# Ταξινόμηση ενώσεων και ονοματολογία

> Πώς διαβάζεις ένα όνομα και γράφεις τον τύπο του.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/nomenclature

## Τι θα μάθεις

- Να ταξινομείς μια ένωση ως οξύ, βάση, οξείδιο ή άλας.
- Να βρίσκεις τον αριθμό οξείδωσης ενός στοιχείου σε ένωση.
- Να γράφεις τον τύπο από το όνομα και το όνομα από τον τύπο.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά πολυατομικά ιόντα.

## Τέσσερις κατηγορίες ανόργανων ενώσεων

Πριν μάθεις ονόματα, μάθε να **ταξινομείς**. Σχεδόν κάθε ανόργανη ένωση της Α΄ Λυκείου ανήκει σε μία από τέσσερις οικογένειες, και την αναγνωρίζεις από τον τύπο της:

| Κατηγορία   | Μοτίβο                           | Παράδειγμα                            |
| ----------- | -------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Οξύ**     | ξεκινά με $\text{H}$             | $\text{HCl}$, $\text{H}_2\text{SO}_4$ |
| **Βάση**    | τελειώνει σε $\text{OH}$         | $\text{NaOH}$, $\text{Ca(OH)}_2$      |
| **Οξείδιο** | στοιχείο + $\text{O}$            | $\text{CO}_2$, $\text{Na}_2\text{O}$  |
| **Άλας**    | μέταλλο + αμέταλλο (χωρίς H, OH) | $\text{NaCl}$, $\text{CaCO}_3$        |

> **Κλειδί**
>
> Οξύ + βάση δίνουν **άλας + νερό**. Αυτή η μία αντίδραση, η **εξουδετέρωση**, εξηγεί γιατί οι τέσσερις κατηγορίες μαθαίνονται μαζί:
>
> $$
> \text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}
> $$
>
> Το $\text{H}$ του οξέος και το $\text{OH}$ της βάσης φεύγουν ως νερό. Ό,τι μένει είναι το άλας.

## Αριθμός οξείδωσης

Ο αριθμός οξείδωσης είναι το φορτίο που **θα είχε** ένα άτομο αν όλοι οι δεσμοί του ήταν ιοντικοί. Είναι λογιστικό εργαλείο, όχι πραγματικό φορτίο — αλλά χωρίς αυτό δεν γράφεις σωστό τύπο.

Οι κανόνες, με σειρά προτεραιότητας:

1. Στοιχείο σε **ελεύθερη** κατάσταση: $0$. (Στο $\text{O}_2$, το $\text{O}$ έχει $0$.)
2. **Υδρογόνο**: $+1$ (εκτός στα υδρίδια μετάλλων, όπου $-1$).
3. **Οξυγόνο**: $-2$ (εκτός στα υπεροξείδια, όπου $-1$).
4. **Μέταλλα** ομάδας 1: $+1$, ομάδας 2: $+2$.
5. Το **άθροισμα** σε ουδέτερη ένωση είναι $0$· σε ιόν, ίσο με το φορτίο του.

Ο τελευταίος κανόνας είναι η εξίσωση που λύνεις κάθε φορά.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις **δείκτη** με **αριθμό οξείδωσης**.
>
> Στο $\text{H}_2\text{SO}_4$: το $2$ είναι δείκτης — λέει πόσα άτομα υδρογόνου υπάρχουν. Ο αριθμός οξείδωσης του υδρογόνου είναι $+1$, ανεξάρτητα από το πόσα είναι.

## Πολυατομικά ιόντα

Κάποιες ομάδες ατόμων κυκλοφορούν μαζί σαν ένα ιόν και αξίζει να τις ξέρεις απ' έξω:

| Ιόν        | Τύπος              | Όνομα     |
| ---------- | ------------------ | --------- |
| Νιτρικό    | $\text{NO}_3^-$    | nitrate   |
| Θειικό     | $\text{SO}_4^{2-}$ | sulfate   |
| Ανθρακικό  | $\text{CO}_3^{2-}$ | carbonate |
| Φωσφορικό  | $\text{PO}_4^{3-}$ | phosphate |
| Υδροξείδιο | $\text{OH}^-$      | hydroxide |
| Αμμώνιο    | $\text{NH}_4^+$    | ammonium  |

Το αμμώνιο είναι το μόνο **θετικό** της λίστας — και το μόνο πολυατομικό κατιόν που θα συναντήσεις συχνά.

> **Θυμήσου**
>
> Όταν ένα πολυατομικό ιόν χρειάζεται δείκτη, μπαίνει σε **παρένθεση**:
>
> $\text{Ca(OH)}_2$ — δύο ομάδες $\text{OH}$.
> $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$ — τρεις ομάδες $\text{SO}_4$.
>
> Χωρίς παρένθεση, το $\text{CaOH}_2$ θα σήμαινε ένα οξυγόνο και δύο υδρογόνα — άλλη ένωση εντελώς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τον αριθμό οξείδωσης του S στο \$\text{H}\_2\text{SO}\_4\$.

1. Εφαρμόζω τους γνωστούς κανόνες: $\text{H}$ έχει $+1$, $\text{O}$ έχει $-2$.
2. Γράφω την εξίσωση αθροίσματος. Η ένωση είναι ουδέτερη, άρα σύνολο $0$.

   Προσοχή: πολλαπλασιάζω κάθε αριθμό οξείδωσης με το **πλήθος** των ατόμων.

   $2(+1) + x + 4(-2) = 0$
3. $2 + x - 8 = 0 \Rightarrow x = +6$
4. Ο αριθμός οξείδωσης του θείου είναι $+6$ — ο μέγιστος δυνατός γι' αυτό, αφού έχει $6$ ηλεκτρόνια σθένους.

   Γι' αυτό το θειικό οξύ είναι ισχυρό οξειδωτικό: το θείο έχει «δώσει τα πάντα» και μπορεί μόνο να πάρει πίσω.

### Παράδειγμα 2: Γράψε τον τύπο του θειικού αργιλίου.

1. Αναγνωρίζω τα δύο ιόντα:

   Αργίλιο: $\text{Al}^{3+}$ (ομάδα 13).
   Θειικό: $\text{SO}_4^{2-}$ (από τη λίστα).
2. Για ουδετερότητα χρειάζομαι ίσα θετικά και αρνητικά φορτία. Ε.Κ.Π.$(3, 2) = 6$:

   δύο $\text{Al}^{3+}$ → $+6$
   τρία $\text{SO}_4^{2-}$ → $-6$
3. $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$
4. **Η παρένθεση είναι υποχρεωτική.** Ο δείκτης $3$ αφορά ολόκληρη την ομάδα $\text{SO}_4$, όχι μόνο το οξυγόνο.

   Συνολικά η ένωση έχει $2$ άτομα $\text{Al}$, $3$ άτομα $\text{S}$ και $12$ άτομα $\text{O}$.

### Παράδειγμα 3: Ταξινόμησε: \$\text{HNO}\_3, \ \text{KOH}, \ \text{SO}\_2, \ \text{MgCl}\_2\$

1. $\text{HNO}_3$ — ξεκινά με $\text{H}$ → **οξύ** (νιτρικό οξύ).
2. $\text{KOH}$ — τελειώνει σε $\text{OH}$ → **βάση** (υδροξείδιο του καλίου).
3. $\text{SO}_2$ — αμέταλλο με οξυγόνο → **όξινο οξείδιο** (διοξείδιο του θείου).

   Λέγεται όξινο επειδή με νερό δίνει οξύ: $\text{SO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{H}_2\text{SO}_3$.
4. $\text{MgCl}_2$ — μέταλλο με αμέταλλο, χωρίς $\text{H}$ ή $\text{OH}$ → **άλας** (χλωριούχο μαγνήσιο).
5. **Πρόβλεψη δωρεάν:** τα δύο πρώτα θα αντιδράσουν μεταξύ τους.

   $\text{HNO}_3 + \text{KOH} \rightarrow \text{KNO}_3 + \text{H}_2\text{O}$

   Η ταξινόμηση δεν είναι γραφειοκρατία — σου λέει τι αντιδρά με τι.

### Παράδειγμα 4: Βρες τον αριθμό οξείδωσης του Cr στο ιόν \$\text{Cr}\_2\text{O}\_7^{2-}\$.

1. Εδώ το άθροισμα **δεν** είναι μηδέν — είναι ίσο με το φορτίο του ιόντος, δηλαδή $-2$.
2. $2x + 7(-2) = -2$
3. $2x - 14 = -2 \Rightarrow 2x = 12 \Rightarrow x = +6$
4. Το χρώμιο έχει $+6$ στο διχρωμικό ιόν.

   **Ο έλεγχος που αξίζει:** αν ξεχνούσες το φορτίο του ιόντος και έβαζες $0$, θα έβγαζες $x = +7$. Το χρώμιο δεν φτάνει ποτέ το $+7$ — έχει μόνο έξι ηλεκτρόνια διαθέσιμα. Η ίδια η φυσική σου λέει ότι κάτι πήγε στραβά.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια κατηγορία ανήκει το $\text{Ca(OH)}_2$;
   - Οξύ
   - Βάση
   - Άλας
   - Οξείδιο
2. Ποιος είναι ο αριθμός οξείδωσης του $\text{N}$ στο $\text{HNO}_3$;
   - $+3$
   - $+5$
   - $-3$
   - $+6$
3. Ποιος είναι ο τύπος του ανθρακικού νατρίου;
   - $\text{NaCO}_3$
   - $\text{Na}_2\text{CO}_3$
   - $\text{Na}(\text{CO}_3)_2$
   - $\text{Na}_3\text{CO}_3$
4. Τι προκύπτει από την αντίδραση ενός οξέος με μια βάση;
   - Οξείδιο και υδρογόνο
   - Άλας και νερό
   - Δύο οξείδια
   - Μόνο νερό
5. Πόσα άτομα οξυγόνου έχει συνολικά το $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$;
   - $4$
   - $12$
   - $7$
   - $24$
6. Ποιος είναι ο τύπος του υδροξειδίου του ασβεστίου;
   - $\text{Ca(OH)}_2$
   - $\text{CaOH}$
   - $\text{Ca}_2\text{OH}$
   - $\text{CaO}$
7. Πόσα άτομα υδρογόνου έχει συνολικά το $\text{(NH}_4)_2\text{SO}_4$;
   - $8$
   - $4$
   - $2$
   - $6$
8. Πώς ονομάζεται το $\text{H}_2\text{SO}_4$;
   - Θειικό οξύ
   - Θειώδες οξύ
   - Υδρόθειο
   - Θειικό νάτριο

## Ασκήσεις

1. Σε ποια κατηγορία ανήκει το $\text{KNO}_3$;
2. Γράψε τον τύπο του φωσφορικού ασβεστίου. Πόσα άτομα οξυγόνου έχει;
3. Το άζωτο ($Z = 7$) βρίσκεται στο ιόν αμμωνίου, $\text{NH}_4^+$, στο αέριο $\text{N}_2$ και στο νιτρικό ιόν, $\text{NO}_3^-$.
   α) Ποιος είναι ο αριθμός οξείδωσης του αζώτου στο καθένα;
   β) Το άζωτο δεν έχει ποτέ αριθμό οξείδωσης κάτω από $-3$ ούτε πάνω από $+5$. Εξήγησέ το με τη δόμησή του.
4. Ο μαγνητίτης, το μαγνητικό ορυκτό του σιδήρου, έχει τύπο $\text{Fe}_3\text{O}_4$. Ο σίδηρος στις ενώσεις του έχει αριθμό οξείδωσης $+2$ ή $+3$.
   α) Αν και τα τρία άτομα σιδήρου είχαν τον ίδιο αριθμό οξείδωσης, πόσος θα ήταν; Γιατί αυτό δεν γίνεται;
   β) Πόσα από τα τρία άτομα σιδήρου έχουν $+2$ και πόσα $+3$;
   γ) Δείξε ότι ο τύπος γράφεται ως άθροισμα δύο οξειδίων του σιδήρου, ενός για κάθε αριθμό οξείδωσης.
   δ) Το κόκκινο μίνιο, παλιό αντισκωριακό χρώμα, είναι $\text{Pb}_3\text{O}_4$, και ο μόλυβδος έχει $+2$ ή $+4$. Πόσα άτομα μολύβδου έχουν το καθένα;
5. Ένα οξύ με ένα κεντρικό αμέταλλο $\text{X}$ έχει τύπο $\text{H}_a\text{XO}_b$, όπως το $\text{HNO}_3$ ή το $\text{H}_2\text{SO}_4$. Ο αριθμός οξείδωσης του $\text{X}$ είναι $x$.
   α) Ποια σχέση συνδέει τα $a$, $x$ και $b$;
   β) Δείξε ότι, όταν ο $x$ είναι περιττός, και ο αριθμός των υδρογόνων είναι περιττός.
   γ) Ένας συμμαθητής σου γράφει $\text{H}_2\text{NO}_3$ για το οξύ όπου το άζωτο έχει $+5$. Πώς ξέρεις ότι είναι λάθος, χωρίς να θυμάσαι τον σωστό τύπο;
   δ) Το χλώριο σχηματίζει οξέα με ένα υδρογόνο, όπου έχει αριθμό οξείδωσης $+1$, $+3$, $+5$ και $+7$. Γράψε τους τύπους τους. Μπορεί να υπάρχει τέτοιο οξύ με το χλώριο στο $+4$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/nomenclature
