# Δομή του ατόμου

> Πρωτόνια, νετρόνια, ηλεκτρόνια και πού κάθονται.

Χημεία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/atomic-structure

## Τι θα μάθεις

- Να ξέρεις τι ελέγχει ο κάθε τύπος σωματιδίου: ταυτότητα, μάζα, φορτίο.
- Να υπολογίζεις πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια από τον ατομικό και μαζικό αριθμό.
- Να εξηγείς τι είναι ισότοπα και γιατί οι ατομικές μάζες δεν είναι ακέραιες.
- Να γράφεις ηλεκτρονιακή δόμηση για τα πρώτα είκοσι στοιχεία.

## Τρία σωματίδια, τρεις δουλειές

Το άτομο έχει έναν **πυρήνα** με πρωτόνια και νετρόνια, και **ηλεκτρόνια** γύρω του. Το κρίσιμο δεν είναι η εικόνα — είναι ότι το καθένα ελέγχει κάτι διαφορετικό.

| Σωματίδιο  | Φορτίο | Μάζα        | Ελέγχει                     |
| ---------- | ------ | ----------- | --------------------------- |
| Πρωτόνιο   | $+1$   | $1$         | **ποιο στοιχείο** είναι     |
| Νετρόνιο   | $0$    | $1$         | το **ισότοπο** και τη μάζα  |
| Ηλεκτρόνιο | $-1$   | $\approx 0$ | το **φορτίο** και τη χημεία |

Δύο αριθμοί συνοψίζουν τα πάντα:

- **Ατομικός αριθμός** $Z$ = πλήθος πρωτονίων.
- **Μαζικός αριθμός** $A$ = πρωτόνια + νετρόνια.

Άρα νετρόνια $= A - Z$. Σε ουδέτερο άτομο, ηλεκτρόνια $= Z$.

> **Κλειδί**
>
> Αλλάζεις **πρωτόνια** → αλλάζεις στοιχείο. Έξι πρωτόνια σημαίνει άνθρακας, πάντα και παντού.
>
> Αλλάζεις **νετρόνια** → ίδιο στοιχείο, άλλο ισότοπο. Ο άνθρακας-12 και ο άνθρακας-14 συμπεριφέρονται χημικά **ίδια**.
>
> Αλλάζεις **ηλεκτρόνια** → ίδιο στοιχείο, αλλά ιόν. Το $\text{Na}$ και το $\text{Na}^+$ είναι και τα δύο νάτριο, με εντελώς διαφορετική συμπεριφορά.

Δοκίμασέ το: σύρε τους τρεις αριθμούς χωριστά και δες τι αλλάζει κάθε φορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε ένα άτομο*

## Ισότοπα και γιατί το χλώριο ζυγίζει 35,5

**Ισότοπα** είναι άτομα του ίδιου στοιχείου με διαφορετικό αριθμό νετρονίων.

Το χλώριο υπάρχει στη φύση ως $^{35}\text{Cl}$ (περίπου $75\%$) και $^{37}\text{Cl}$ (περίπου $25\%$). Η **σχετική ατομική μάζα** στον περιοδικό πίνακα είναι ο **σταθμισμένος μέσος όρος**:

$$
A_r = 35 \times 0{,}75 + 37 \times 0{,}25 = 35{,}5
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Κανένα άτομο χλωρίου δεν ζυγίζει $35{,}5$. Ο αριθμός είναι μέσος όρος ενός δείγματος, όχι ιδιότητα ενός ατόμου.
>
> Είναι σαν να λες ότι η μέση ελληνική οικογένεια έχει $1{,}3$ παιδιά.

## Ηλεκτρονιακή δόμηση

Τα ηλεκτρόνια κατανέμονται σε **στιβάδες** γύρω από τον πυρήνα. Για τα πρώτα είκοσι στοιχεία αρκεί ο απλός κανόνας πλήρωσης:

$$
\text{K}: 2, \quad \text{L}: 8, \quad \text{M}: 8, \quad \text{N}: 2
$$

Γεμίζεις με τη σειρά. Το ασβέστιο ($Z = 20$): $2, 8, 8, 2$.

*Άτομο ασβεστίου με 20 πρωτόνια και 20 νετρόνια στον πυρήνα, και 20 ηλεκτρόνια: 2 στη στιβάδα K, 8 στην L, 8 στην M και 2 στην N.*

> **Θυμήσου**
>
> Τα **ηλεκτρόνια σθένους** — αυτά της εξωτερικής στιβάδας — καθορίζουν όλη τη χημεία του στοιχείου.
>
> Νάτριο ($2, 8, 1$) και κάλιο ($2, 8, 8, 1$) έχουν και τα δύο **ένα** ηλεκτρόνιο σθένους, και γι' αυτό αντιδρούν με τον ίδιο βίαιο τρόπο με το νερό — παρότι έχουν εντελώς διαφορετικό μέγεθος.
>
> Οκτώ ηλεκτρόνια σθένους σημαίνει πλήρης στιβάδα, δηλαδή **ευγενές αέριο**: σταθερό, σχεδόν αδρανές. Όλη η χημεία που ακολουθεί είναι η προσπάθεια των υπόλοιπων στοιχείων να φτάσουν εκεί.

*Ένα μικρό κομμάτι καλίου πάνω σε νερό. Το μοναδικό ηλεκτρόνιο σθένους φεύγει τόσο εύκολα, ώστε η αντίδραση βγάζει σπίθες και φλόγα. Τέτοιο πείραμα γίνεται μόνο σε εργαστήριο, από χημικό, με ελάχιστη ποσότητα μετάλλου.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Για το \$^{40}\_{19}\text{K}\$, βρες πρωτόνια, νετρόνια και ηλεκτρόνια.

1. Ο κάτω δείκτης είναι ο **ατομικός** αριθμός: $Z = 19$.

   Άρα πρωτόνια $= 19$. Αυτό το κάνει κάλιο — δεν χρειάζεται να δεις το σύμβολο.
2. Ο πάνω δείκτης είναι ο **μαζικός**: $A = 40$.

   Νετρόνια $= A - Z = 40 - 19 = 21$
3. Το άτομο είναι ουδέτερο (δεν αναγράφεται φορτίο), άρα ηλεκτρόνια $= 19$.
4. **Ηλεκτρονιακή δόμηση:** $2, 8, 8, 1$

   Ένα ηλεκτρόνιο σθένους — γι' αυτό το κάλιο είναι αλκάλιο και αντιδρά ορμητικά.

### Παράδειγμα 2: Ιόν \$\text{Mg}^{2+}\$ με \$Z = 12\$ και \$A = 24\$.

1. Πρωτόνια $= Z = 12$. Το φορτίο **δεν** αλλάζει τα πρωτόνια — αν άλλαζε, δεν θα ήταν πια μαγνήσιο.
2. Νετρόνια $= 24 - 12 = 12$.
3. **Ηλεκτρόνια.** Το $2+$ σημαίνει ότι έχει **δύο λιγότερα** ηλεκτρόνια από πρωτόνια:

   ηλεκτρόνια $= 12 - 2 = 10$
4. Ηλεκτρονιακή δόμηση του ιόντος: $2, 8$ — ακριβώς η δόμηση του **νέου**.

   Γι' αυτό το μαγνήσιο χάνει δύο ηλεκτρόνια και όχι ένα ή τρία: με δύο φτάνει σε πλήρη στιβάδα. Η σταθερότητα είναι ο λόγος, όχι σύμπτωση.

### Παράδειγμα 3: Στοιχείο με ισότοπα μάζας \$10 \ (20\\%)\$ και \$11 \ (80\\%)\$.

1. Σταθμισμένος μέσος όρος — κάθε μάζα επί την αναλογία της:

   $A_r = 10 \times 0{,}20 + 11 \times 0{,}80$
2. $= 2 + 8{,}8 = 10{,}8$
3. Το στοιχείο είναι το **βόριο**, με $A_r = 10{,}8$ στον περιοδικό πίνακα.
4. **Έλεγχος λογικής.** Το $10{,}8$ είναι πιο κοντά στο $11$ παρά στο $10$, όπως πρέπει: το βαρύτερο ισότοπο είναι το πιο άφθονο.

   Αν σου βγει μέσος όρος έξω από το διάστημα των δύο μαζών, έχεις κάνει λάθος πράξη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο σωματίδιο καθορίζει **ποιο στοιχείο** είναι ένα άτομο;
   - Το πρωτόνιο
   - Το νετρόνιο
   - Το ηλεκτρόνιο
   - Κανένα — καθορίζεται από τη μάζα
2. Πόσα νετρόνια έχει το $^{56}_{26}\text{Fe}$;
   - $30$
   - $26$
   - $56$
   - $82$
3. Το ιόν $\text{Cl}^-$ έχει $Z = 17$. Πόσα ηλεκτρόνια έχει;
   - $17$
   - $18$
   - $16$
   - $35$
4. Γιατί η σχετική ατομική μάζα του χλωρίου είναι $35{,}5$ και όχι ακέραιος;
   - Επειδή τα ηλεκτρόνια έχουν μάζα
   - Επειδή είναι μέσος όρος των ισοτόπων του
   - Επειδή έχει μισό νετρόνιο
   - Επειδή η μέτρηση δεν είναι ακριβής
5. Ποια είναι η ηλεκτρονιακή δόμηση του ασβεστίου ($Z = 20$);
   - $2, 8, 8, 2$
   - $2, 8, 10$
   - $2, 18$
   - $8, 8, 4$
6. Πόσα ηλεκτρόνια σθένους έχει το οξυγόνο ($Z = 8$);
   - $6$
   - $8$
   - $2$
   - $4$
7. Πόσα νετρόνια έχει το ισότοπο του χλωρίου με $A = 37$ και $Z = 17$;
   - $20$
   - $17$
   - $37$
   - $54$
8. Τι δείχνει ο μαζικός αριθμός $A$;
   - Το άθροισμα πρωτονίων και νετρονίων
   - Μόνο τα πρωτόνια
   - Πρωτόνια και ηλεκτρόνια
   - Τη μάζα του ατόμου σε γραμμάρια

## Ασκήσεις

1. Πόσα νετρόνια έχει το $^{27}_{13}\text{Al}$;
2. Ένα σωματίδιο έχει $16$ πρωτόνια, $16$ νετρόνια και $18$ ηλεκτρόνια. Γράψε το σύμβολό του με ατομικό αριθμό, μαζικό αριθμό και φορτίο, και την ηλεκτρονιακή του δόμηση.
3. Τρία σωματίδια: το Α έχει $17$ πρωτόνια, $18$ νετρόνια και $18$ ηλεκτρόνια· το Β $17$ πρωτόνια, $20$ νετρόνια και $17$ ηλεκτρόνια· το Γ $18$ πρωτόνια, $22$ νετρόνια και $18$ ηλεκτρόνια.
   α) Ποια δύο είναι το ίδιο στοιχείο, και ποιο;
   β) Γράψε το σύμβολο του καθενός με τον μαζικό αριθμό και το φορτίο του.
   γ) Ποια δύο έχουν την ίδια ηλεκτρονιακή δόμηση; Είναι το ίδιο στοιχείο;
4. Ο χαλκός ($Z = 29$) έχει δύο ισότοπα, το $^{63}\text{Cu}$ και το $^{65}\text{Cu}$, και σχετική ατομική μάζα $63{,}5$.
   α) Πόσα νετρόνια έχει το καθένα;
   β) Τι ποσοστό των ατόμων του χαλκού είναι $^{63}\text{Cu}$;
   γ) Υπάρχει άτομο χαλκού με μάζα $63{,}5$;
5. Το χλώριο της φύσης είναι $75\%$ $^{35}\text{Cl}$ και $25\%$ $^{37}\text{Cl}$, και κάθε μόριο $\text{Cl}_2$ φτιάχνεται από δύο άτομα που τυχαίνουν, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Ο φασματογράφος μάζας είναι όργανο που ζυγίζει τα μόρια ένα ένα και δείχνει πόσα βρήκε σε κάθε μάζα.
   α) Ποιες μάζες μπορεί να έχει ένα μόριο $\text{Cl}_2$; Θα δείξει το όργανο μόρια με μάζα $71$;
   β) Σε $16$ μόρια, κατά μέσο όρο, πόσα έχουν την καθεμιά μάζα;
   γ) Δίνουν αυτά τα $16$ μόρια τη μέση μάζα που περιμένεις;
   δ) Το βρώμιο έχει δύο ισότοπα, και το $\text{Br}_2$ δίνει στο όργανο τρεις μάζες, $158$, $160$ και $162$, σε αναλογία περίπου $1 : 2 : 1$. Ποια είναι τα ισότοπα, με τι ποσοστά, και πόση είναι η σχετική ατομική μάζα του βρωμίου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/chemistry/atomic-structure
