# Όργανα και συστήματα οργάνων

> Από τους ιστούς στα όργανα, και πώς τα συστήματα κρατούν την ομοιόσταση.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/organ-systems

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι ένα όργανο αποτελείται από διαφορετικούς ιστούς που συνεργάζονται για μία λειτουργία.
- Να ονομάζεις τα επίπεδα οργάνωσης από το κύτταρο ως τον οργανισμό και τα συστήματα οργάνων με τη λειτουργία τους.
- Να συγκρίνεις το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα ως τα δύο συστήματα που συντονίζουν τον οργανισμό.

## Το δέρμα δεν είναι ιστός

Στην προηγούμενη ενότητα είδες τέσσερα είδη ιστών χωριστά. Στο σώμα δεν τα
βρίσκεις ποτέ χωριστά. Πάρε ένα τετραγωνικό εκατοστό δέρματος από την παλάμη:

- Από πάνω, η **επιδερμίδα**: πολύστιβο επιθήλιο που ανανεώνεται συνεχώς.
- Από κάτω, το **χόριο**: ερειστικός ιστός με κολλαγόνες και ελαστικές ίνες,
  αιμοφόρα αγγεία, και τους **ιδρωτοποιούς αδένες**, που είναι κι αυτοί
  επιθήλιο.
- Πιο βαθιά, **λιπώδης** ιστός που μονώνει.
- Παντού, **νευρικές απολήξεις** για την αφή, τη θερμοκρασία και τον πόνο, και
  μικροί **λείοι μύες** στη βάση κάθε τρίχας.

Κανένας από αυτούς τους ιστούς μόνος του δεν «είναι» δέρμα. Το δέρμα είναι
**όργανο**: μια δομή από διαφορετικούς ιστούς, στημένους έτσι ώστε να κάνουν
μαζί μια συγκεκριμένη δουλειά, εδώ να χωρίζουν και να προστατεύουν το σώμα από
το περιβάλλον.

## Τα επίπεδα οργάνωσης

| Επίπεδο             | Τι είναι                                                                 | Παράδειγμα         |
| ------------------- | ------------------------------------------------------------------------ | ------------------ |
| **Κύτταρο**         | η μικρότερη μονάδα που εμφανίζει όλα τα χαρακτηριστικά της ζωής          | λείο μυϊκό κύτταρο |
| **Ιστός**           | κύτταρα με κοινή προέλευση και λειτουργία, μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία | λείος μυϊκός ιστός |
| **Όργανο**          | διαφορετικοί ιστοί οργανωμένοι για μια συγκεκριμένη λειτουργία           | στομάχι            |
| **Σύστημα οργάνων** | όργανα που συνεργάζονται για μια ευρύτερη λειτουργία                     | πεπτικό σύστημα    |
| **Οργανισμός**      | όλα τα συστήματα, που λειτουργούν ως ένα σύνολο                          | ο άνθρωπος         |

Σε κάθε σκαλί εμφανίζονται ιδιότητες που δεν υπάρχουν στο προηγούμενο. Ένα λείο
μυϊκό κύτταρο συστέλλεται· μόνο το στομάχι, με τις στρώσεις του λείου μυός
προσανατολισμένες σε διαφορετικές κατευθύνσεις, **ανακατεύει** την τροφή. Και
μόνο το πεπτικό σύστημα ολόκληρο μετατρέπει ένα γεύμα σε μόρια που περνούν
στο αίμα.

> **Κλειδί**
>
> Ένα όργανο **δεν** είναι πολύς ιστός του ίδιου είδους. Είναι **διαφορετικοί**
> ιστοί που συνεργάζονται, και η λειτουργία του οργάνου είναι κάτι που κανένας
> από αυτούς δεν κάνει μόνος του. Το ίδιο ισχύει ένα σκαλί πιο πάνω: ένα σύστημα
> κάνει ό,τι δεν κάνει κανένα από τα όργανά του χωριστά.

## Τα συστήματα οργάνων

| Σύστημα                 | Βασικά όργανα                                       | Λειτουργία                                        |
| ----------------------- | --------------------------------------------------- | ------------------------------------------------- |
| **Πεπτικό**             | στόμα, οισοφάγος, στομάχι, έντερο, ήπαρ, πάγκρεας   | πέψη της τροφής και απορρόφηση θρεπτικών ουσιών   |
| **Αναπνευστικό**        | ρινική κοιλότητα, τραχεία, βρόγχοι, πνεύμονες       | πρόσληψη οξυγόνου, αποβολή διοξειδίου του άνθρακα |
| **Κυκλοφορικό**         | καρδιά, αιμοφόρα αγγεία, αίμα                       | μεταφορά ουσιών σε όλα τα κύτταρα                 |
| **Ουροποιητικό**        | νεφροί, ουρητήρες, ουροδόχος κύστη, ουρήθρα         | απομάκρυνση άχρηστων ουσιών, ρύθμιση του νερού    |
| **Ερειστικό και μυϊκό** | οστά, αρθρώσεις, σκελετικοί μύες                    | στήριξη, προστασία, κίνηση                        |
| **Νευρικό**             | εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός, νεύρα                   | πρόσληψη ερεθισμάτων, γρήγορος συντονισμός        |
| **Ενδοκρινών αδένων**   | υπόφυση, θυρεοειδής, επινεφρίδια, πάγκρεας, γονάδες | ρύθμιση με ορμόνες                                |
| **Αναπαραγωγικό**       | όρχεις ή ωοθήκες και οι αγωγοί τους                 | παραγωγή γαμετών, συνέχεια του είδους             |

Η διαίρεση σε συστήματα είναι εργαλείο μελέτης, όχι σύνορο. Το πάγκρεας ανήκει
και στο πεπτικό και στο ενδοκρινικό. Η ουρήθρα του άνδρα ανήκει και στο
ουροποιητικό και στο αναπαραγωγικό.

## Δύο συστήματα που συντονίζουν τα υπόλοιπα

Τριάντα και πλέον τρισεκατομμύρια κύτταρα πρέπει να δουλεύουν σαν ένας
οργανισμός. Αυτό το πετυχαίνουν δύο συστήματα, με δύο τελείως διαφορετικούς
τρόπους επικοινωνίας.

Το **νευρικό σύστημα** στέλνει σήματα κατά μήκος των νευρώνων, όπως ένα
σύρμα. Το σήμα φτάνει σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, σε συγκεκριμένα κύτταρα,
και η επίδρασή του σβήνει γρήγορα.

Το **σύστημα των ενδοκρινών αδένων** ρίχνει **ορμόνες** στο αίμα. Η ορμόνη
φτάνει σε όλα τα κύτταρα του σώματος, αλλά επιδρά μόνο σε όσα έχουν τους
κατάλληλους **υποδοχείς**: αυτά είναι τα **κύτταρα-στόχοι**. Ο δρόμος είναι
πιο αργός, από δευτερόλεπτα ως ώρες, αλλά η επίδραση κρατά περισσότερο.

Τα δύο συστήματα δεν είναι ανεξάρτητα. Ο **υποθάλαμος**, μια περιοχή του
εγκεφάλου, ελέγχει την **υπόφυση**, που με τη σειρά της ελέγχει άλλους
ενδοκρινείς αδένες. Και σε έναν ξαφνικό κίνδυνο, νεύρα διεγείρουν τα
επινεφρίδια να ρίξουν **αδρεναλίνη** στο αίμα: η νευρική εντολή μεταφράζεται σε
ορμονική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Νευρικό ή ενδοκρινικό;*

## Ομοιόσταση: η δουλειά όλων μαζί

Η σταθερότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος, η **ομοιόσταση**, δεν είναι
δουλειά ενός συστήματος. Η θερμοκρασία του σώματος μένει κοντά στους 37 °C
επειδή ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την αλλαγή, το κυκλοφορικό φέρνει περισσότερο
ή λιγότερο αίμα στο δέρμα, οι ιδρωτοποιοί αδένες του δέρματος βγάζουν ιδρώτα,
και οι σκελετικοί μύες, όταν κάνει κρύο, ρίγος. Το νευρικό και το ενδοκρινικό
σύστημα αποφασίζουν· τα υπόλοιπα εκτελούν.

> **Πρόσεχε**
>
> «Το νευρικό σύστημα κάνει τα γρήγορα, το ενδοκρινικό τα αργά, άρα δεν
> συναντιούνται.» Λάθος.
>
> Πολλές απαντήσεις του οργανισμού χρησιμοποιούν **και τα δύο**. Σε έναν
> τρόμο, η καρδιά επιταχύνεται αμέσως με νευρική εντολή, και η αδρεναλίνη από
> τα επινεφρίδια κρατά την επιτάχυνση για λεπτά. Ο υποθάλαμος είναι νευρικός
> ιστός που ελέγχει αδένες. Η διαφορά των δύο είναι στον **τρόπο** μεταφοράς του
> μηνύματος, όχι στο ποια όργανα ρυθμίζουν.

> **Θυμήσου**
>
> - **Όργανο**: διαφορετικοί ιστοί για μία λειτουργία. **Σύστημα**: όργανα που
>   συνεργάζονται.
> - Επίπεδα: **κύτταρο → ιστός → όργανο → σύστημα οργάνων → οργανισμός**.
> - **Νευρικό**: γρήγορο, στοχευμένο, σύντομο, μέσω νευρώνων.
> - **Ενδοκρινικό**: ορμόνες στο αίμα, πιο αργό, διαρκέστερο, μόνο στα
>   κύτταρα-στόχους.
> - Ο **υποθάλαμος** συνδέει τα δύο συστήματα μέσω της υπόφυσης.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάλε σε σειρά από το απλούστερο στο συνθετότερο επίπεδο: καρδιά, μυοκάρδιο, κυκλοφορικό σύστημα, καρδιακό μυϊκό κύτταρο, άνθρωπος.

1. **Το κύτταρο** είναι το απλούστερο: το καρδιακό μυϊκό κύτταρο.
2. **Ο ιστός**: πολλά καρδιακά μυϊκά κύτταρα μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία τους.
   Αυτό είναι το μυοκάρδιο, ο μυϊκός ιστός της καρδιάς.
3. **Το όργανο**: η καρδιά, που εκτός από μυοκάρδιο έχει επιθήλιο στο εσωτερικό
   της, ερειστικό ιστό στις βαλβίδες και νευρικό ιστό.
4. **Σειρά:** καρδιακό μυϊκό κύτταρο → μυοκάρδιο → καρδιά → κυκλοφορικό
   σύστημα → άνθρωπος.

### Παράδειγμα 2: Στη διάρκεια μιας χειρουργικής επέμβασης με γενική αναισθησία, ο αναισθησιολόγος παρακολουθεί συνεχώς θερμοκρασία, σφυγμό, πίεση και οξυγόνο στο αίμα. Γιατί δεν αρκεί να επιβλέπει μόνο το όργανο που χειρουργείται;

1. **Τι κάνει η γενική αναισθησία.** Καταστέλλει τη λειτουργία του νευρικού
   συστήματος, και μαζί και μέρος των αντανακλαστικών που κρατούν την
   ομοιόσταση. Ο ασθενής δεν μπορεί, για παράδειγμα, να τρέμει αν κρυώσει.
2. **Γιατί αφορά όλο το σώμα.** Η θερμοκρασία, η πίεση και το οξυγόνο είναι
   αποτέλεσμα της συνεργασίας πολλών συστημάτων: νευρικού, κυκλοφορικού,
   αναπνευστικού. Αν ο συντονιστής μειωθεί, οποιαδήποτε από αυτές τις τιμές
   μπορεί να ξεφύγει, ακόμα κι αν η επέμβαση γίνεται στο γόνατο.
3. **Το συμπέρασμα.** Ο οργανισμός λειτουργεί ως ένα σύνολο. Ο αναισθησιολόγος
   κάνει προσωρινά, με μηχανήματα και φάρμακα, μέρος της δουλειάς που κανονικά
   κάνουν το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα.

### Παράδειγμα 3: Μια ορμόνη κυκλοφορεί στο αίμα και φτάνει σε κάθε κύτταρο του σώματος. Γιατί τότε προκαλεί αλλαγές μόνο στον θυρεοειδή αδένα και όχι, για παράδειγμα, στα κύτταρα του δέρματος;

1. **Η ορμόνη δεν «διαλέγει» πού θα πάει.** Το αίμα τη μεταφέρει παντού.
2. **Η επιλογή γίνεται στον παραλήπτη.** Μόνο κύτταρα που έχουν υποδοχείς για τη
   συγκεκριμένη ορμόνη αντιδρούν σε αυτήν. Αυτά είναι τα κύτταρα-στόχοι.
3. **Απάντηση:** τα κύτταρα του θυρεοειδούς έχουν τον υποδοχέα και τα κύτταρα του
   δέρματος όχι. Εδώ φαίνεται ξανά η διαφοροποίηση: ποιους υποδοχείς φτιάχνει
   ένα κύτταρο εξαρτάται από τα γονίδια που λειτουργούν σε αυτό.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση περιγράφει σωστά ένα όργανο;
   - Μεγάλη ποσότητα ενός μόνο ιστού με κοινή λειτουργία
   - Διαφορετικοί ιστοί που μαζί κάνουν μία λειτουργία
   - Όμοια κύτταρα και η μεσοκυττάρια ουσία τους
   - Όλα τα όργανα που κάνουν μαζί μια λειτουργία
2. Γιατί το δέρμα θεωρείται όργανο και όχι ιστός;
   - Επειδή καλύπτει όλη την επιφάνεια του σώματος
   - Επειδή τα κύτταρά του ανανεώνονται συνεχώς
   - Επειδή έχει επιθήλιο, ερειστικό, μυϊκό και νευρικό ιστό
   - Επειδή φτιάχνεται από πολύστιβο επιθήλιο
3. Ποια σειρά επιπέδων οργάνωσης είναι σωστή;
   - κύτταρο → ιστός → όργανο → σύστημα → οργανισμός
   - κύτταρο → όργανο → ιστός → σύστημα → οργανισμός
   - ιστός → κύτταρο → όργανο → σύστημα → οργανισμός
   - κύτταρο → ιστός → σύστημα → όργανο → οργανισμός
4. Σε ποια συστήματα ανήκει το πάγκρεας;
   - Μόνο στο πεπτικό, γιατί φτιάχνει ένζυμα
   - Μόνο στο ενδοκρινικό, γιατί φτιάχνει ινσουλίνη
   - Στο κυκλοφορικό και στο πεπτικό
   - Στο πεπτικό και στο ενδοκρινικό
5. Μια ορμόνη φτάνει με το αίμα σε όλο το σώμα. Ποια κύτταρα επηρεάζει;
   - Όλα τα κύτταρα του σώματος, στον ίδιο βαθμό
   - Όσα έχουν υποδοχείς για τη συγκεκριμένη ορμόνη
   - Μόνο τα κύτταρα κοντά στον αδένα που την έφτιαξε
   - Μόνο τους νευρώνες, που τη μεταφέρουν παραπέρα
6. Ποια διαφορά ανάμεσα στο νευρικό και στο ενδοκρινικό σύστημα είναι σωστή;
   - Το ενδοκρινικό είναι ταχύτερο, γιατί το αίμα κινείται γρήγορα
   - Το νευρικό ρυθμίζει μόνο τους μύες, το ενδοκρινικό μόνο τους αδένες
   - Η δράση του νευρικού κρατά συνήθως περισσότερο
   - Το νευρικό είναι ταχύτερο, η ορμονική δράση διαρκεί περισσότερο
7. Ποια δομή συνδέει το νευρικό με το ενδοκρινικό σύστημα ελέγχοντας την υπόφυση;
   - Η παρεγκεφαλίδα
   - Ο θυρεοειδής
   - Ο υποθάλαμος
   - Το πάγκρεας
8. Βγαίνεις στο κρύο και αρχίζεις να τρέμεις. Ποια συστήματα συμμετέχουν σε αυτή την απάντηση;
   - Μόνο το μυϊκό, που παράγει θερμότητα
   - Το νευρικό, που δίνει την εντολή, και το μυϊκό, που εκτελεί
   - Μόνο το νευρικό, που ζεσταίνει το σώμα
   - Το πεπτικό, που διασπά περισσότερη τροφή για να ζεστάνει το αίμα

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο σύστημα οργάνων ανήκουν οι νεφροί και η ουροδόχος κύστη;
2. Ποια δύο συστήματα ρυθμίζουν και συντονίζουν τις λειτουργίες όλου του οργανισμού;
3. Σε ποιο επίπεδο οργάνωσης ανήκει καθένα: ο οστίτης ιστός, ο μηριαίος μυς, ένα ερυθρό αιμοσφαίριο, το αναπνευστικό;
4. Ποιος ιστός του τοιχώματος του στομάχου ανακατεύει την τροφή, και ποιος παράγει το γαστρικό υγρό;
5. Ένα αυτοκίνητο φρενάρει δίπλα σου. Μέσα σε λίγο η καρδιά σου χτυπά γρήγορα, και μένει γρήγορη για αρκετά λεπτά αφού ο κίνδυνος πέρασε.
   α) Ποιο σύστημα προκαλεί την άμεση επιτάχυνση;
   β) Ποια ορμόνη, και από ποιον αδένα, κρατά την επιτάχυνση;
6. Μια ορμόνη Χ αυξάνει την πρόσληψη γλυκόζης από τα κύτταρα του ήπατος και των μυών, αλλά δεν επηρεάζει τους νευρώνες.
   α) Πώς λέγονται τα κύτταρα του ήπατος και των μυών σε σχέση με την Χ;
   β) Τι λείπει από τους νευρώνες ώστε να μην αντιδρούν;
   γ) Με ποιο μέσο φτάνει η Χ στο ήπαρ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/organ-systems
