# Χημικοί δεσμοί

> Ιοντικός και ομοιοπολικός: ποιος δίνει και ποιος μοιράζεται.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/chemical-bonds

## Τι θα μάθεις

- Να προβλέπεις τον τύπο δεσμού από τη διαφορά ηλεκτραρνητικότητας.
- Να εξηγείς τον ιοντικό δεσμό ως μεταφορά και τον ομοιοπολικό ως μοίρασμα.
- Να γράφεις τον χημικό τύπο μιας ιοντικής ένωσης από τα φορτία.
- Να συνδέεις το είδος δεσμού με ιδιότητες: σημείο τήξης, αγωγιμότητα, διαλυτότητα.

## Όλα για μια πλήρη στιβάδα

Τα άτομα σχηματίζουν δεσμούς για έναν λόγο: να αποκτήσουν **πλήρη εξωτερική στιβάδα** — τη διαμόρφωση ευγενούς αερίου. Αυτό λέγεται **κανόνας της οκτάδας**.

Υπάρχουν δύο τρόποι να το πετύχουν, και ποιον θα διαλέξουν το κρίνει η **διαφορά ηλεκτραρνητικότητας**.

| Διαφορά                        | Δεσμός                      | Τι συμβαίνει                     |
| ------------------------------ | --------------------------- | -------------------------------- |
| Μεγάλη (πάνω από $\sim 1{,}7$) | **Ιοντικός**                | το ένα **αρπάζει** το ηλεκτρόνιο |
| Μικρή, μη μηδενική             | **Πολικός ομοιοπολικός**    | μοιράζονται **άνισα**            |
| Μηδενική                       | **Μη πολικός ομοιοπολικός** | μοιράζονται **ίσα**              |

> **Κλειδί**
>
> Ο κανόνας χοντρικά: **μέταλλο + αμέταλλο → ιοντικός**, **αμέταλλο + αμέταλλο → ομοιοπολικός**.
>
> Τα μέταλλα είναι αριστερά και έχουν λίγα ηλεκτρόνια σθένους — τους συμφέρει να τα δώσουν. Τα αμέταλλα είναι δεξιά και τους λείπουν λίγα — τους συμφέρει να τα πάρουν.

## Ιοντικός δεσμός

Το νάτριο ($2, 8, 1$) δίνει το μοναδικό του ηλεκτρόνιο σθένους. Το χλώριο ($2, 8, 7$) το παίρνει.

$$
\text{Na} \rightarrow \text{Na}^+ + e^-, \qquad \text{Cl} + e^- \rightarrow \text{Cl}^-
$$

Και τα δύο ιόντα έχουν τώρα πλήρη στιβάδα. Η **ηλεκτροστατική έλξη** ανάμεσα στα αντίθετα φορτία είναι ο ιοντικός δεσμός.

*Ιόν νατρίου Na⁺ με 11 πρωτόνια και 12 νετρόνια στον πυρήνα, και 10 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K και 8 στην L.*

*Ιόν χλωρίου Cl⁻ με 17 πρωτόνια και 18 νετρόνια στον πυρήνα, και 18 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K, 8 στην L και 8 στην M.*

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\text{NaCl}$ **δεν είναι μόριο**. Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο ιόν $\text{Na}^+$ που «ανήκει» σε ένα συγκεκριμένο $\text{Cl}^-$.
>
> Υπάρχει **κρυσταλλικό πλέγμα**: εκατομμύρια ιόντα σε τακτική διάταξη, με κάθε ιόν να έλκει όλα τα γειτονικά του. Ο τύπος $\text{NaCl}$ δηλώνει **αναλογία** $1:1$, όχι μόριο.

*Κρύσταλλοι αλίτη, δηλαδή φυσικού NaCl, μεγέθους ενός με δύο εκατοστών ο καθένας. Οι επίπεδες έδρες και οι ορθές γωνίες τους προέρχονται από την κυβική διάταξη των ιόντων Na⁺ και Cl⁻ στο κρυσταλλικό πλέγμα.*

## Ομοιοπολικός δεσμός

Όταν και τα δύο άτομα «θέλουν» ηλεκτρόνια, κανένα δεν υποχωρεί — άρα **μοιράζονται**.

Στο $\text{H}_2$ κάθε υδρογόνο φέρνει ένα ηλεκτρόνιο, και το ζεύγος ανήκει και στα δύο. Έτσι το καθένα «βλέπει» δύο ηλεκτρόνια: πλήρη στιβάδα K.

- **Απλός** δεσμός: ένα κοινό ζεύγος ($\text{H}_2$, $\text{Cl}_2$).
- **Διπλός**: δύο ζεύγη ($\text{O}_2$).
- **Τριπλός**: τρία ζεύγη ($\text{N}_2$) — γι' αυτό το άζωτο είναι τόσο αδρανές και αποτελεί το $78\%$ του αέρα χωρίς να αντιδρά.

Όταν τα δύο άτομα είναι **διαφορετικά**, το πιο ηλεκτραρνητικό τραβάει το ζεύγος πιο κοντά του: ο δεσμός γίνεται **πολικός** και εμφανίζονται μερικά φορτία. Στο νερό, το οξυγόνο τραβάει περισσότερο από τα υδρογόνα — και σχεδόν όλες οι παράξενες ιδιότητες του νερού ξεκινούν από εκεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσα ηλεκτρόνια λείπουν;*

## Ιδιότητες: γιατί έχει σημασία ο τύπος δεσμού

| Ιδιότητα                   | Ιοντικές ενώσεις               | Ομοιοπολικές (μοριακές) |
| -------------------------- | ------------------------------ | ----------------------- |
| Σημείο τήξης               | **πολύ υψηλό**                 | συνήθως χαμηλό          |
| Κατάσταση σε $25°\text{C}$ | στερεές                        | συχνά υγρά ή αέρια      |
| Αγωγιμότητα                | **μόνο** λιωμένες ή σε διάλυμα | δεν άγουν               |
| Διαλυτότητα στο νερό       | συνήθως καλή                   | ποικίλλει               |

> **Θυμήσου**
>
> Γιατί το αλάτι άγει μόνο όταν διαλυθεί;
>
> Στο **στερεό** πλέγμα τα ιόντα είναι δεμένα στη θέση τους — υπάρχουν φορτία, αλλά δεν κινούνται. Στο **διάλυμα** ή στο **τήγμα** τα ιόντα ελευθερώνονται και μπορούν να μεταφέρουν ρεύμα.
>
> Αγωγιμότητα χρειάζεται φορτία **που κινούνται**, όχι απλώς φορτία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι δεσμό σχηματίζουν το Mg \$(Z=12)\$ και το O \$(Z=8)\$;

1. Δομήσεις: $\text{Mg}$ είναι $2, 8, 2$ και $\text{O}$ είναι $2, 6$.

   Το μαγνήσιο είναι **μέταλλο** (αριστερά), το οξυγόνο **αμέταλλο** (δεξιά).
2. Μέταλλο + αμέταλλο → **ιοντικός** δεσμός.
3. Το $\text{Mg}$ χάνει $2$ ηλεκτρόνια → $\text{Mg}^{2+}$ με δόμηση $2, 8$ (νέο).

   Το $\text{O}$ παίρνει $2$ ηλεκτρόνια → $\text{O}^{2-}$ με δόμηση $2, 8$ (νέο).
4. Τα φορτία είναι $+2$ και $-2$, άρα αναλογία $1:1$:

   $\text{MgO}$

   Είναι εξαιρετικά σταθερό — σημείο τήξης πάνω από $2800°\text{C}$ — ακριβώς επειδή τα διπλά φορτία έλκονται πολύ ισχυρότερα από τα μονά του $\text{NaCl}$.

### Παράδειγμα 2: Γράψε τον τύπο της ένωσης αργιλίου \$(\text{Al}^{3+})\$ και οξυγόνου \$(\text{O}^{2-})\$.

1. Η ένωση πρέπει να είναι **ηλεκτρικά ουδέτερη**: τα θετικά φορτία να ισούνται με τα αρνητικά.
2. Ψάχνω τον μικρότερο συνδυασμό. Ε.Κ.Π.$(3, 2) = 6$:

   Χρειάζομαι $6$ θετικά → $2$ ιόντα $\text{Al}^{3+}$.
   Χρειάζομαι $6$ αρνητικά → $3$ ιόντα $\text{O}^{2-}$.
3. $\text{Al}_2\text{O}_3$
4. **Ο γρήγορος κανόνας:** το φορτίο του ενός γίνεται δείκτης του άλλου, «σταυρωτά».

   $\text{Al}^{3+}$ και $\text{O}^{2-}$ → $\text{Al}_2\text{O}_3$ ✓ Θυμήσου μόνο να απλοποιήσεις αν οι δείκτες έχουν κοινό διαιρέτη.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το \$\text{N}\_2\$ είναι τόσο αδρανές;

1. Το άζωτο έχει δόμηση $2, 5$: του λείπουν **τρία** ηλεκτρόνια για την οκτάδα.
2. Δύο άτομα αζώτου μοιράζονται **τρία** ζεύγη ηλεκτρονίων — **τριπλός** δεσμός, $\text{N} \equiv \text{N}$.
3. Ο τριπλός δεσμός είναι από τους ισχυρότερους που υπάρχουν: χρειάζεται τεράστια ενέργεια για να σπάσει.
4. Γι' αυτό το $\text{N}_2$ αποτελεί το $78\%$ της ατμόσφαιρας και δεν αντιδρά σχεδόν με τίποτα.

   Και γι' αυτό η βιομηχανική δέσμευση του αζώτου για λιπάσματα (μέθοδος Haber) απαιτεί $400°\text{C}$ και τεράστιες πιέσεις — και καταναλώνει περίπου το $1\%$ της παγκόσμιας ενέργειας.

### Παράδειγμα 4: Δύο στερεά: το ένα λιώνει στους \$801°\text{C}\$, το άλλο στους \$0°\text{C}\$.

1. Το σημείο τήξης μετράει πόσο ισχυρές είναι οι δυνάμεις που κρατούν τα σωματίδια μαζί.
2. **$801°\text{C}$** → πολύ ισχυρές δυνάμεις → **ιοντικό** πλέγμα.

   Για να λιώσει, πρέπει να σπάσουν εκατομμύρια ηλεκτροστατικές έλξεις ταυτόχρονα. (Είναι όντως το $\text{NaCl}$.)
3. **$0°\text{C}$** → ασθενείς δυνάμεις **ανάμεσα** στα μόρια → **μοριακή** ένωση. (Είναι ο πάγος.)
4. **Η λεπτομέρεια που ξεχνιέται:** όταν λιώνει ο πάγος, οι ομοιοπολικοί δεσμοί **μέσα** στα μόρια $\text{H}_2\text{O}$ δεν σπάνε καθόλου.

   Σπάνε μόνο οι ασθενείς δυνάμεις **μεταξύ** των μορίων. Γι' αυτό το νερό είναι ακόμα νερό αφού λιώσει.

## Ερωτήσεις

1. Τι είδους δεσμό σχηματίζουν το κάλιο (μέταλλο) και το βρώμιο (αμέταλλο);
   - Ιοντικό
   - Ομοιοπολικό
   - Μεταλλικό
   - Κανέναν
2. Ποιος είναι ο τύπος της ένωσης ασβεστίου ($\text{Ca}^{2+}$) και χλωρίου ($\text{Cl}^-$);
   - $\text{CaCl}$
   - $\text{CaCl}_2$
   - $\text{Ca}_2\text{Cl}$
   - $\text{Ca}_2\text{Cl}_2$
3. Γιατί το στερεό $\text{NaCl}$ **δεν** άγει το ρεύμα, ενώ το διάλυμά του άγει;
   - Επειδή στο στερεό δεν υπάρχουν ιόντα
   - Επειδή στο στερεό τα ιόντα δεν μπορούν να κινηθούν
   - Επειδή το νερό είναι που άγει το ρεύμα
   - Επειδή στο διάλυμα σχηματίζονται ηλεκτρόνια
4. Πόσα ζεύγη ηλεκτρονίων μοιράζονται τα δύο άτομα στο μόριο $\text{O}_2$;
   - Ένα
   - Δύο
   - Τρία
   - Έξι
5. Ουσία λιώνει στους $-95°\text{C}$ και δεν άγει το ρεύμα σε καμία κατάσταση. Τι είναι πιθανότατα;
   - Ιοντική ένωση
   - Μοριακή ομοιοπολική ένωση
   - Μέταλλο
   - Αδύνατο να πει κανείς
6. Τι είδους δεσμός υπάρχει στο μόριο $\text{H}_2$;
   - Ομοιοπολικός, με κοινό ζεύγος ηλεκτρονίων
   - Ιοντικός
   - Μεταλλικός
   - Κανένας — τα άτομα απλώς ακουμπούν
7. Γιατί το $\text{NaCl}$ λιώνει στους $801^\circ$C, ενώ η ζάχαρη στους $186^\circ$C;
   - Γιατί στο ιοντικό πλέγμα δρουν ισχυρές ηλεκτροστατικές έλξεις
   - Γιατί τα ιόντα του είναι βαρύτερα από τα μόρια της ζάχαρης
   - Γιατί οι δεσμοί του είναι ομοιοπολικοί, άρα πολύ ισχυροί
   - Γιατί διαλύεται στο νερό πιο εύκολα από τη ζάχαρη
8. Γιατί το $\text{N}_2$ είναι τόσο αδρανές;
   - Γιατί έχει πολύ ισχυρό τριπλό δεσμό
   - Γιατί είναι αέριο
   - Γιατί δεν έχει καθόλου ηλεκτρόνια σθένους
   - Γιατί είναι ευγενές αέριο με γεμάτη στιβάδα

## Ασκήσεις

1. Τι είδους δεσμό σχηματίζουν το θείο και το οξυγόνο στο $\text{SO}_2$;
2. Ποιος είναι ο τύπος της ένωσης που σχηματίζει το στοιχείο με $Z = 20$ με το στοιχείο με $Z = 17$;
3. Το μαγνήσιο ($Z = 12$) και ο άνθρακας ($Z = 6$) σχηματίζουν οξείδια· για τον άνθρακα, πάρε αυτό με τα περισσότερα οξυγόνα. Στους $25°\text{C}$ το ένα είναι στερεό που λιώνει πάνω από τους $2800°\text{C}$, και το άλλο αέριο.
   α) Γράψε τους τύπους των δύο οξειδίων και το είδος του δεσμού στο καθένα.
   β) Ποιο είναι το αέριο; Οι δεσμοί άνθρακα και οξυγόνου είναι από τους ισχυρότερους που υπάρχουν. Πώς γίνεται η ουσία να είναι αέριο;
4. Έχεις τρεις καθαρές ουσίες και κάνεις μετρήσεις. Η Α λιώνει στους $801°\text{C}$· στερεή δεν άγει το ρεύμα, λιωμένη άγει. Η Β λιώνει στους $186°\text{C}$ και δεν άγει ούτε λιωμένη ούτε διαλυμένη στο νερό. Η Γ λιώνει στους $-114°\text{C}$· υγρή δεν άγει, αλλά το διάλυμά της στο νερό άγει.
   α) Ποια είναι ιοντική και ποιες μοριακές;
   β) Μια συμμαθήτριά σου λέει: «Το διάλυμα της Γ άγει, οπότε η Γ είναι ιοντική». Ποια μέτρηση τη διαψεύδει;
   γ) Τι συμπεραίνεις ότι γίνεται όταν η Γ διαλύεται στο νερό;
   δ) Η Γ είναι ένωση υδρογόνου και χλωρίου. Γράψε τον τύπο της, το είδος του δεσμού, και ποιο άτομο τραβά πιο κοντά του το κοινό ζεύγος.
5. Σε ένα μόριο με ομοιοπολικούς δεσμούς, κάθε άτομο αποκτά οκτώ ηλεκτρόνια στην εξωτερική του στιβάδα, και το υδρογόνο δύο. Ένα κοινό ζεύγος μετρά στην οκτάδα και των δύο ατόμων που ενώνει.
   α) Πόσα κοινά ζεύγη έχει το $\text{CO}_2$; Σύγκρινε πόσα ηλεκτρόνια σθένους έχουν τα τρία άτομα μαζί με πόσα θα χρειάζονταν, αν το καθένα είχε δικά του οκτώ.
   β) Στο ακετυλένιο, $\text{C}_2\text{H}_2$, οι δύο άνθρακες είναι ενωμένοι μεταξύ τους και κάθε υδρογόνο είναι σε έναν άνθρακα. Τι δεσμός ενώνει τους άνθρακες;
   γ) Πόσα ζεύγη ηλεκτρονίων σθένους του $\text{H}_2\text{O}$ δεν συμμετέχουν σε δεσμό;
   δ) Το $\text{NO}_2$, το καφέ αέριο των καυσαερίων, υπάρχει. Δείξε ότι σε αυτό δεν μπορούν όλα τα άτομα να έχουν οκτάδα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/chemical-bonds
