# Καταστατική εξίσωση των αερίων

> Οι νόμοι των αερίων και η PV = nRT, που λέει όλη την κατάσταση ενός αερίου.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/gas-equation

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τους νόμους Boyle, Charles και Gay-Lussac και να λες ποια μεγέθη μένουν σταθερά στον καθένα.
- Να χρησιμοποιείς την καταστατική εξίσωση PV = nRT με τη σωστή μονάδα για κάθε μέγεθος.
- Να εφαρμόζεις την καταστατική εξίσωση σε μείγματα αερίων και να υπολογίζεις πυκνότητα ή σχετική μοριακή μάζα.
- Να εξηγείς τι είναι ιδανικό αέριο και πότε ένα πραγματικό αέριο αποκλίνει από αυτό.

## Τα αέρια μοιάζουν μεταξύ τους

Ένα λίτρο νερό και ένα λίτρο λάδι έχουν άλλη μάζα, άλλο σημείο βρασμού, άλλη συμπεριφορά όταν τα ζεστάνεις. Τα αέρια είναι πολύ πιο ομοιόμορφα: πολλές βασικές ιδιότητές τους **δεν εξαρτώνται από το ποιο αέριο είναι**. Ήδη το είδες στον γραμμομοριακό όγκο: ένα mol οποιουδήποτε αερίου σε STP πιάνει $22{,}4$ L.

Η κατάσταση ενός αερίου περιγράφεται από τέσσερα μεγέθη: την ποσότητα $n$ (σε mol), την πίεση $P$, τον όγκο $V$ και την απόλυτη θερμοκρασία $T$. Οι νόμοι των αερίων λένε πώς αλλάζει το ένα όταν αλλάζει ένα άλλο και τα υπόλοιπα μένουν σταθερά.

> **Πρόσεχε**
>
> Η θερμοκρασία στους νόμους των αερίων είναι **πάντα** σε kelvin:
>
> $$
> T = \theta + 273
> $$
>
> όπου $\theta$ η θερμοκρασία σε βαθμούς Κελσίου. Με $\theta$ στη θέση του $T$ τα αποτελέσματα βγαίνουν παράλογα: στους $0°\text{C}$ ο όγκος θα έβγαινε μηδέν.

## Τρεις νόμοι

| Νόμος          | Σταθερά  | Σχέση         | Με λόγια                                         |
| -------------- | -------- | ------------- | ------------------------------------------------ |
| **Boyle**      | $n$, $T$ | $PV$ σταθερό  | ο όγκος είναι αντιστρόφως ανάλογος της πίεσης    |
| **Charles**    | $n$, $P$ | $V \propto T$ | ο όγκος είναι ανάλογος της απόλυτης θερμοκρασίας |
| **Gay-Lussac** | $n$, $V$ | $P \propto T$ | η πίεση είναι ανάλογη της απόλυτης θερμοκρασίας  |

Και ένας τέταρτος, που τον ξέρεις ήδη από τον γραμμομοριακό όγκο: σε ίδια $P$ και $T$, ο όγκος είναι **ανάλογος των mol**, $V \propto n$ (Avogadro).

Το νόημα του Boyle: συμπίεσε ένα αέριο στο μισό όγκο, με σταθερή θερμοκρασία, και η πίεσή του διπλασιάζεται. Του Charles: ένα μπαλόνι που το βάζεις σε υγρό άζωτο ζαρώνει, γιατί η θερμοκρασία του πέφτει.

## Η καταστατική εξίσωση

Αν βάλεις τους νόμους μαζί, ο όγκος είναι ανάλογος του $\frac{1}{P}$, του $T$ και του $n$ ταυτόχρονα: $V \propto \frac{nT}{P}$. Με μια σταθερά αναλογίας $R$ γίνεται:

$$
PV = nRT
$$

Η $R$ είναι η **παγκόσμια σταθερά των αερίων**, ίδια για όλα τα αέρια. Την υπολογίζεις από ένα mol σε STP, όπου $P = 1$ atm, $V = 22{,}4$ L και $T = 273$ K:

$$
R = \frac{PV}{nT} = \frac{1 \cdot 22{,}4}{1 \cdot 273} \approx 0{,}082\ \frac{\text{atm} \cdot \text{L}}{\text{mol} \cdot \text{K}}
$$

Η εξίσωση λέγεται **καταστατική**, γιατί περιγράφει πλήρως την κατάσταση ενός αερίου: αν ξέρεις τα τρία από τα τέσσερα μεγέθη, βρίσκεις το τέταρτο.

> **Κλειδί**
>
> Με $R = 0{,}082$ οι μονάδες είναι **δεμένες**: $P$ σε atm, $V$ σε L, $n$ σε mol, $T$ σε K. Ένας όγκος σε mL ή μια θερμοκρασία σε $°\text{C}$ μέσα στον τύπο δίνει λάθος αριθμό χωρίς καμία προειδοποίηση. Μετάτρεψε **πριν** αντικαταστήσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πίεση και όγκος, με σταθερή θερμοκρασία*

### Ιδανικά και πραγματικά αέρια

Ένα αέριο που υπακούει στην $PV = nRT$ για **κάθε** πίεση και θερμοκρασία λέγεται **ιδανικό** ή **τέλειο**. Κανένα πραγματικό αέριο δεν είναι ακριβώς ιδανικό, αλλά τα περισσότερα πλησιάζουν πολύ σε **χαμηλή πίεση** και **υψηλή θερμοκρασία**. Αποκλίνουν σε χαμηλή θερμοκρασία και υψηλή πίεση, δηλαδή κοντά στις συνθήκες όπου υγροποιούνται: εκεί τα μόρια είναι κοντά το ένα στο άλλο και οι έλξεις τους μετράνε.

### Μείγματα αερίων

Η εξίσωση δεν ρωτάει ποια μόρια χτυπούν τα τοιχώματα, μόνο πόσα είναι. Γι' αυτό ισχύει και για μείγμα αερίων:

$$
P\,V = n\,R\,T
$$

όπου όμως $n$ είναι τα **συνολικά** mol όλων των αερίων, $V$ τον όγκο του δοχείου και $P$ την ολική πίεση.

### Πυκνότητα αερίου

Αφού $n = \frac{m}{M_r}$, η εξίσωση γράφεται $PV = \frac{m}{M_r}RT$. Διαιρώντας με $V$ και με $\rho = \frac{m}{V}$:

$$
P \cdot M_r = \rho \cdot R \cdot T
$$

Με αυτή βρίσκεις την πυκνότητα ενός γνωστού αερίου, ή, αντίστροφα, τη σχετική μοριακή μάζα ενός άγνωστου αερίου από μια μέτρηση πυκνότητας. Η $\rho$ βγαίνει σε g/L.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε δοχείο \$15\$ L στους \$27°\text{C}\$ βάζουμε \$4\$ mol αερίου. Πόση πίεση ασκεί;

1. **Θερμοκρασία σε kelvin:** $T = 27 + 273 = 300$ K.
2. **Λύνω ως προς $P$:**

   $P = \frac{nRT}{V} = \frac{4 \cdot 0{,}082 \cdot 300}{15}$
3. $P = \frac{98{,}4}{15} = 6{,}56$ atm

### Παράδειγμα 2: Αέριο σε σταθερή θερμοκρασία έχει όγκο \$10\$ L και πίεση \$2\$ atm. Συμπιέζεται σε \$4\$ L. Ποια είναι η νέα πίεση;

1. **Ποιος νόμος;** Σταθερά $n$ και $T$, άρα Boyle: $P_1 V_1 = P_2 V_2$.
2. $2 \cdot 10 = P_2 \cdot 4$
3. $P_2 = 5$ atm

   **Έλεγχος λογικής:** ο όγκος έγινε $2{,}5$ φορές μικρότερος, η πίεση $2{,}5$ φορές μεγαλύτερη ✓

### Παράδειγμα 3: Πόση είναι η πυκνότητα του \$\text{O}\_2\$ σε πίεση \$8\$ atm και θερμοκρασία \$273°\text{C}\$; (\$A\_r\$ του O \$= 16\$)

1. $T = 273 + 273 = 546$ K και $M_r = 2 \cdot 16 = 32$.
2. **Από την $P \cdot M_r = \rho R T$:**

   $\rho = \frac{P \cdot M_r}{R T} = \frac{8 \cdot 32}{0{,}082 \cdot 546}$
3. $\rho = \frac{256}{44{,}77} \approx 5{,}72$ g/L

### Παράδειγμα 4: Αέριο έχει πυκνότητα \$2{,}28\$ g/L στους \$546\$ K και \$6\$ atm. Βρες τη σχετική μοριακή του μάζα

1. **Λύνω την $P \cdot M_r = \rho R T$ ως προς $M_r$:**

   $M_r = \frac{\rho R T}{P} = \frac{2{,}28 \cdot 0{,}082 \cdot 546}{6}$
2. $M_r = \frac{102{,}1}{6} \approx 17$
3. Ένα αέριο με $M_r = 17$ μπορεί να είναι η αμμωνία, $\text{NH}_3$: $14 + 3 \cdot 1 = 17$.

### Παράδειγμα 5: Σε δοχείο \$10\$ L στους \$27°\text{C}\$ υπάρχουν \$0{,}2\$ mol \$\text{N}\_2\$ και \$0{,}3\$ mol \$\text{O}\_2\$. Πόση είναι η ολική πίεση;

1. **Τα συνολικά mol**, γιατί η εξίσωση μετράει μόρια χωρίς να κοιτάει το είδος τους:

   $n = 0{,}2 + 0{,}3 = 0{,}5$ mol
2. $T = 300$ K
3. $P = \frac{0{,}5 \cdot 0{,}082 \cdot 300}{10} = 1{,}23$ atm

## Ερωτήσεις

1. Ο νόμος του Boyle ισχύει όταν μένουν σταθερά:
   - η πίεση και ο όγκος
   - τα mol και η θερμοκρασία
   - τα mol και η πίεση
   - τα mol και ο όγκος
2. Ένα αέριο είναι στους $27°\text{C}$. Ποια τιμή του $T$ βάζεις στην καταστατική εξίσωση;
   - $27$
   - $-246$
   - $300$
   - $273$
3. Με σταθερή θερμοκρασία, ο όγκος μιας ποσότητας αερίου γίνεται ο μισός. Τι παθαίνει η πίεσή του;
   - Γίνεται η μισή
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Τετραπλασιάζεται
4. Με $R = 0{,}082\ \frac{\text{atm} \cdot \text{L}}{\text{mol} \cdot \text{K}}$, σε ποια μονάδα πρέπει να είναι ο όγκος;
   - σε L
   - σε mL
   - σε $\text{m}^3$
   - σε οποιαδήποτε
5. Σε ποιες συνθήκες ένα πραγματικό αέριο συμπεριφέρεται σχεδόν σαν ιδανικό;
   - Σε υψηλή πίεση και χαμηλή θερμοκρασία
   - Σε υψηλή πίεση και υψηλή θερμοκρασία
   - Μόνο ακριβώς σε STP
   - Σε χαμηλή πίεση και υψηλή θερμοκρασία
6. Σε ένα δοχείο υπάρχουν $1$ mol $\text{N}_2$ και $1$ mol $\text{H}_2$. Ποιο $n$ βάζεις στην $PV = nRT$ για την ολική πίεση;
   - $1$ mol
   - $2$ mol
   - $15$ mol
   - $30$ mol
7. Ποια σχέση συνδέει την πυκνότητα $\rho$ ενός αερίου με την πίεση και τη θερμοκρασία του;
   - $P \cdot \rho = M_r \cdot R \cdot T$
   - $P \cdot M_r = \rho \cdot R \cdot T$
   - $P \cdot V = \rho \cdot R \cdot T$
   - $\rho = P \cdot V \cdot T$
8. Πόσα mol αερίου υπάρχουν σε δοχείο $8{,}2$ L με πίεση $3$ atm στους $27°\text{C}$;
   - $11{,}1$ mol
   - $0{,}11$ mol
   - $3$ mol
   - $1$ mol

## Ασκήσεις

1. Αέριο έχει πίεση $3$ atm σε όγκο $4$ L. Με σταθερή θερμοκρασία, ο όγκος του γίνεται $6$ L. Πόση είναι η νέα πίεση;
2. Πόσα g οξυγόνου, $\text{O}_2$, χωράει μια φιάλη $820$ mL στους $27°\text{C}$ και σε πίεση $3$ atm; ($\text{O} = 16$, $R = 0{,}082\ \frac{\text{atm} \cdot \text{L}}{\text{mol} \cdot \text{K}}$)
3. Ένα μπαλόνι έχει στο έδαφος $6$ L ήλιο, στους $27°\text{C}$ και σε $1$ atm. Ανεβαίνει ως εκεί όπου η πίεση είναι $0{,}5$ atm και η θερμοκρασία $-33°\text{C}$. Πόσος γίνεται ο όγκος του; Θεώρησε ότι το ελαστικό δεν σφίγγει το αέριο, ώστε η πίεσή του να είναι πάντα όση του αέρα γύρω.
4. Ένα δωμάτιο $4 \times 5 \times 3$ m δεν είναι αεροστεγές: από τις χαραμάδες μπαίνει και βγαίνει αέρας, και η πίεση μέσα μένει $1$ atm. Το ζεσταίνεις από $7°\text{C}$ σε $27°\text{C}$. ($1\ \text{m}^3 = 1000$ L, $R = 0{,}082$, για τον αέρα $M_r = 29$)
   α) Από τα $P$, $V$, $n$ και $T$, ποια μένουν σταθερά, και ποιο αλλάζει μαζί με τη θερμοκρασία;
   β) Τι ποσοστό του αέρα βγαίνει από το δωμάτιο;
   γ) Πόσα kg αέρα βγαίνουν;
5. Μια φιάλη με στρόφιγγα ζυγίζει $200{,}00$ g όταν την αδειάσεις με αντλία κενού. Τη γεμίζεις κάθε φορά με ένα αέριο, πάντα στην ίδια πίεση και θερμοκρασία, και τη ζυγίζεις: με οξυγόνο, $\text{O}_2$, ζυγίζει $201{,}60$ g, και με ένα άγνωστο αέριο $\text{X}$ $202{,}20$ g. ($\text{He} = 4$, $\text{H} = 1$, $\text{C} = 12$, $\text{N} = 14$, $\text{O} = 16$, $\text{S} = 32$, $R = 0{,}082$)
   α) Χωρίς να ξέρεις τον όγκο, την πίεση και τη θερμοκρασία, βρες τη $M_r$ του $\text{X}$. Ποιο είναι, από τα $\text{N}_2$, $\text{CO}_2$ και $\text{SO}_2$;
   β) Με ένα μείγμα $\text{O}_2$ και $\text{X}$ η φιάλη ζυγίζει $201{,}90$ g. Τι ποσοστό των μορίων του μείγματος είναι $\text{X}$;
   γ) Η φιάλη έχει όγκο $1{,}23$ L και οι ζυγίσεις έγιναν σε $1$ atm. Σε ποια θερμοκρασία;
   δ) Κάποιος λέει ότι γέμισε τη φιάλη, στις ίδιες συνθήκες, με ένα μείγμα ηλίου, $\text{He}$, και μεθανίου, $\text{CH}_4$, και ζύγισε $201{,}00$ g. Δείξε ότι κάτι δεν πάει καλά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/gas-equation
