Μετάβαση στο περιεχόμενο

Νευρικά κύτταρα και νευρική ώση

Ο νευρώνας, το δυναμικό ηρεμίας και ενέργειας, η σύναψη.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τις λειτουργίες του νευρικού συστήματος και να το διακρίνεις σε κεντρικό και περιφερικό.
  2. Να περιγράφεις τη δομή του νευρώνα και τη λειτουργία των δενδριτών και του νευράξονα.
  3. Να διακρίνεις τους νευρώνες σε αισθητικούς, κινητικούς και ενδιάμεσους, και να εξηγείς τον ρόλο των νευρογλοιακών κυττάρων.
  4. Να περιγράφεις το δυναμικό ηρεμίας και τη δημιουργία και διάδοση της νευρικής ώσης.

Ηλεκτρισμός από αλάτι

Το 1791 ο Ιταλός Luigi Galvani δημοσίευσε ότι ένα πόδι βατράχου συσπάται όταν το νεύρο του έρθει σε επαφή με μέταλλα. Νόμισε ότι είχε βρει έναν «ζωικό ηλεκτρισμό» μέσα στους μυς. Η εξήγηση που δέχεται σήμερα η βιολογία είναι πιο απλή και πιο εντυπωσιακή: κάθε νευρώνας είναι μια μικρή μπαταρία, φτιαγμένη από ιόντα νατρίου και καλίου, και η νευρική ώση είναι το σβήσιμο και το ξαναγέμισμα αυτής της μπαταρίας, σημείο προς σημείο, κατά μήκος του κυττάρου.

Τι κάνει το νευρικό σύστημα

Το νευρικό σύστημα κάνει τρεις δουλειές, πάντα με αυτή τη σειρά:

  1. Δέχεται ερεθίσματα από το περιβάλλον και από το εσωτερικό του σώματος, μέσω υποδοχέων.
  2. Επεξεργάζεται τις πληροφορίες, τις συνδυάζει με όσες έχει αποθηκεύσει και «αποφασίζει».
  3. Δίνει εντολές σε μύες και αδένες, τους τελεστές, που αντιδρούν.

Ανατομικά διακρίνεται σε δύο μέρη:

  • Κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ): ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός, προστατευμένοι μέσα στο κρανίο και στη σπονδυλική στήλη.
  • Περιφερικό νευρικό σύστημα (ΠΝΣ): τα νεύρα και τα γάγγλια, που συνδέουν το ΚΝΣ με κάθε σημείο του σώματος.

Ο νευρικός ιστός αποτελείται από δύο είδη κυττάρων: τους νευρώνες και τα νευρογλοιακά κύτταρα.

Ο νευρώνας

Ο νευρώνας είναι το κύτταρο που παράγει και μεταφέρει τη νευρική ώση. Έχει τρία μέρη:

  • Το κυτταρικό σώμα, με τον πυρήνα και τα περισσότερα οργανίδια. Εδώ φτιάχνονται οι πρωτεΐνες του κυττάρου.
  • Τους δενδρίτες, συνήθως πολλούς, κοντούς και διακλαδισμένους. Δέχονται ερεθίσματα ή σήματα από άλλους νευρώνες και τα μεταφέρουν προς το κυτταρικό σώμα.
  • Τον νευράξονα, μία μακριά απόφυση που μεταφέρει τη νευρική ώση μακριά από το κυτταρικό σώμα. Στην άκρη του διακλαδίζεται, και κάθε κλάδος καταλήγει σε ένα μικρό εξόγκωμα, το τελικό κομβίο.

Πολλοί νευράξονες περιβάλλονται από το έλυτρο μυελίνης, ένα λιπαρό περίβλημα από τυλιγμένες μεμβράνες νευρογλοιακών κυττάρων. Το έλυτρο διακόπτεται σε τακτά διαστήματα, στους κόμβους του Ranvier. Η μυελίνη λειτουργεί ως μονωτής: η ώση «πηδά» από κόμβο σε κόμβο και διαδίδεται πολύ γρηγορότερα. Οι νευράξονες με μυελίνη φαίνονται λευκοί· γι' αυτό τα σημεία του ΚΝΣ που έχουν κυρίως νευράξονες λέγονται λευκή ουσία, ενώ όσα έχουν κυρίως κυτταρικά σώματα λέγονται φαιά ουσία.

Μικροσκόπιο, μωβ σε ανοιχτό φόντο: ένα μεγάλο σκούρο κύτταρο με πολλές μακριές απολήξεις προς όλες τις μεριές, ανάμεσα σε δεκάδες μικρές σκούρες κουκκίδες.
Κινητικός νευρώνας από τον νωτιαίο μυελό. Το μεγάλο σκούρο σώμα στη μέση είναι το κυτταρικό σώμα· οι αποφύσεις που ξεκινούν από αυτό είναι κυρίως δενδρίτες. Οι μικρές σκούρες κουκκίδες γύρω είναι πυρήνες νευρογλοιακών κυττάρων, πολύ μικρότερων από τον νευρώνα.Φωτογραφία: Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Wikimedia Commons

Τρία είδη νευρώνων

Με κριτήριο την κατεύθυνση της ώσης:

ΕίδοςΑπό πού προς τα πούΠού βρίσκεται το σώμα του
Αισθητικόςαπό υποδοχείς προς το ΚΝΣσε γάγγλια, έξω από το ΚΝΣ
Κινητικόςαπό το ΚΝΣ προς μύες και αδένεςμέσα στο ΚΝΣ
Ενδιάμεσοςσυνδέει νευρώνες μέσα στο ΚΝΣμέσα στο ΚΝΣ

Οι ενδιάμεσοι είναι οι πολυπληθέστεροι: σε αυτούς γίνεται η επεξεργασία.

Ποιο είδος νευρώνα;

Κάθε κάρτα περιγράφει έναν νευρώνα. Βάλ' την στο είδος του.

Τι νευρώνας είναι;

Δίνει εντολή στους σιελογόνους αδένες να εκκρίνουν

0 από 7

Τα νευρογλοιακά κύτταρα

Τα νευρογλοιακά κύτταρα δεν μεταφέρουν νευρικές ώσεις, αλλά χωρίς αυτά οι νευρώνες δεν θα λειτουργούσαν:

  • στηρίζουν τους νευρώνες και τους κρατούν στη θέση τους·
  • τρέφουν τους νευρώνες, μεσολαβώντας ανάμεσα σε αυτούς και στα τριχοειδή·
  • προστατεύουν: ορισμένα φαγοκυτταρώνουν μικρόβια και νεκρά κύτταρα·
  • σχηματίζουν το έλυτρο μυελίνης γύρω από τους νευράξονες.

Σε αντίθεση με τους περισσότερους νευρώνες, τα νευρογλοιακά κύτταρα μπορούν να διαιρούνται σε όλη τη ζωή.

Δυναμικό ηρεμίας

Ας δούμε τη μεμβράνη ενός νευρώνα που δεν δέχεται ερέθισμα, ή δέχεται ερέθισμα πολύ ασθενές. Οι συγκεντρώσεις των ιόντων δεν είναι ίδιες στις δύο πλευρές της:

  • στην εξωτερική επιφάνεια υπάρχει υψηλή συγκέντρωση ιόντων νατρίου (Na⁺)·
  • στην εσωτερική επιφάνεια υπάρχει υψηλή συγκέντρωση ιόντων καλίου (K⁺) και αρνητικών ιόντων, κυρίως πρωτεϊνών.

Το αποτέλεσμα είναι μια διαφορά δυναμικού: το εσωτερικό της μεμβράνης είναι αρνητικό σε σχέση με το εξωτερικό, περίπου κατά 70 χιλιοστά του βολτ. Αυτή η διαφορά λέγεται δυναμικό ηρεμίας. Ο νευρώνας σε ηρεμία δεν είναι ανενεργός: είναι φορτισμένος, έτοιμος.

Η νευρική ώση

Χημικά, ηλεκτρικά, μηχανικά, θερμικά και άλλα ερεθίσματα μπορούν να προκαλέσουν νευρική ώση: ένα κύμα ηλεκτρικής δραστηριότητας που παράγεται στη μεμβράνη του νευρώνα και διαδίδεται κατά μήκος του.

Όταν σε κάποιο σημείο της μεμβράνης φτάσει ερέθισμα με ένταση μεγαλύτερη από μια οριακή τιμή, τότε:

  1. Στο σημείο αυτό αυξάνεται, για περίπου 1 χιλιοστό του δευτερολέπτου, η διαπερατότητα της μεμβράνης στα ιόντα νατρίου.
  2. Τα ιόντα νατρίου εισρέουν μαζικά στο κύτταρο.
  3. Η εσωτερική επιφάνεια της μεμβράνης φορτίζεται θετικά σε σχέση με την εξωτερική: η πολικότητα αντιστρέφεται τοπικά.
  4. Αυτή η σύντομη μεταβολή προκαλεί αντίστοιχη μεταβολή στη γειτονική περιοχή της μεμβράνης, εκείνη στην επόμενη, και έτσι το κύμα ταξιδεύει κατά μήκος του νευράξονα.
  5. Πίσω από το κύμα, η μεμβράνη επανέρχεται στο δυναμικό ηρεμίας, έτοιμη για την επόμενη ώση.

Μια νευρική ώση, βήμα βήμα

Τα στάδια είναι ανακατεμένα. Πάτα τα με τη σειρά που συμβαίνουν σε ένα σημείο του νευράξονα και μετά «Έλεγχος».

Πάτα τα στάδια με τη σειρά

Η σειρά σου

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7

Αν το ερέθισμα είναι κάτω από την οριακή τιμή, ώση δεν δημιουργείται. Αν είναι πάνω από αυτήν, η ώση έχει πάντα το ίδιο μέγεθος. Ένα ισχυρότερο ερέθισμα δεν κάνει την ώση «μεγαλύτερη»· προκαλεί περισσότερες ώσεις κάθε δευτερόλεπτο. Έτσι ο εγκέφαλος ξεχωρίζει ένα ελαφρύ άγγιγμα από ένα δυνατό χτύπημα.

Από νευρώνα σε νευρώνα: η σύναψη

Η ώση φτάνει στα τελικά κομβία του νευράξονα. Εκεί ο νευρώνας δεν ακουμπά το επόμενο κύτταρο: ανάμεσά τους μένει ένα μικρό κενό. Η περιοχή επαφής λέγεται σύναψη. Στα τελικά κομβία υπάρχουν κυστίδια με χημικές ουσίες, τους νευροδιαβιβαστές. Η ώση τα κάνει να ελευθερώσουν τον νευροδιαβιβαστή στο κενό, αυτός δεσμεύεται σε υποδοχείς του επόμενου κυττάρου, και εκεί μπορεί να ξεκινήσει νέα ώση. Επειδή μόνο η μία πλευρά ελευθερώνει νευροδιαβιβαστή, η σύναψη μεταβιβάζει την ώση προς μία μόνο κατεύθυνση.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας νευρώνας δέχεται τέσσερα διαδοχικά ερεθίσματα με εντάσεις 2, 4, 6 και 9 (σε αυθαίρετες μονάδες). Η οριακή τιμή του είναι 5. Ποια ερεθίσματα προκαλούν ώση, και διαφέρουν οι ώσεις μεταξύ τους;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Η ώση διαδίδεται με περίπου 100 m/s σε νευράξονα με μυελίνη και με περίπου 1 m/s σε νευράξονα χωρίς μυελίνη. Πόσο χρόνο χρειάζεται για να διανύσει 1 m σε κάθε περίπτωση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα πείραμα ο νευρώνας τοποθετείται σε διάλυμα χωρίς ιόντα νατρίου. Ένα ερέθισμα πολύ πάνω από την οριακή τιμή δεν προκαλεί ώση. Γιατί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια όργανα αποτελούν το κεντρικό νευρικό σύστημα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποια είναι τα τρία μέρη ενός νευρώνα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τις λειτουργίες του νευρικού συστήματος και να το διακρίνεις σε κεντρικό και περιφερικό.
  • Να περιγράφεις τη δομή του νευρώνα και τη λειτουργία των δενδριτών και του νευράξονα.
  • Να διακρίνεις τους νευρώνες σε αισθητικούς, κινητικούς και ενδιάμεσους, και να εξηγείς τον ρόλο των νευρογλοιακών κυττάρων.
  • Να περιγράφεις το δυναμικό ηρεμίας και τη δημιουργία και διάδοση της νευρικής ώσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;