# Αναπαραγωγικό σύστημα

> Δομή και λειτουργία στον άνδρα και τη γυναίκα, ο κύκλος και οι ορμόνες του.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/reproductive-system

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή και τη λειτουργία του ανδρικού και του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος.
- Να συγκρίνεις τη δομή του σπερματοζωαρίου και του ωαρίου και να τη συνδέεις με τον ρόλο του καθενός.
- Να εξηγείς τον ρόλο της τεστοστερόνης και των οιστρογόνων στα πρωτογενή και δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου.
- Να περιγράφεις τα γεγονότα του έμμηνου κύκλου.

## Δύο όργανα, δύο δουλειές

Οι όρχεις και οι ωοθήκες, οι **γονάδες**, είναι από τα λίγα όργανα που ανήκουν
σε δύο συστήματα ταυτόχρονα. Είναι μέρος του **αναπαραγωγικού** συστήματος,
γιατί φτιάχνουν τους **γαμέτες**. Και είναι **ενδοκρινείς αδένες**, γιατί
εκκρίνουν στο αίμα τις **ορμόνες του φύλου**. Τις δύο δουλειές τις κάνουν
διαφορετικά κύτταρα του ίδιου οργάνου, και αυτό, όπως θα δεις στα
παραδείγματα, έχει πρακτικές συνέπειες.

## Το ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα

| Όργανο                                                      | Δομή και λειτουργία                                                                                                                                                                                                                                                                 |
| ----------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Όρχεις**                                                  | Δύο, μέσα στο **όσχεο**, έξω από την κοιλιακή κοιλότητα. Περιέχουν πολλά λεπτά, περιελιγμένα **σπερματικά σωληνάρια**, στα τοιχώματα των οποίων παράγονται τα **σπερματοζωάρια**. Ανάμεσα στα σωληνάρια βρίσκονται τα **διάμεσα κύτταρα**, που εκκρίνουν **τεστοστερόνη** στο αίμα. |
| **Επιδιδυμίδες**                                            | Σωληνάρια πάνω σε κάθε όρχι, όπου τα σπερματοζωάρια ωριμάζουν, αποκτούν κινητικότητα και αποθηκεύονται.                                                                                                                                                                             |
| **Σπερματικοί πόροι**                                       | Αγωγοί που μεταφέρουν τα σπερματοζωάρια από τις επιδιδυμίδες προς την ουρήθρα.                                                                                                                                                                                                      |
| **Σπερματοδόχοι κύστεις, προστάτης, βολβουρηθραίοι αδένες** | Εξωκρινείς αδένες. Τα υγρά τους, μαζί με τα σπερματοζωάρια, αποτελούν το **σπέρμα**: δίνουν ενέργεια στα σπερματοζωάρια και ένα κατάλληλο υγρό περιβάλλον για να κινηθούν.                                                                                                          |
| **Ουρήθρα**                                                 | Κοινός αγωγός για τα ούρα και το σπέρμα, που περνά μέσα από το πέος.                                                                                                                                                                                                                |
| **Πέος**                                                    | Το όργανο της συνουσίας.                                                                                                                                                                                                                                                            |

Οι όρχεις βρίσκονται έξω από την κοιλία επειδή η παραγωγή σπερματοζωαρίων
γίνεται καλύτερα σε θερμοκρασία λίγο χαμηλότερη από τους 37 °C του εσωτερικού
του σώματος. Από την εφηβεία και μετά, η παραγωγή είναι συνεχής.

## Το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα

| Όργανο                  | Δομή και λειτουργία                                                                                                                                                                                                    |
| ----------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ωοθήκες**             | Δύο, στην κοιλότητα της λεκάνης. Περιέχουν **ωοθυλάκια**: το καθένα είναι ένα ανώριμο ωάριο περιτριγυρισμένο από κύτταρα που το τρέφουν. Παράγουν τα **ωάρια** και τις ορμόνες **οιστρογόνα** και **προγεστερόνη**.    |
| **Ωαγωγοί** (σάλπιγγες) | Δύο αγωγοί από τις ωοθήκες ως τη μήτρα. Η ανοιχτή άκρη τους, με προεκβολές σαν κρόσσια, «πιάνει» το ωάριο. Κροσσοί και συσπάσεις του τοιχώματος το προωθούν προς τη μήτρα. Εδώ γίνεται φυσιολογικά η **γονιμοποίηση**. |
| **Μήτρα**               | Κοίλο όργανο με παχύ τοίχωμα από λείο μυ, το **μυομήτριο**. Την εσωτερική επιφάνεια επενδύει το **ενδομήτριο**, που κάθε μήνα παχαίνει για να δεχτεί ένα έμβρυο. Το κατώτερο στενό τμήμα της είναι ο **τράχηλος**.     |
| **Κόλπος**              | Μυώδης αγωγός από τον τράχηλο ως το εξωτερικό του σώματος. Δέχεται το σπέρμα, και από αυτόν γίνεται ο τοκετός και η έμμηνος ρύση.                                                                                      |
| **Αιδοίο**              | Τα εξωτερικά γεννητικά όργανα.                                                                                                                                                                                         |

Μια διαφορά με μεγάλη σημασία: ενώ ο άνδρας παράγει σπερματοζωάρια συνεχώς, η
γυναίκα γεννιέται με όλα τα ανώριμα ωάρια που θα έχει, και από την εφηβεία ως
την εμμηνόπαυση συνήθως **ένα** ωριμάζει σε κάθε κύκλο.

## Οι γαμέτες

Ο ανδρικός και ο γυναικείος γαμέτης έχουν το ίδιο γενετικό φορτίο, **23
χρωμοσώματα** ο καθένας, αλλά τελείως διαφορετική μορφή. Η διαφορά είναι
καταμερισμός εργασίας: ο ένας γαμέτης **κινείται**, ο άλλος **εφοδιάζει**.

**Το σπερματοζωάριο** είναι από τα μικρότερα κύτταρα του σώματος και έχει
τρία μέρη:

- **Κεφαλή**: ο πυρήνας με το γενετικό υλικό, και στο μπροστινό άκρο το
  **ακρόσωμα**, μια κυστίδα με ένζυμα που διασπούν τα περιβλήματα του ωαρίου.
- **Ενδιάμεσο τμήμα**: πολλά **μιτοχόνδρια**, που παράγουν την ενέργεια για την
  κίνηση.
- **Ουρά**: ένα **μαστίγιο** που κινείται και προωθεί το κύτταρο.

**Το ωάριο** είναι από τα μεγαλύτερα κύτταρα του σώματος, με διάμετρο περίπου
0,1 mm. Είναι σφαιρικό και **ακίνητο**. Το άφθονο κυτταρόπλασμά του έχει
**θρεπτικές ουσίες** και οργανίδια, που θα χρειαστεί το ζυγωτό στις πρώτες
ημέρες. Περιβάλλεται από ένα διαφανές γλυκοπρωτεϊνικό περίβλημα και από ένα
στρώμα κυττάρων του ωοθυλακίου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σπερματοζωάριο, ωάριο ή και τα δύο;*

*Ανθρώπινα σπερματοζωάρια στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Ξεχωρίζουν η κεφαλή, με τον πυρήνα και το ακρόσωμα, και η μακριά ουρά. Το ενδιάμεσο τμήμα με τα μιτοχόνδρια είναι η λίγο παχύτερη περιοχή ακριβώς πίσω από την κεφαλή.*

## Οι ορμόνες του φύλου

Τα χαρακτηριστικά του φύλου χωρίζονται σε δύο ομάδες:

- **Πρωτογενή** είναι τα ίδια τα αναπαραγωγικά όργανα: γονάδες, αγωγοί, αδένες,
  εξωτερικά γεννητικά όργανα.
- **Δευτερογενή** είναι τα χαρακτηριστικά που εμφανίζονται κυρίως στην
  **εφηβεία** και διαφέρουν ανάμεσα στα δύο φύλα, χωρίς να είναι όργανα
  αναπαραγωγής.

Την εφηβεία την ξεκινούν ο υποθάλαμος και η υπόφυση, που διεγείρουν τις
γονάδες να αυξήσουν την έκκριση των ορμονών τους.

**Τεστοστερόνη**, από τα διάμεσα κύτταρα των όρχεων. Είναι απαραίτητη για την
ανάπτυξη και τη λειτουργία των ανδρικών αναπαραγωγικών οργάνων και για την
παραγωγή σπερματοζωαρίων. Ευθύνεται για τα δευτερογενή χαρακτηριστικά του
άνδρα: βάθεμα της φωνής από την ανάπτυξη του λάρυγγα, τρίχωμα στο πρόσωπο και
στο σώμα, αύξηση της μυϊκής μάζας και της πυκνότητας των οστών, φάρδεμα των
ώμων.

**Οιστρογόνα**, από τις ωοθήκες. Είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη και τη
λειτουργία των γυναικείων αναπαραγωγικών οργάνων και για την ανάπτυξη του
ενδομητρίου σε κάθε κύκλο. Ευθύνονται για τα δευτερογενή χαρακτηριστικά της
γυναίκας: ανάπτυξη των μαστών, φάρδεμα της λεκάνης, χαρακτηριστική κατανομή του
λίπους στο σώμα. Η **προγεστερόνη**, επίσης από τις ωοθήκες, διατηρεί το
ενδομήτριο έτοιμο να δεχτεί έμβρυο.

## Ο έμμηνος κύκλος

Από την ωρίμανση ενός ωαρίου μέχρι την ωρίμανση του επόμενου, αν δεν γίνει
γονιμοποίηση, συμπληρώνεται ένας κύκλος που ονομάζεται **έμμηνος κύκλος**.
Διαρκεί περίπου **28 ημέρες**, αν και από γυναίκα σε γυναίκα και από μήνα σε
μήνα διαφέρει. Ως **1η ημέρα** του κύκλου θεωρείται η ημέρα έναρξης της
**έμμηνης ρύσης** (περιόδου).

| Ημέρες        | Τι συμβαίνει                                                                                                                                                |
| ------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **1η – 5η**   | Το ωάριο που δεν γονιμοποιήθηκε αποβάλλεται μαζί με βλέννα, αίμα και κυτταρικά υπολείμματα του ενδομητρίου, μέσω του κόλπου.                                |
| **6η – 13η**  | Ένα ωάριο ωριμάζει σε μία από τις δύο ωοθήκες. Το ενδομήτριο γίνεται παχύτερο, ετοιμάζεται να δεχτεί ένα έμβρυο.                                            |
| **14η**       | Το ωάριο ελευθερώνεται στη σάλπιγγα: είναι η **ωορρηξία**. Ξεκινά το ταξίδι του προς τη μήτρα, και μπορεί να γονιμοποιηθεί μόνο όσο βρίσκεται στη σάλπιγγα. |
| **15η – 28η** | Αν το ωάριο γονιμοποιηθεί, το ζυγωτό αρχίζει να διαιρείται καθώς κινείται προς τη μήτρα. Αν δεν γονιμοποιηθεί, θα αρχίσει ένας νέος κύκλος.                 |

> **Κλειδί**
>
> Οι γονάδες κάνουν δύο ανεξάρτητες δουλειές με διαφορετικά κύτταρα: παράγουν
> **γαμέτες**, που φεύγουν από το σώμα μέσα από αγωγούς, και **ορμόνες**, που
> μπαίνουν στο αίμα. Ένα πρόβλημα στους αγωγούς επηρεάζει τους γαμέτες, όχι τις
> ορμόνες· ένα πρόβλημα στις ορμόνες επηρεάζει όλο το σώμα.

> **Πρόσεχε**
>
> «Η ουρήθρα είναι μέρος μόνο του ουροποιητικού συστήματος.» Στον άνδρα, όχι.
>
> Στον άνδρα η ουρήθρα είναι **κοινός αγωγός** για τα ούρα και το σπέρμα, άρα
> ανήκει και στα δύο συστήματα. Στη γυναίκα το ουροποιητικό και το αναπαραγωγικό
> σύστημα έχουν ξεχωριστά ανοίγματα: η ουρήθρα ανοίγει μπροστά από τον κόλπο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Όρχεις**: σπερματικά σωληνάρια (σπερματοζωάρια) και διάμεσα κύτταρα
>   (**τεστοστερόνη**). Επιδιδυμίδα → σπερματικός πόρος → ουρήθρα.
> - **Ωοθήκες**: ωοθυλάκια (ωάρια), **οιστρογόνα** και **προγεστερόνη**.
>   Ωαγωγός (γονιμοποίηση) → μήτρα (ενδομήτριο) → κόλπος.
> - **Σπερματοζωάριο**: κεφαλή με ακρόσωμα, ενδιάμεσο με μιτοχόνδρια, ουρά.
>   **Ωάριο**: μεγάλο, ακίνητο, με θρεπτικές ουσίες.
> - Πρωτογενή χαρακτηριστικά: τα όργανα. Δευτερογενή: όσα εμφανίζονται στην
>   εφηβεία με τη δράση των ορμονών.
> - Κύκλος περίπου 28 ημερών: ρύση (1–5), ωρίμανση (6–13), ωορρηξία (14),
>   αναμονή (15–28).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα σπερματοζωάριο έχει κανονική κεφαλή και ουρά, αλλά δυσλειτουργικά μιτοχόνδρια στο ενδιάμεσο τμήμα. Ένα άλλο κινείται κανονικά, αλλά δεν έχει ακρόσωμα. Γιατί κανένα από τα δύο δεν μπορεί να γονιμοποιήσει ένα ωάριο;

1. **Το πρώτο.** Η ουρά κινείται με ενέργεια που δίνουν τα μιτοχόνδρια του
   ενδιάμεσου τμήματος. Χωρίς αυτήν το σπερματοζωάριο κινείται ελάχιστα και **δεν
   φτάνει** ως το ωάριο, που βρίσκεται στη σάλπιγγα.
2. **Το δεύτερο.** Φτάνει, αλλά το ωάριο περιβάλλεται από κύτταρα και από ένα
   γλυκοπρωτεϊνικό περίβλημα. Χωρίς τα ένζυμα του ακροσώματος το σπερματοζωάριο
   **δεν μπορεί να τα διαπεράσει**.
3. **Το συμπέρασμα.** Κάθε μέρος του σπερματοζωαρίου αντιστοιχεί σε μία
   λειτουργία, και η γονιμοποίηση χρειάζεται όλες: κίνηση, ενέργεια, διείσδυση και
   μεταφορά του πυρήνα.

### Παράδειγμα 2: Στην επέμβαση της βαζεκτομής κόβονται και δένονται οι δύο σπερματικοί πόροι. Τι αλλάζει στο σπέρμα, και τι συμβαίνει στην τεστοστερόνη και στα δευτερογενή χαρακτηριστικά;

1. **Το σπέρμα.** Οι σπερματικοί πόροι μεταφέρουν τα σπερματοζωάρια από τις
   επιδιδυμίδες. Αφού κοπούν, τα σπερματοζωάρια δεν φτάνουν στην ουρήθρα. Το
   σπέρμα εξακολουθεί να σχηματίζεται από τα υγρά των αδένων, αλλά **χωρίς
   σπερματοζωάρια**.
2. **Η τεστοστερόνη.** Την παράγουν τα διάμεσα κύτταρα και την εκκρίνουν
   **κατευθείαν στο αίμα**, χωρίς να χρησιμοποιούν τους σπερματικούς πόρους. Η
   έκκρισή της δεν επηρεάζεται.
3. **Τα δευτερογενή χαρακτηριστικά** εξαρτώνται από την τεστοστερόνη, άρα **δεν
   αλλάζουν**. Το παράδειγμα δείχνει ότι οι δύο λειτουργίες του όρχι είναι
   ανεξάρτητες.

### Παράδειγμα 3: Σε μια γυναίκα αφαιρείται χειρουργικά η μήτρα, ενώ οι ωοθήκες μένουν. Θα συνεχίσει να έχει έμμηνο ρύση; Θα συνεχίσει να έχει ωορρηξία και να παράγει οιστρογόνα;

1. **Έμμηνος ρύση.** Είναι η αποβολή του ενδομητρίου, που επενδύει τη μήτρα. Χωρίς
   μήτρα δεν υπάρχει ενδομήτριο να αποβληθεί, άρα **όχι**.
2. **Ωορρηξία και οιστρογόνα.** Γίνονται στις **ωοθήκες**, που είναι στη θέση τους.
   Ο κύκλος των ωοθηκών συνεχίζεται, και τα οιστρογόνα εκκρίνονται κανονικά στο
   αίμα.
3. **Το συμπέρασμα.** Η έμμηνος ρύση είναι το ορατό σημάδι του κύκλου, αλλά ο
   κύκλος «οδηγείται» από τις ωοθήκες και τις ορμόνες τους. Μια γυναίκα χωρίς
   μήτρα δεν μπορεί να κυοφορήσει, όμως η ορμονική της λειτουργία δεν αλλάζει.

## Ερωτήσεις

1. Ποια κύτταρα των όρχεων εκκρίνουν την τεστοστερόνη;
   - Τα κύτταρα των σπερματικών σωληναρίων
   - Τα διάμεσα κύτταρα
   - Τα κύτταρα της επιδιδυμίδας
   - Τα κύτταρα του προστάτη
2. Γιατί οι όρχεις βρίσκονται μέσα στο όσχεο, έξω από την κοιλιακή κοιλότητα;
   - Για να προστατεύονται καλύτερα από τα χτυπήματα
   - Για να εκκρίνουν πιο εύκολα την τεστοστερόνη
   - Γιατί δεν χωρούν πια στην κοιλία μετά την εφηβεία
   - Για να έχουν λίγο χαμηλότερη θερμοκρασία από το σώμα
3. Σε ποιο όργανο γίνεται φυσιολογικά η γονιμοποίηση;
   - Στη μήτρα
   - Στην ωοθήκη
   - Στον ωαγωγό
   - Στον κόλπο
4. Ποιος είναι ο ρόλος του ακροσώματος του σπερματοζωαρίου;
   - Παράγει ενέργεια για την κίνηση της ουράς
   - Περιέχει ένζυμα που διασπούν τα περιβλήματα του ωαρίου
   - Περιέχει όλο το γενετικό υλικό από τον πατέρα
   - Τρέφει το ζυγωτό κατά τις πρώτες ημέρες της ζωής του
5. Γιατί το ωάριο είναι πολύ μεγαλύτερο από το σπερματοζωάριο;
   - Επειδή έχει διπλάσιο αριθμό χρωμοσωμάτων από αυτό
   - Επειδή πρέπει να κολυμπήσει μεγαλύτερη απόσταση
   - Επειδή έχει αποθέματα για τις πρώτες ημέρες του ζυγωτού
   - Επειδή περιέχει πολλούς πυρήνες αντί για έναν
6. Ποιο από τα παρακάτω είναι δευτερογενές χαρακτηριστικό του φύλου;
   - Η ύπαρξη ωοθηκών
   - Το βάθεμα της φωνής
   - Η ύπαρξη σπερματικών πόρων
   - Η παραγωγή ωαρίων στις ωοθήκες
7. Σε έναν κύκλο 28 ημερών, ποια ημέρα γίνεται περίπου η ωορρηξία;
   - Την 1η ημέρα
   - Την 5η ημέρα
   - Την 14η ημέρα
   - Την 28η ημέρα
8. Τι συμβαίνει στο ενδομήτριο από την 6η ως τη 13η ημέρα του κύκλου;
   - Αποβάλλεται μαζί με αίμα από τον κόλπο
   - Μετακινείται από τη μήτρα προς τον ωαγωγό
   - Παράγει το ωάριο που θα ωριμάσει στον κύκλο
   - Παχαίνει, για να μπορέσει να δεχτεί έμβρυο

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο όργανο ωριμάζουν και αποθηκεύονται τα σπερματοζωάρια;
2. Ποιες δύο ορμόνες εκκρίνουν οι ωοθήκες;
3. Σε ποιο τμήμα του σπερματοζωαρίου βρίσκονται τα μιτοχόνδρια, και σε ποιο ο πυρήνας;
4. Χαρακτήρισε ως πρωτογενές ή δευτερογενές: η μήτρα, η ανάπτυξη των μαστών, οι όρχεις, το τρίχωμα στο πρόσωπο.
5. Μια γυναίκα με κανονικό κύκλο 28 ημερών αρχίζει την περίοδό της την 1η Μαρτίου.
   α) Ποια ημερομηνία περίπου γίνεται η ωορρηξία;
   β) Πού βρίσκεται το ωάριο αμέσως μετά;
   γ) Αν δεν γίνει γονιμοποίηση, πότε περίπου θα αρχίσει η επόμενη περίοδος;
6. Σε μια γυναίκα και οι δύο ωαγωγοί είναι φραγμένοι στη μέση της διαδρομής τους.
   α) Θα γίνεται ωορρηξία;
   β) Μπορεί να γίνει φυσική γονιμοποίηση;
   γ) Θα συνεχίσει να έχει έμμηνο ρύση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/reproductive-system
