 e^-$              |
| 18    | Ευγενή αέρια    | $8$ (ή $2$ για το He) | πλήρης στιβάδα, αδρανή               |

Πρόσεξε τη συμμετρία: τα αλκάλια θέλουν να **δώσουν** ένα, τα αλογόνα να **πάρουν** ένα. Γι' αυτό το νάτριο και το χλώριο αντιδρούν τόσο βίαια — και γι' αυτό το αλάτι είναι τόσο σταθερό.

> **Πρόσεχε**
>
> Το υδρογόνο μπαίνει συνήθως πάνω από τα αλκάλια, αλλά **δεν είναι** αλκάλιο. Έχει ένα ηλεκτρόνιο σθένους σαν αυτά, αλλά η στιβάδα του γεμίζει με **δύο**, όχι με οκτώ — άρα μπορεί και να δώσει και να πάρει.
>
> Είναι η πιο χαρακτηριστική εξαίρεση του πίνακα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βρες τη θέση από τη δόμηση*

## Δύο τάσεις που εξηγούν σχεδόν τα πάντα

**Ατομική ακτίνα:**

- Κατεβαίνοντας μια ομάδα → **μεγαλώνει** (προστίθενται στιβάδες).
- Πηγαίνοντας δεξιά σε μια περίοδο → **μικραίνει**. Αυτό ξαφνιάζει: προστίθενται ηλεκτρόνια, αλλά και πρωτόνια, και ο ισχυρότερος πυρήνας τραβάει **την ίδια** στιβάδα πιο κοντά.

**Ηλεκτραρνητικότητα** — πόσο δυνατά τραβάει ένα άτομο τα κοινά ηλεκτρόνια ενός δεσμού:

- Κατεβαίνοντας μια ομάδα → **μικραίνει**.
- Πηγαίνοντας δεξιά → **μεγαλώνει**.

Άρα το πιο ηλεκτραρνητικό στοιχείο είναι πάνω δεξιά: το **φθόριο**. Και το λιγότερο, κάτω αριστερά.

> **Θυμήσου**
>
> Η ηλεκτραρνητικότητα είναι το μοναδικό μέγεθος που θα χρειαστείς για να προβλέψεις **τι είδους δεσμό** σχηματίζουν δύο στοιχεία — το θέμα της επόμενης ενότητας.
>
> Μεγάλη διαφορά ηλεκτραρνητικότητας → το ένα αρπάζει το ηλεκτρόνιο → **ιοντικός** δεσμός.
> Μικρή διαφορά → μοιράζονται → **ομοιοπολικός**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στοιχείο με \$Z = 16\$. Περίοδος, ομάδα, όνομα;

1. Ηλεκτρονιακή δόμηση: γεμίζω K($2$), L($8$), και μένουν $6$ για τη M.

   $2, 8, 6$
2. **Περίοδος:** τρεις στιβάδες → περίοδος $3$.
3. **Ομάδα:** $6$ ηλεκτρόνια σθένους → ομάδα $16$ (η παλιά ονομασία ήταν VIA).
4. Είναι το **θείο** (S).

   **Πρόβλεψη χωρίς να ξέρω τίποτα άλλο:** έχει $6$ ηλεκτρόνια σθένους, άρα του λείπουν $2$ για πλήρη στιβάδα. Θα τείνει να πάρει δύο ηλεκτρόνια και να σχηματίσει $\text{S}^{2-}$ — όπως ακριβώς το οξυγόνο, που είναι από πάνω του.

### Παράδειγμα 2: Ποιο έχει μεγαλύτερη ατομική ακτίνα, το Na ή το Cl;

1. Και τα δύο είναι στην **ίδια περίοδο** ($3$): $\text{Na}$ είναι $2, 8, 1$ και $\text{Cl}$ είναι $2, 8, 7$.

   Ίδιος αριθμός στιβάδων.
2. Το $\text{Cl}$ έχει $17$ πρωτόνια, το $\text{Na}$ μόνο $11$.
3. Περισσότερα πρωτόνια σημαίνει ισχυρότερη έλξη πάνω στην **ίδια** εξωτερική στιβάδα, άρα μικρότερο άτομο.

   Το **νάτριο** είναι μεγαλύτερο.
4. Αυτό είναι αντιδιαισθητικό: το χλώριο έχει περισσότερα ηλεκτρόνια αλλά είναι μικρότερο. Ο πυρήνας κερδίζει.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το He είναι αδρανές ενώ το Be, με 2 ηλεκτρόνια σθένους, δεν είναι;

1. Και τα δύο έχουν $2$ ηλεκτρόνια στην εξωτερική στιβάδα. Η διαφορά είναι **ποια** στιβάδα.
2. Το ήλιο ($Z = 2$) έχει δόμηση $2$: η στιβάδα K είναι η εξωτερική του, και η K γεμίζει με **δύο**.

   Πλήρης στιβάδα → σταθερό → αδρανές.
3. Το βηρύλλιο ($Z = 4$) έχει δόμηση $2, 2$: η εξωτερική του είναι η L, που γεμίζει με **οκτώ**.

   Δύο από οκτώ → πολύ μακριά από πλήρη → δραστικό.
4. Το ζητούμενο δεν είναι «δύο ηλεκτρόνια» — είναι **πλήρης στιβάδα**. Γι' αυτό το ήλιο κάθεται στην ομάδα $18$ και όχι στη $2$.

## Ερωτήσεις

1. Στοιχείο έχει ηλεκτρονιακή δόμηση $2, 8, 3$. Σε ποια περίοδο και ομάδα ανήκει;
   - Περίοδος $3$, ομάδα $13$
   - Περίοδος $13$, ομάδα $3$
   - Περίοδος $2$, ομάδα $8$
   - Περίοδος $3$, ομάδα $3$
2. Τι έχουν κοινό όλα τα στοιχεία της **ίδιας ομάδας**;
   - Τον ίδιο αριθμό πρωτονίων
   - Τον ίδιο αριθμό ηλεκτρονίων σθένους
   - Την ίδια ατομική μάζα
   - Τον ίδιο αριθμό στιβάδων
3. Καθώς προχωράς **δεξιά** σε μια περίοδο, η ατομική ακτίνα:
   - Αυξάνεται, γιατί προστίθενται ηλεκτρόνια
   - Μειώνεται
   - Μένει σταθερή
   - Αυξάνεται, γιατί προστίθενται στιβάδες
4. Ποιο είναι το πιο ηλεκτραρνητικό στοιχείο;
   - Το νάτριο (Na)
   - Το φθόριο (F)
   - Το ήλιο (He)
   - Ο άνθρακας (C)
5. Γιατί τα ευγενή αέρια είναι σχεδόν αδρανή;
   - Επειδή δεν έχουν ηλεκτρόνια σθένους
   - Επειδή έχουν πλήρη εξωτερική στιβάδα
   - Επειδή είναι αέρια
   - Επειδή έχουν μεγάλη μάζα
6. Τι κοινό έχουν τα στοιχεία της ίδιας **περιόδου**;
   - Τον ίδιο αριθμό στιβάδων
   - Τον ίδιο αριθμό ηλεκτρονίων σθένους
   - Παρόμοιες χημικές ιδιότητες
   - Την ίδια ατομική ακτίνα
7. Καθώς κατεβαίνεις μια **ομάδα**, η ατομική ακτίνα:
   - μεγαλώνει, γιατί προστίθενται στιβάδες
   - μικραίνει, γιατί αυξάνεται το φορτίο του πυρήνα
   - μένει ίδια, γιατί δεν αλλάζουν τα ηλεκτρόνια σθένους
   - αλλάζει χωρίς κανόνα, ανάλογα με το στοιχείο
8. Γιατί το ήλιο είναι αδρανές ενώ το βηρύλλιο, που έχει επίσης δύο ηλεκτρόνια σθένους, δεν είναι;
   - Γιατί η μόνη στιβάδα του ηλίου γεμίζει με δύο ηλεκτρόνια
   - Γιατί το ήλιο είναι αέριο, ενώ το βηρύλλιο είναι μέταλλο
   - Γιατί το βηρύλλιο είναι ραδιενεργό και διασπάται εύκολα
   - Γιατί το ήλιο έχει μικρότερη μάζα και λιγότερα πρωτόνια

## Ασκήσεις

1. Στοιχείο έχει ηλεκτρονιακή δόμηση $2, 8, 8, 1$. Σε ποια περίοδο και ομάδα ανήκει;
   *Άτομο με 2 ηλεκτρόνια στη στιβάδα K, 8 στην L, 8 στην M και 1 στην N.*
2. Ποιο έχει μεγαλύτερη ατομική ακτίνα, το στοιχείο με $Z = 12$ ή αυτό με $Z = 20$; Ποιο από τα δύο είναι πιο ηλεκτραρνητικό;
3. Κατάταξε τα στοιχεία με $Z = 9$, $12$, $17$ και $19$ από το μικρότερο άτομο στο μεγαλύτερο.
4. Ο Μεντελέγιεφ έβαζε τα στοιχεία στη σειρά των μαζών τους. Το 1894 βρέθηκε το αργό, $\text{Ar}$, ένα αέριο που δεν αντιδρά με τίποτα, με $A_r = 39{,}9$. Γύρω από αυτή τη μάζα ήταν το χλώριο ($35{,}5$), που δίνει $\text{HCl}$, το κάλιο ($39{,}1$), που αντιδρά βίαια με το νερό όπως το νάτριο, και το ασβέστιο ($40{,}1$), που δίνει $\text{CaCl}_2$ όπως το μαγνήσιο δίνει $\text{MgCl}_2$. Θεώρησε ότι οι στήλες του σημερινού πίνακα υπάρχουν ήδη.
   α) Δείξε ότι το αργό δεν χωράει πουθενά στον πίνακα, αν πρέπει να ισχύουν μαζί η σειρά των μαζών και το «ίδια ομάδα, ίδια χημεία».
   β) Σήμερα ο πίνακας ακολουθεί τον ατομικό αριθμό. Το συνηθέστερο ισότοπο του αργού έχει $A = 40$ και του καλίου $A = 39$. Ποιος είναι ο $Z$ του αργού, και πώς γίνεται το βαρύτερο άτομο να έρχεται πρώτο;
5. Ψάχνεις στοιχεία ανάμεσα στα $20$ πρώτα του πίνακα, με τον κανόνα πλήρωσης της ενότητας.
   α) Δύο στοιχεία είναι στην ίδια ομάδα, και ο ατομικός αριθμός του ενός είναι διπλάσιος από του άλλου. Ποια είναι; Δείξε ότι δεν υπάρχει άλλο τέτοιο ζευγάρι.
   β) Ένα στοιχείο, που δεν είναι ευγενές αέριο, έχει διπλάσια ηλεκτρόνια σθένους από τις στιβάδες του. Ποια στοιχεία το κάνουν;
   γ) Από τα $\text{O}$, $\text{S}$ και $\text{C}$, ποιο είναι το πιο ηλεκτραρνητικό; Μπορείς με τις δύο τάσεις να πεις ποιο από τα $\text{C}$ και $\text{S}$ είναι μεγαλύτερο άτομο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/periodic-table
