# Νευρικά κύτταρα και νευρική ώση

> Ο νευρώνας, το δυναμικό ηρεμίας και ενέργειας, η σύναψη.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/neurons

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τις λειτουργίες του νευρικού συστήματος και να το διακρίνεις σε κεντρικό και περιφερικό.
- Να περιγράφεις τη δομή του νευρώνα και τη λειτουργία των δενδριτών και του νευράξονα.
- Να διακρίνεις τους νευρώνες σε αισθητικούς, κινητικούς και ενδιάμεσους, και να εξηγείς τον ρόλο των νευρογλοιακών κυττάρων.
- Να περιγράφεις το δυναμικό ηρεμίας και τη δημιουργία και διάδοση της νευρικής ώσης.

## Ηλεκτρισμός από αλάτι

Το 1791 ο Ιταλός Luigi Galvani δημοσίευσε ότι ένα πόδι βατράχου συσπάται όταν
το νεύρο του έρθει σε επαφή με μέταλλα. Νόμισε ότι είχε βρει έναν «ζωικό
ηλεκτρισμό» μέσα στους μυς. Η εξήγηση που δέχεται σήμερα η βιολογία είναι πιο
απλή και πιο εντυπωσιακή: κάθε νευρώνας είναι μια μικρή μπαταρία, φτιαγμένη από
**ιόντα** νατρίου και καλίου, και η νευρική ώση είναι το σβήσιμο και το
ξαναγέμισμα αυτής της μπαταρίας, σημείο προς σημείο, κατά μήκος του κυττάρου.

## Τι κάνει το νευρικό σύστημα

Το νευρικό σύστημα κάνει τρεις δουλειές, πάντα με αυτή τη σειρά:

1. **Δέχεται ερεθίσματα** από το περιβάλλον και από το εσωτερικό του σώματος,
   μέσω υποδοχέων.
2. **Επεξεργάζεται** τις πληροφορίες, τις συνδυάζει με όσες έχει αποθηκεύσει
   και «αποφασίζει».
3. **Δίνει εντολές** σε μύες και αδένες, τους **τελεστές**, που αντιδρούν.

Ανατομικά διακρίνεται σε δύο μέρη:

- **Κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ)**: ο **εγκέφαλος** και ο **νωτιαίος
  μυελός**, προστατευμένοι μέσα στο κρανίο και στη σπονδυλική στήλη.
- **Περιφερικό νευρικό σύστημα (ΠΝΣ)**: τα **νεύρα** και τα **γάγγλια**, που
  συνδέουν το ΚΝΣ με κάθε σημείο του σώματος.

Ο νευρικός ιστός αποτελείται από δύο είδη κυττάρων: τους **νευρώνες** και τα
**νευρογλοιακά κύτταρα**.

## Ο νευρώνας

Ο νευρώνας είναι το κύτταρο που παράγει και μεταφέρει τη νευρική ώση. Έχει
τρία μέρη:

- Το **κυτταρικό σώμα**, με τον πυρήνα και τα περισσότερα οργανίδια. Εδώ
  φτιάχνονται οι πρωτεΐνες του κυττάρου.
- Τους **δενδρίτες**, συνήθως πολλούς, κοντούς και διακλαδισμένους. **Δέχονται**
  ερεθίσματα ή σήματα από άλλους νευρώνες και τα μεταφέρουν **προς** το
  κυτταρικό σώμα.
- Τον **νευράξονα**, μία μακριά απόφυση που μεταφέρει τη νευρική ώση **μακριά
  από** το κυτταρικό σώμα. Στην άκρη του διακλαδίζεται, και κάθε κλάδος
  καταλήγει σε ένα μικρό εξόγκωμα, το **τελικό κομβίο**.

Πολλοί νευράξονες περιβάλλονται από το **έλυτρο μυελίνης**, ένα λιπαρό
περίβλημα από τυλιγμένες μεμβράνες νευρογλοιακών κυττάρων. Το έλυτρο διακόπτεται
σε τακτά διαστήματα, στους **κόμβους του Ranvier**. Η μυελίνη λειτουργεί ως
μονωτής: η ώση «πηδά» από κόμβο σε κόμβο και διαδίδεται πολύ γρηγορότερα. Οι
νευράξονες με μυελίνη φαίνονται λευκοί· γι' αυτό τα σημεία του ΚΝΣ που έχουν
κυρίως νευράξονες λέγονται **λευκή ουσία**, ενώ όσα έχουν κυρίως κυτταρικά σώματα
λέγονται **φαιά ουσία**.

*Κινητικός νευρώνας από τον νωτιαίο μυελό. Το μεγάλο σκούρο σώμα στη μέση είναι το κυτταρικό σώμα· οι αποφύσεις που ξεκινούν από αυτό είναι κυρίως δενδρίτες. Οι μικρές σκούρες κουκκίδες γύρω είναι πυρήνες νευρογλοιακών κυττάρων, πολύ μικρότερων από τον νευρώνα.*

### Τρία είδη νευρώνων

Με κριτήριο την κατεύθυνση της ώσης:

| Είδος          | Από πού προς τα πού                 | Πού βρίσκεται το σώμα του  |
| -------------- | ----------------------------------- | -------------------------- |
| **Αισθητικός** | από υποδοχείς **προς** το ΚΝΣ       | σε γάγγλια, έξω από το ΚΝΣ |
| **Κινητικός**  | **από** το ΚΝΣ προς μύες και αδένες | μέσα στο ΚΝΣ               |
| **Ενδιάμεσος** | συνδέει νευρώνες **μέσα** στο ΚΝΣ   | μέσα στο ΚΝΣ               |

Οι ενδιάμεσοι είναι οι πολυπληθέστεροι: σε αυτούς γίνεται η επεξεργασία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο είδος νευρώνα;*

## Τα νευρογλοιακά κύτταρα

Τα **νευρογλοιακά** κύτταρα δεν μεταφέρουν νευρικές ώσεις, αλλά χωρίς αυτά οι
νευρώνες δεν θα λειτουργούσαν:

- **στηρίζουν** τους νευρώνες και τους κρατούν στη θέση τους·
- **τρέφουν** τους νευρώνες, μεσολαβώντας ανάμεσα σε αυτούς και στα τριχοειδή·
- **προστατεύουν**: ορισμένα φαγοκυτταρώνουν μικρόβια και νεκρά κύτταρα·
- σχηματίζουν το **έλυτρο μυελίνης** γύρω από τους νευράξονες.

Σε αντίθεση με τους περισσότερους νευρώνες, τα νευρογλοιακά κύτταρα μπορούν να
διαιρούνται σε όλη τη ζωή.

## Δυναμικό ηρεμίας

Ας δούμε τη μεμβράνη ενός νευρώνα που **δεν** δέχεται ερέθισμα, ή δέχεται
ερέθισμα πολύ ασθενές. Οι συγκεντρώσεις των ιόντων δεν είναι ίδιες στις δύο
πλευρές της:

- στην **εξωτερική** επιφάνεια υπάρχει υψηλή συγκέντρωση ιόντων **νατρίου**
  (Na⁺)·
- στην **εσωτερική** επιφάνεια υπάρχει υψηλή συγκέντρωση ιόντων **καλίου**
  (K⁺) και **αρνητικών ιόντων**, κυρίως πρωτεϊνών.

Το αποτέλεσμα είναι μια **διαφορά δυναμικού**: το εσωτερικό της μεμβράνης είναι
αρνητικό σε σχέση με το εξωτερικό, περίπου κατά 70 χιλιοστά του βολτ. Αυτή η
διαφορά λέγεται **δυναμικό ηρεμίας**. Ο νευρώνας σε ηρεμία δεν είναι ανενεργός:
είναι **φορτισμένος**, έτοιμος.

## Η νευρική ώση

Χημικά, ηλεκτρικά, μηχανικά, θερμικά και άλλα ερεθίσματα μπορούν να
προκαλέσουν **νευρική ώση**: ένα κύμα ηλεκτρικής δραστηριότητας που παράγεται
στη μεμβράνη του νευρώνα και διαδίδεται κατά μήκος του.

Όταν σε κάποιο σημείο της μεμβράνης φτάσει ερέθισμα με ένταση **μεγαλύτερη από
μια οριακή τιμή**, τότε:

1. Στο σημείο αυτό αυξάνεται, για περίπου **1 χιλιοστό του δευτερολέπτου**, η
   διαπερατότητα της μεμβράνης στα ιόντα νατρίου.
2. Τα ιόντα νατρίου **εισρέουν μαζικά** στο κύτταρο.
3. Η εσωτερική επιφάνεια της μεμβράνης φορτίζεται **θετικά** σε σχέση με την
   εξωτερική: η πολικότητα αντιστρέφεται τοπικά.
4. Αυτή η σύντομη μεταβολή προκαλεί αντίστοιχη μεταβολή στη **γειτονική**
   περιοχή της μεμβράνης, εκείνη στην επόμενη, και έτσι το κύμα ταξιδεύει
   κατά μήκος του νευράξονα.
5. Πίσω από το κύμα, η μεμβράνη **επανέρχεται** στο δυναμικό ηρεμίας, έτοιμη
   για την επόμενη ώση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μια νευρική ώση, βήμα βήμα*

Αν το ερέθισμα είναι κάτω από την οριακή τιμή, ώση **δεν** δημιουργείται. Αν
είναι πάνω από αυτήν, η ώση έχει πάντα το ίδιο μέγεθος. Ένα ισχυρότερο ερέθισμα
δεν κάνει την ώση «μεγαλύτερη»· προκαλεί **περισσότερες** ώσεις κάθε
δευτερόλεπτο. Έτσι ο εγκέφαλος ξεχωρίζει ένα ελαφρύ άγγιγμα από ένα δυνατό
χτύπημα.

## Από νευρώνα σε νευρώνα: η σύναψη

Η ώση φτάνει στα τελικά κομβία του νευράξονα. Εκεί ο νευρώνας δεν ακουμπά το
επόμενο κύτταρο: ανάμεσά τους μένει ένα μικρό κενό. Η περιοχή επαφής λέγεται
**σύναψη**. Στα τελικά κομβία υπάρχουν κυστίδια με χημικές ουσίες, τους
**νευροδιαβιβαστές**. Η ώση τα κάνει να ελευθερώσουν τον νευροδιαβιβαστή στο
κενό, αυτός δεσμεύεται σε υποδοχείς του επόμενου κυττάρου, και εκεί μπορεί να
ξεκινήσει νέα ώση. Επειδή μόνο η μία πλευρά ελευθερώνει νευροδιαβιβαστή, η
σύναψη μεταβιβάζει την ώση **προς μία μόνο κατεύθυνση**.

> **Κλειδί**
>
> Η νευρική ώση **δεν** είναι ρεύμα ηλεκτρονίων που τρέχει σε σύρμα. Είναι μια
> **τοπική αντιστροφή της πολικότητας** της μεμβράνης, που προκαλείται από την
> είσοδο ιόντων νατρίου και μεταδίδεται από κάθε σημείο στο επόμενο. Γι' αυτό
> είναι πιο αργή από το ηλεκτρικό ρεύμα, αλλά δεν «εξασθενεί» όσο μακρύς κι αν
> είναι ο νευράξονας.

> **Πρόσεχε**
>
> «Οι νευρώνες ενός νεύρου είναι στη σειρά, ο ένας μετά τον άλλο, σαν αλυσίδα.»
> Λάθος εικόνα.
>
> Ένα νεύρο είναι **δέσμη νευραξόνων**, ο ένας **δίπλα** στον άλλο, τυλιγμένων
> με συνδετικό ιστό. Κάθε νευράξονας είναι κομμάτι ενός μόνο νευρώνα, του οποίου
> το σώμα μπορεί να βρίσκεται πολύ μακριά, στον νωτιαίο μυελό ή σε ένα γάγγλιο.
> Ο νευράξονας ενός κινητικού νευρώνα για τα δάχτυλα του ποδιού μπορεί να
> ξεπερνά το ένα μέτρο.

> **Θυμήσου**
>
> - Λειτουργίες: **υποδοχή → επεξεργασία → απόκριση**. **ΚΝΣ**: εγκέφαλος και
>   νωτιαίος μυελός. **ΠΝΣ**: νεύρα και γάγγλια.
> - Νευρώνας: **δενδρίτες** (προς το σώμα), **κυτταρικό σώμα**, **νευράξονας**
>   (από το σώμα). Μυελίνη: ταχύτερη αγωγή.
> - **Αισθητικοί** (προς ΚΝΣ), **κινητικοί** (από ΚΝΣ), **ενδιάμεσοι** (μέσα
>   στο ΚΝΣ).
> - **Νευρογλοιακά**: στήριξη, θρέψη, προστασία, μυελίνη.
> - **Δυναμικό ηρεμίας**: Na⁺ έξω, K⁺ μέσα, εσωτερικό αρνητικό.
> - **Ώση**: ερέθισμα πάνω από το όριο → Na⁺ μέσα για περίπου 1 ms →
>   εσωτερικό θετικό → διάδοση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας νευρώνας δέχεται τέσσερα διαδοχικά ερεθίσματα με εντάσεις 2, 4, 6 και 9 (σε αυθαίρετες μονάδες). Η οριακή τιμή του είναι 5. Ποια ερεθίσματα προκαλούν ώση, και διαφέρουν οι ώσεις μεταξύ τους;

1. **Κάτω από το όριο:** τα ερεθίσματα 2 και 4. Η μεμβράνη δεν γίνεται διαπερατή
   στο νάτριο αρκετά, και ώση **δεν** δημιουργείται.
2. **Πάνω από το όριο:** τα 6 και 9. Και τα δύο προκαλούν ώση.
3. **Διαφέρουν;** Όχι στο μέγεθος. Κάθε ώση είναι η ίδια αντιστροφή της
   πολικότητας, όποια κι αν είναι η ένταση του ερεθίσματος. Αν τα ερεθίσματα
   διαρκούσαν, το 9 θα προκαλούσε **περισσότερες** ώσεις ανά δευτερόλεπτο από το 6.

### Παράδειγμα 2: Η ώση διαδίδεται με περίπου 100 m/s σε νευράξονα με μυελίνη και με περίπου 1 m/s σε νευράξονα χωρίς μυελίνη. Πόσο χρόνο χρειάζεται για να διανύσει 1 m σε κάθε περίπτωση;

1. **Με μυελίνη:**
   $$
   t = \frac{1 \; \text{m}}{100 \; \text{m/s}} = 0{,}01 \; \text{s} = 10 \; \text{ms}
   $$
2. **Χωρίς μυελίνη:**
   $$
   t = \frac{1 \; \text{m}}{1 \; \text{m/s}} = 1 \; \text{s}
   $$
3. **Τι σημαίνει.** Η μυελίνη κάνει την αγωγή περίπου εκατό φορές γρηγορότερη. Σε
   ασθένειες όπου καταστρέφεται το έλυτρο μυελίνης, όπως η **σκλήρυνση κατά
   πλάκας**, η αγωγή επιβραδύνεται ή διακόπτεται, και αυτό φαίνεται ως διαταραχές
   στην κίνηση, στην όραση ή στις αισθήσεις.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα πείραμα ο νευρώνας τοποθετείται σε διάλυμα χωρίς ιόντα νατρίου. Ένα ερέθισμα πολύ πάνω από την οριακή τιμή δεν προκαλεί ώση. Γιατί;

1. **Τι χρειάζεται η ώση.** Τη μαζική **εισροή ιόντων νατρίου** από την εξωτερική
   πλευρά της μεμβράνης, που φορτίζει θετικά το εσωτερικό.
2. **Τι λείπει.** Έξω από το κύτταρο δεν υπάρχει πια νάτριο. Η μεμβράνη μπορεί να
   γίνει διαπερατή, αλλά δεν υπάρχουν ιόντα να εισρεύσουν.
3. **Το συμπέρασμα.** Δεν αρκεί η ένταση του ερεθίσματος. Η ώση στηρίζεται στη
   **διαφορά συγκέντρωσης** των ιόντων ανάμεσα στις δύο πλευρές της μεμβράνης,
   δηλαδή στο δυναμικό ηρεμίας.

## Ερωτήσεις

1. Ποια όργανα αποτελούν το κεντρικό νευρικό σύστημα;
   - Τα νεύρα και τα γάγγλια
   - Ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός
   - Ο εγκέφαλος και τα αισθητήρια όργανα
   - Ο εγκέφαλος μόνο, χωρίς τον νωτιαίο μυελό
2. Ποια είναι η λειτουργία των δενδριτών ενός νευρώνα;
   - Δέχονται σήματα και τα μεταφέρουν προς το κυτταρικό σώμα
   - Μεταφέρουν την ώση μακριά από το σώμα, προς άλλα κύτταρα
   - Ελευθερώνουν νευροδιαβιβαστές στη σύναψη
   - Σχηματίζουν το έλυτρο μυελίνης γύρω από τον νευράξονα
3. Ένας νευρώνας έχει το κυτταρικό του σώμα στον νωτιαίο μυελό και ο νευράξονάς του καταλήγει σε μυ της γάμπας. Τι νευρώνας είναι;
   - Αισθητικός
   - Ενδιάμεσος
   - Κινητικός
   - Νευρογλοιακό κύτταρο
4. Ποια από τις παρακάτω ΔΕΝ είναι λειτουργία των νευρογλοιακών κυττάρων;
   - Ο σχηματισμός του ελύτρου μυελίνης
   - Η στήριξη και η θρέψη των νευρώνων
   - Η μεταφορά νευρικών ώσεων στους μύες
   - Η φαγοκυττάρωση μικροβίων και νεκρών κυττάρων
5. Στο δυναμικό ηρεμίας, πού βρίσκονται σε υψηλή συγκέντρωση τα ιόντα νατρίου;
   - Στην εξωτερική επιφάνεια της μεμβράνης
   - Στην εσωτερική επιφάνεια της μεμβράνης
   - Μέσα στον πυρήνα του νευρώνα
   - Εξίσου μέσα και έξω από το κύτταρο
6. Τι συμβαίνει στο σημείο της μεμβράνης όπου ξεκινά μια νευρική ώση;
   - Ιόντα καλίου εισρέουν και το εσωτερικό γίνεται πιο αρνητικό
   - Ηλεκτρόνια ρέουν κατά μήκος του νευράξονα, όπως σε σύρμα
   - Ιόντα νατρίου εισρέουν και το εσωτερικό φορτίζεται θετικά
   - Η μεμβράνη γίνεται αδιαπέραστη σε όλα τα ιόντα
7. Ένα ερέθισμα έχει ένταση μικρότερη από την οριακή τιμή του νευρώνα. Τι γίνεται;
   - Δημιουργείται μια μικρότερη, ασθενέστερη ώση
   - Δεν δημιουργείται καθόλου νευρική ώση
   - Δημιουργείται ώση που διαδίδεται πιο αργά
   - Ο νευρώνας χάνει το δυναμικό ηρεμίας του
8. Ποιο είναι το κύριο αποτέλεσμα του ελύτρου μυελίνης γύρω από έναν νευράξονα;
   - Τρέφει τον νευράξονα με γλυκόζη
   - Κάνει την ώση μεγαλύτερη σε ένταση
   - Επιτρέπει στην ώση να κινηθεί και προς τις δύο κατευθύνσεις
   - Επιταχύνει πολύ τη διάδοση της ώσης

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη ενός νευρώνα;
2. Πώς λέγεται η περιοχή του ΚΝΣ που αποτελείται κυρίως από νευράξονες με μυελίνη;
3. Στο δυναμικό ηρεμίας, ποια πλευρά της μεμβράνης είναι αρνητικά φορτισμένη, και ποια ιόντα κυριαρχούν εκεί;
4. Μια ώση διανύει 1,2 m σε 20 ms. Με ποια ταχύτητα διαδίδεται;
5. Πατάς ένα καρφί και τραβάς το πόδι σου.
   α) Ποιο είδος νευρώνα μεταφέρει την πληροφορία από το πέλμα στον νωτιαίο μυελό;
   β) Ποιο είδος νευρώνα συνδέει, μέσα στον νωτιαίο μυελό, τον πρώτο με τον τελευταίο;
   γ) Ποιο είδος νευρώνα δίνει την εντολή στους μυς του ποδιού;
6. Ένας αισθητικός νευρώνας της αφής έχει οριακή τιμή 3 μονάδες. Δέχεται συνεχή πίεση έντασης 5 μονάδων και μετά 8 μονάδων.
   α) Προκαλεί ώσεις η πίεση των 5 μονάδων;
   β) Οι ώσεις στις 8 μονάδες είναι μεγαλύτερες, ίδιες ή μικρότερες σε μέγεθος;
   γ) Τι αλλάζει όταν η πίεση ανεβαίνει στις 8 μονάδες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/neurons
