# Χημικές αντιδράσεις

> Πώς γράφεις και πώς ισοσταθμίζεις μια αντίδραση.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/chemical-reactions

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις και να ισοσταθμίζεις μια χημική εξίσωση.
- Να εξηγείς γιατί η ισοστάθμιση είναι αναγκαία και τι απαγορεύεται να αλλάξεις.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά είδη αντιδράσεων.
- Να προβλέπεις αν γίνεται μια αντίδραση απλής αντικατάστασης.

## Τι λέει πραγματικά μια χημική εξίσωση

$$
2\text{H}_2 + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{H}_2\text{O}
$$

Διαβάζεται: «δύο μόρια υδρογόνου αντιδρούν με ένα μόριο οξυγόνου και δίνουν δύο μόρια νερού». Ή, στην κλίμακα του εργαστηρίου: «δύο mol με ένα mol δίνουν δύο mol».

Ο **συντελεστής** μπροστά λέει πόσα. Ο **δείκτης** μέσα λέει τη σύσταση του μορίου. Η διάκριση είναι ολόκληρη η ενότητα.

> **Κλειδί**
>
> Η ισοστάθμιση δεν είναι τυπικότητα. Είναι η **αρχή διατήρησης της μάζας**: τα άτομα δεν δημιουργούνται ούτε καταστρέφονται σε μια χημική αντίδραση, απλώς αναδιατάσσονται.
>
> Ό,τι μπαίνει αριστερά πρέπει να βγαίνει δεξιά — άτομο προς άτομο.

> **Πρόσεχε**
>
> Ισοσταθμίζεις **μόνο** αλλάζοντας συντελεστές. Ποτέ δείκτες.
>
> Αν αλλάξεις το $\text{H}_2\text{O}$ σε $\text{H}_2\text{O}_2$ για να «βγει», δεν ισοστάθμισες την αντίδραση — την **άλλαξες**. Το υπεροξείδιο του υδρογόνου είναι εντελώς άλλη ουσία από το νερό.

Δοκίμασε το μόνος σου. Οι συντελεστές αλλάζουν με τα βελάκια, και ο πίνακας δείχνει τι λείπει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισοστάθμισε την καύση του μεθανίου*

## Η στρατηγική της ισοστάθμισης

1. Ξεκίνα από στοιχεία που εμφανίζονται σε **μία** ένωση σε κάθε πλευρά.
2. Άφησε τελευταία τα στοιχεία που εμφανίζονται σε πολλές ενώσεις — συνήθως το **οξυγόνο** και το **υδρογόνο**.
3. Αν σου βγει κλασματικός συντελεστής, πολλαπλασίασε **όλη** την εξίσωση ώστε να γίνουν ακέραιοι.
4. Στο τέλος, μέτρα ξανά όλα τα άτομα.

## Είδη αντιδράσεων

| Είδος               | Σχήμα                                                     | Παράδειγμα                                                                       |
| ------------------- | --------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------- |
| Σύνθεση             | $\text{A} + \text{B} \rightarrow \text{AB}$               | $2\text{Mg} + \text{O}_2 \rightarrow 2\text{MgO}$                                |
| Διάσπαση            | $\text{AB} \rightarrow \text{A} + \text{B}$               | $\text{CaCO}_3 \rightarrow \text{CaO} + \text{CO}_2$                             |
| Απλή αντικατάσταση  | $\text{A} + \text{BC} \rightarrow \text{AC} + \text{B}$   | $\text{Zn} + 2\text{HCl} \rightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2$                 |
| Διπλή αντικατάσταση | $\text{AB} + \text{CD} \rightarrow \text{AD} + \text{CB}$ | $\text{AgNO}_3 + \text{NaCl} \rightarrow \text{AgCl} \downarrow + \text{NaNO}_3$ |
| Καύση               | καύσιμο $+ \text{O}_2$                                    | $\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}$        |

*Ίζημα χλωριούχου αργύρου, AgCl, από διπλή αντικατάσταση. Το λευκό στερεό δεν διαλύεται και κάθεται στον πάτο του σωλήνα: αυτό δείχνει το βέλος ↓ δίπλα στον τύπο του στην εξίσωση.*

> **Θυμήσου**
>
> Μια αντίδραση **απλής αντικατάστασης** γίνεται μόνο αν το ελεύθερο μέταλλο είναι **δραστικότερο** από αυτό που θέλει να αντικαταστήσει.
>
> Ο ψευδάργυρος διώχνει το υδρογόνο από το $\text{HCl}$, γιατί είναι δραστικότερος. Ο χαλκός **δεν** το κάνει — γι' αυτό οι χάλκινοι σωλήνες αντέχουν σε όξινο νερό ενώ οι γαλβανισμένοι διαβρώνονται.
>
> Η σειρά δραστικότητας δεν είναι κατάλογος προς αποστήθιση: είναι η απάντηση στο «θα γίνει ή δεν θα γίνει;».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ισοστάθμισε: \$\text{Fe} + \text{O}\_2 \rightarrow \text{Fe}\_2\text{O}\_3\$

1. Μετράω όπως είναι: αριστερά $1\ \text{Fe}$ και $2\ \text{O}$· δεξιά $2\ \text{Fe}$ και $3\ \text{O}$.
2. Ξεκινώ από τον **σίδηρο**, που εμφανίζεται σε μία ένωση σε κάθε πλευρά:

   $2\text{Fe} + \text{O}_2 \rightarrow \text{Fe}_2\text{O}_3$
3. Τώρα το οξυγόνο: $2$ αριστερά, $3$ δεξιά. Χρειάζομαι $\frac{3}{2}$ μόρια $\text{O}_2$:

   $2\text{Fe} + \frac{3}{2}\text{O}_2 \rightarrow \text{Fe}_2\text{O}_3$
4. Κλασματικός συντελεστής — πολλαπλασιάζω **όλη** την εξίσωση με $2$:

   $4\text{Fe} + 3\text{O}_2 \rightarrow 2\text{Fe}_2\text{O}_3$
5. **Τελικός έλεγχος.** Fe: $4$ και $4$ ✓ O: $6$ και $6$ ✓

   Αυτή είναι η αντίδραση της σκουριάς, και εξηγεί γιατί ένα σκουριασμένο αντικείμενο ζυγίζει **περισσότερο** από το καθαρό: πήρε οξυγόνο από τον αέρα.

### Παράδειγμα 2: Ισοστάθμισε την καύση του προπανίου: \$\text{C}\_3\text{H}\_8 + \text{O}\_2 \rightarrow \text{CO}\_2 + \text{H}\_2\text{O}\$

1. **Άνθρακας πρώτα:** $3$ αριστερά, άρα $3\ \text{CO}_2$ δεξιά.

   $\text{C}_3\text{H}_8 + \text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$
2. **Υδρογόνο:** $8$ αριστερά. Κάθε $\text{H}_2\text{O}$ έχει $2$, άρα χρειάζομαι $4$.

   $\text{C}_3\text{H}_8 + \text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}$
3. **Οξυγόνο τελευταίο.** Δεξιά: $3 \times 2 + 4 \times 1 = 10$ άτομα.

   Κάθε $\text{O}_2$ δίνει $2$, άρα χρειάζομαι $5$.
4. $\text{C}_3\text{H}_8 + 5\text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}$

   **Έλεγχος:** C: $3$/$3$ ✓ H: $8$/$8$ ✓ O: $10$/$10$ ✓
5. Πρόσεξε γιατί το οξυγόνο πάει τελευταίο: εμφανίζεται και στα δύο προϊόντα, άρα ο συντελεστής του εξαρτάται από τους δύο άλλους. Αν το ισοστάθμιζες πρώτο, θα το ξεκινούσες τρεις φορές.

### Παράδειγμα 3: Θα γίνει η \$\text{Cu} + \text{ZnSO}\_4 \rightarrow\$;

1. Είναι απλή αντικατάσταση: ο χαλκός προσπαθεί να διώξει τον ψευδάργυρο από το άλας του.
2. Ελέγχω τη δραστικότητα. Ο **ψευδάργυρος είναι δραστικότερος** από τον χαλκό.
3. Άρα ο χαλκός **δεν** μπορεί να τον εκτοπίσει. Η αντίδραση **δεν γίνεται**.
4. **Η αντίστροφη όμως γίνεται:**

   $\text{Zn} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{ZnSO}_4 + \text{Cu}$

   Αν βυθίσεις ένα έλασμα ψευδαργύρου σε γαλάζιο διάλυμα θειικού χαλκού, το διάλυμα ξεθωριάζει και ο χαλκός επικάθεται ως κοκκινωπή σκόνη. Είναι από τα πιο θεαματικά πειράματα του σχολείου — και η αρχή λειτουργίας κάθε μπαταρίας.

### Παράδειγμα 4: Τι είδους αντίδραση είναι η \$\text{BaCl}\_2 + \text{Na}\_2\text{SO}\_4 \rightarrow \text{BaSO}\_4 \downarrow + 2\text{NaCl}\$;

1. Δύο ενώσεις **ανταλλάσσουν** ιόντα: το $\text{Ba}$ πάει με το $\text{SO}_4$, το $\text{Na}$ με το $\text{Cl}$.

   Είναι **διπλή αντικατάσταση**.
2. Το βέλος προς τα κάτω ($\downarrow$) δείχνει **ίζημα**: το $\text{BaSO}_4$ είναι αδιάλυτο και καθιζάνει ως λευκή σκόνη.
3. **Γιατί προχωράει η αντίδραση.** Μια διπλή αντικατάσταση γίνεται μόνο αν κάποιο προϊόν **φεύγει** από το διάλυμα: ως ίζημα, ως αέριο, ή ως ασθενής ηλεκτρολύτης (π.χ. νερό).

   Εδώ φεύγει ως ίζημα.
4. Αν και τα δύο προϊόντα ήταν διαλυτά, τα ιόντα θα κολυμπούσαν ανακατεμένα και **καμία** αντίδραση δεν θα είχε συμβεί — μόνο ανάμειξη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι συντελεστές ισοσταθμίζουν την $\text{N}_2 + \text{H}_2 \rightarrow \text{NH}_3$;
   - $1, 3, 2$
   - $1, 1, 2$
   - $2, 3, 2$
   - $1, 3, 1$
2. Κατά την ισοστάθμιση επιτρέπεται να αλλάξεις:
   - Τους δείκτες μέσα στους χημικούς τύπους των ουσιών
   - Μόνο τους συντελεστές μπροστά από τους τύπους
   - Και τα δύο
   - Κανένα από τα δύο
3. Η αντίδραση $\text{CaCO}_3 \rightarrow \text{CaO} + \text{CO}_2$ είναι:
   - Σύνθεση
   - Διάσπαση
   - Απλή αντικατάσταση
   - Καύση
4. Θα γίνει η αντίδραση $\text{Ag} + \text{HCl} \rightarrow$ ;
   - Ναι, θα εκλυθεί $\text{H}_2$
   - Όχι
   - Ναι, θα σχηματιστεί ίζημα
   - Ναι, αλλά μόνο σε υψηλή θερμοκρασία
5. Γιατί ένα κομμάτι σίδερο **βαραίνει** όταν σκουριάζει;
   - Επειδή απορροφά υγρασία στην επιφάνειά του
   - Επειδή ενώνεται με οξυγόνο από τον αέρα
   - Δεν βαραίνει — χάνει μάζα
   - Επειδή τα άτομα σιδήρου μεγαλώνουν
6. Ποια αρχή επιβάλλει να ισοσταθμίζουμε μια χημική εξίσωση;
   - Η αρχή διατήρησης της μάζας
   - Η αρχή διατήρησης της ενέργειας
   - Η αρχή διατήρησης της ορμής
   - Καμία — είναι απλώς σύμβαση
7. Η αντίδραση $\text{Zn} + \text{CuSO}_4 \rightarrow \text{ZnSO}_4 + \text{Cu}$ είναι:
   - απλή αντικατάσταση
   - διπλή αντικατάσταση
   - σύνθεση
   - διάσπαση
8. $10$ g σιδήρου αντιδρούν πλήρως με $4$ g οξυγόνου. Πόσα γραμμάρια προϊόντος προκύπτουν;
   - $14$ g
   - $10$ g
   - $6$ g
   - $40$ g

## Ασκήσεις

1. Ισοστάθμισε: $\text{Na} + \text{Cl}_2 \rightarrow \text{NaCl}$
2. Το αλουμίνιο καίγεται στο οξυγόνο και δίνει οξείδιο του αλουμινίου, με ιόντα $\text{Al}^{3+}$ και $\text{O}^{2-}$. Γράψε την ισοσταθμισμένη εξίσωση. Ποιοι είναι οι συντελεστές, με τη σειρά;
3. Ισοστάθμισε τις καύσεις δύο καυσίμων. Δώσε τους συντελεστές με τη σειρά.
   α) Της αιθανόλης, του οινοπνεύματος: $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$
   β) Του βουτανίου του γκαζακιού: $\text{C}_4\text{H}_{10} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$
4. Έχεις τρία μέταλλα, Α, Β και Γ. Το Α αντιδρά με αραιό $\text{HCl}$ και βγάζει υδρογόνο· το Β όχι. Ένα έλασμα από Γ, μέσα σε διάλυμα άλατος του Β, καλύπτεται με Β. Ένα έλασμα από Γ, μέσα σε διάλυμα άλατος του Α, μένει ίδιο.
   α) Κατάταξε τα τρία μέταλλα από το πιο δραστικό στο λιγότερο.
   β) Αν βάλεις έλασμα από Α σε διάλυμα άλατος του Β, θα γίνει αντίδραση;
   γ) Θα αντιδράσει το Γ με αραιό $\text{HCl}$;
5. Βυθίζεις ένα σύρμα αλουμινίου σε γαλάζιο διάλυμα θειικού χαλκού, $\text{CuSO}_4$. Το αλουμίνιο είναι δραστικότερο από τον χαλκό και σχηματίζει ιόντα $\text{Al}^{3+}$. ($A_r$: $\text{Al} = 27$, $\text{Cu} = 63{,}5$)
   α) Γράψε την εξίσωση με πλήρεις τύπους και ισοστάθμισέ την. Ποιοι είναι οι συντελεστές, με τη σειρά;
   β) Τα θειικά ιόντα δεν αλλάζουν, και ένας συμμαθητής γράφει μόνο ό,τι αλλάζει: $\text{Al} + \text{Cu}^{2+} \rightarrow \text{Al}^{3+} + \text{Cu}$. Τα άτομα είναι ίσα στις δύο πλευρές. Τι δεν είναι, και ποιοι είναι οι σωστοί συντελεστές;
   γ) Πόσα ηλεκτρόνια περνούν από το αλουμίνιο στον χαλκό για κάθε $2$ άτομα αλουμινίου που διαλύονται;
   δ) Όλος ο χαλκός που σχηματίζεται κολλά πάνω στο σύρμα. Όταν το βγάλεις, ζυγίζει περισσότερο ή λιγότερο από πριν;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/chemical-reactions
