# Κεντρικό και περιφερικό νευρικό σύστημα

> Εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός, νεύρα και το αντανακλαστικό τόξο.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/nervous-system

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις το νεύρο, το γάγγλιο και τη νευρική οδό, και να διακρίνεις τα νεύρα σε αισθητικά, κινητικά και μεικτά, εγκεφαλικά και νωτιαία.
- Να περιγράφεις τα μέρη ενός αντανακλαστικού τόξου και τη λειτουργία απλών αντανακλαστικών.
- Να εξηγείς τον ρόλο των μηνίγγων και του εγκεφαλονωτιαίου υγρού, και τη δομή και τις λειτουργίες του νωτιαίου μυελού.
- Να περιγράφεις τα μέρη του εγκεφάλου (στέλεχος, παρεγκεφαλίδα, ημισφαίρια, λοβοί, φλοιός) και τις βασικές λειτουργίες τους.

## Το σφυράκι του γιατρού

Σε μια νευρολογική εξέταση ο γιατρός χτυπά ελαφρά με ένα λαστιχένιο σφυράκι
κάτω από την επιγονατίδα σου, και η κνήμη τινάζεται προς τα εμπρός. Μετά
σου ζητά να ακολουθήσεις το δάχτυλό του με τα μάτια, να αγγίξεις τη μύτη
σου με κλειστά μάτια, να πεις αν νιώθεις μια καρφίτσα στο πόδι.

Δεν είναι τυχαίες δοκιμές. Κάθε μία ελέγχει ένα διαφορετικό κομμάτι του
νευρικού συστήματος: ένα αντανακλαστικό του νωτιαίου μυελού, κάποια
εγκεφαλικά νεύρα, την παρεγκεφαλίδα, τον αισθητικό φλοιό. Από το ποια
αποτυγχάνει, ο γιατρός βγάζει συμπέρασμα για το **πού** βρίσκεται το
πρόβλημα. Για να κάνεις κι εσύ αυτόν τον συλλογισμό, χρειάζεσαι τον χάρτη.

## Περιφερικό νευρικό σύστημα

### Νεύρα και γάγγλια

**Νεύρο** είναι μια δέσμη από νευράξονες, τις **νευρικές ίνες**, τυλιγμένη με
συνδετικό ιστό που περιέχει και αιμοφόρα αγγεία. Ανάλογα με τις ίνες που
περιέχει:

- **αισθητικό** νεύρο: μόνο ίνες αισθητικών νευρώνων, όπως το οπτικό νεύρο·
- **κινητικό** νεύρο: μόνο ίνες κινητικών νευρώνων·
- **μεικτό** νεύρο: και τα δύο είδη. Τα περισσότερα νεύρα είναι μεικτά.

**Γάγγλιο** είναι μια ομάδα κυτταρικών σωμάτων νευρώνων που βρίσκεται **έξω**
από το ΚΝΣ.

Ανάλογα με το σημείο από το οποίο ξεκινούν, τα νεύρα είναι:

- **εγκεφαλικά**, **12 ζεύγη**, που ξεκινούν από τον εγκέφαλο και εξυπηρετούν
  κυρίως το κεφάλι και τον λαιμό. Ανάμεσά τους υπάρχουν αισθητικά (όπως το
  οπτικό και το ακουστικό), κινητικά και μεικτά·
- **νωτιαία**, **31 ζεύγη**, που ξεκινούν από τον νωτιαίο μυελό. Όλα είναι
  **μεικτά**. Κάθε νωτιαίο νεύρο ενώνεται με τον νωτιαίο μυελό με δύο ρίζες:
  τη **ραχιαία**, από την οποία μπαίνουν οι αισθητικές ίνες και η οποία φέρει
  ένα γάγγλιο, και την **κοιλιακή**, από την οποία βγαίνουν οι κινητικές.

**Νευρική οδός** είναι η διαδρομή που ακολουθεί η νευρική ώση από το σημείο
όπου δημιουργείται, έναν υποδοχέα, ως το σημείο όπου προκαλεί μια απάντηση,
έναν τελεστή.

### Το αντανακλαστικό τόξο

**Αντανακλαστικό** είναι μια γρήγορη, αυτόματη, ακούσια απάντηση σε ένα
ερέθισμα. Η απλούστερη νευρική οδός που το πραγματοποιεί λέγεται
**αντανακλαστικό τόξο** και έχει πέντε τμήματα:

1. **Υποδοχέας**: δέχεται το ερέθισμα και δημιουργεί ώσεις.
2. **Αισθητικός νευρώνας**: μεταφέρει τις ώσεις στο ΚΝΣ.
3. **Κέντρο** στο ΚΝΣ, συνήθως στον νωτιαίο μυελό ή στο εγκεφαλικό στέλεχος,
   όπου συχνά μεσολαβεί ένας ή περισσότεροι **ενδιάμεσοι νευρώνες**.
4. **Κινητικός νευρώνας**: μεταφέρει την εντολή έξω από το ΚΝΣ.
5. **Τελεστής**: ένας μυς ή ένας αδένας, που απαντά.

Στο **επιγονατιδικό** αντανακλαστικό το χτύπημα τεντώνει τον τετρακέφαλο μυ
του μηρού. Υποδοχείς τεντώματος μέσα στον μυ στέλνουν ώσεις στον νωτιαίο
μυελό, όπου ο αισθητικός νευρώνας συνάπτεται **κατευθείαν** με τον κινητικό,
χωρίς ενδιάμεσο. Ο μυς συσπάται και η κνήμη τινάζεται. Είναι από τα πιο απλά
και πιο γρήγορα αντανακλαστικά του σώματος. Στο αντανακλαστικό απόσυρσης από
ένα επώδυνο ερέθισμα μεσολαβεί ένας ενδιάμεσος νευρώνας.

Άλλα αντανακλαστικά έχουν το κέντρο τους στο εγκεφαλικό στέλεχος: ο βήχας, το
φτέρνισμα, η κατάποση, η σύσπαση της κόρης του ματιού στο έντονο φως.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το αντανακλαστικό τόξο*

## Κεντρικό νευρικό σύστημα

### Μήνιγγες και εγκεφαλονωτιαίο υγρό

Ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός, εκτός από το κρανίο και τους σπονδύλους,
προστατεύονται από τρεις υμένες, τις **μήνιγγες**. Από έξω προς τα μέσα:

- η **σκληρή μήνιγγα**, παχιά και ανθεκτική·
- η **αραχνοειδής**, λεπτή·
- η **χοριοειδής**, πολύ λεπτή, πλούσια σε αιμοφόρα αγγεία, κολλημένη πάνω
  στον νευρικό ιστό.

Ανάμεσα στην αραχνοειδή και στη χοριοειδή, καθώς και μέσα σε κοιλότητες του
εγκεφάλου και στον κεντρικό σωλήνα του νωτιαίου μυελού, κυκλοφορεί το
**εγκεφαλονωτιαίο υγρό**. Το υγρό αυτό:

- λειτουργεί ως **αμορτισέρ**, που απορροφά τους κραδασμούς και τα χτυπήματα·
- κάνει τον εγκέφαλο να «επιπλέει», ώστε να μη συνθλίβεται από το βάρος του·
- μεταφέρει ουσίες ανάμεσα στο αίμα και στον νευρικό ιστό.

Η φλεγμονή των μηνίγγων, συνήθως από μικρόβια, λέγεται **μηνιγγίτιδα**.

### Ο νωτιαίος μυελός

Ο νωτιαίος μυελός είναι ένας κύλινδρος νευρικού ιστού μέσα στον σπονδυλικό
σωλήνα. Ξεκινά από τη βάση του εγκεφάλου και στον ενήλικα φτάνει περίπου ως
τον πρώτο ή δεύτερο οσφυϊκό σπόνδυλο. Σε εγκάρσια τομή:

- στο κέντρο υπάρχει η **φαιά ουσία**, σε σχήμα πεταλούδας ή H, με τα
  κυτταρικά σώματα των νευρώνων και τον κεντρικό σωλήνα στη μέση·
- γύρω της υπάρχει η **λευκή ουσία**, από νευράξονες με μυελίνη που ανεβαίνουν
  και κατεβαίνουν.

Αυτή η διάταξη εξηγεί τις δύο λειτουργίες του:

- **Αγωγός.** Η λευκή ουσία μεταφέρει ώσεις από το σώμα προς τον εγκέφαλο
  (αισθήσεις) και από τον εγκέφαλο προς το σώμα (εκούσιες κινήσεις).
- **Κέντρο αντανακλαστικών.** Στη φαιά ουσία συνδέονται αισθητικοί, ενδιάμεσοι
  και κινητικοί νευρώνες, και κλείνουν πολλά αντανακλαστικά τόξα.

### Ο εγκέφαλος

Ο εγκέφαλος ενός ενήλικα ζυγίζει περίπου 1,3 με 1,4 kg. Χωρίζεται σε τρία
μεγάλα μέρη.

**Εγκεφαλικό στέλεχος.** Συνεχίζει προς τα πάνω τον νωτιαίο μυελό. Αποτελείται
από τον **προμήκη μυελό**, τη **γέφυρα** και τον **μέσο εγκέφαλο**. Εδώ
βρίσκονται κέντρα που ρυθμίζουν **ζωτικές λειτουργίες**, όπως η αναπνοή, ο
καρδιακός ρυθμός και η αρτηριακή πίεση, και κέντρα αντανακλαστικών όπως ο
βήχας και η κατάποση. Από το στέλεχος περνούν όλες οι οδοί που ενώνουν τον
εγκέφαλο με τον νωτιαίο μυελό. Οι περισσότερες **διασταυρώνονται** στη
διαδρομή τους, γι' αυτό κάθε ημισφαίριο ελέγχει κυρίως την **αντίθετη** πλευρά
του σώματος.

**Παρεγκεφαλίδα.** Βρίσκεται πίσω από το στέλεχος, κάτω από τα ημισφαίρια.
Συντονίζει τις κινήσεις ώστε να είναι ομαλές και ακριβείς, και διατηρεί την
**ισορροπία** και τη στάση του σώματος. Σε αυτήν «αποθηκεύονται» και
αυτοματοποιούνται κινήσεις που μαθαίνουμε με εξάσκηση.

**Εγκεφαλικά ημισφαίρια.** Είναι το μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου. Τα δύο
ημισφαίρια, αριστερό και δεξί, χωρίζονται από μια βαθιά σχισμή, την
**επιμήκη σχισμή**, και επικοινωνούν με μια πλατιά δέσμη νευραξόνων.

- Η επιφάνειά τους είναι ο **φλοιός**, ένα στρώμα **φαιάς ουσίας** πάχους λίγων
  χιλιοστών. Κάτω από αυτόν βρίσκεται η **λευκή ουσία**: η διάταξη είναι
  ανάποδη από τον νωτιαίο μυελό.
- Ο φλοιός έχει πτυχώσεις, τις **έλικες**, που χωρίζονται από **αύλακες**. Οι
  πτυχώσεις χωρούν μια πολύ μεγάλη επιφάνεια φλοιού μέσα στο κρανίο.
- Μεγάλες αύλακες χωρίζουν κάθε ημισφαίριο σε τέσσερις **λοβούς**.

| Λοβός           | Θέση                         | Κύριες λειτουργίες                                                   |
| --------------- | ---------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| **Μετωπιαίος**  | μπροστά                      | εκούσιες κινήσεις, σχεδιασμός, κρίση, λήψη αποφάσεων, παραγωγή λόγου |
| **Βρεγματικός** | πάνω, πίσω από τον μετωπιαίο | αισθήσεις του σώματος: αφή, πίεση, θερμοκρασία, πόνος                |
| **Κροταφικός**  | στο πλάι, πάνω από τα αυτιά  | ακοή, κατανόηση λόγου, μνήμη                                         |
| **Ινιακός**     | πίσω                         | όραση                                                                |

Στον φλοιό διακρίνονται **αισθητικές** περιοχές, που δέχονται και
ερμηνεύουν πληροφορίες, **κινητικές**, που δίνουν εντολές για εκούσιες
κινήσεις, και **συνειρμικές**, που συνδυάζουν πληροφορίες και είναι η βάση της
σκέψης, της μνήμης, της γλώσσας. Ο φλοιός είναι ο τόπος της **συνείδησης**:
εκεί γίνεται αντιληπτό ένα ερέθισμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο μέρος του ΚΝΣ το κάνει;*

*Μοντέλο εγκεφάλου κομμένου κατά μήκος της επιμήκους σχισμής. Οι χρωματιστές πτυχές επάνω είναι οι έλικες του φλοιού, με διαφορετικό χρώμα για κάθε λοβό. Κάτω αριστερά, με σχέδιο σαν κλαδιά, η παρεγκεφαλίδα. Το λευκό κοτσάνι που κατεβαίνει είναι το εγκεφαλικό στέλεχος, που συνεχίζει στον νωτιαίο μυελό.*

> **Κλειδί**
>
> Στο ΚΝΣ η **θέση** ενός προβλήματος καθορίζει το **σύμπτωμα**. Η φαιά ουσία
> επεξεργάζεται, η λευκή μεταφέρει. Το στέλεχος κρατά τις ζωτικές λειτουργίες,
> η παρεγκεφαλίδα τον συντονισμό, ο φλοιός ό,τι είναι συνειδητό. Και επειδή οι
> οδοί διασταυρώνονται, μια βλάβη στο ένα ημισφαίριο φαίνεται στην **αντίθετη**
> πλευρά του σώματος.

> **Πρόσεχε**
>
> «Στο αντανακλαστικό ο εγκέφαλος δεν μαθαίνει τίποτα.» Λάθος.
>
> Το κέντρο του αντανακλαστικού απόσυρσης είναι ο νωτιαίος μυελός, και η
> κίνηση γίνεται πριν φτάσει πληροφορία στον φλοιό. Ταυτόχρονα όμως, ενδιάμεσοι
> νευρώνες στέλνουν ώσεις και **προς τα πάνω**, από τη λευκή ουσία, ώστε λίγο
> μετά να **νιώσεις** τον πόνο και να θυμάσαι να μην ξαναπιάσεις το σίδερο.
> Επίσης, ορισμένα αντανακλαστικά μπορείς να τα αναστείλεις συνειδητά για λίγο,
> όπως όταν κρατάς ένα ζεστό πιάτο ώσπου να το ακουμπήσεις.

> **Θυμήσου**
>
> - **Νεύρο**: δέσμη νευραξόνων· αισθητικό, κινητικό ή **μεικτό**. **Γάγγλιο**:
>   κυτταρικά σώματα έξω από το ΚΝΣ.
> - **12 ζεύγη εγκεφαλικά**, **31 ζεύγη νωτιαία** (όλα μεικτά).
> - **Αντανακλαστικό τόξο**: υποδοχέας → αισθητικός → κέντρο (ενδιάμεσος) →
>   κινητικός → τελεστής.
> - **Μήνιγγες**: σκληρή, αραχνοειδής, χοριοειδής. **Εγκεφαλονωτιαίο υγρό**:
>   προστασία και ανταλλαγή ουσιών.
> - Νωτιαίος μυελός: **φαιά μέσα, λευκή έξω**· αγωγός και κέντρο αντανακλαστικών.
> - Εγκέφαλος: **στέλεχος** (ζωτικές λειτουργίες), **παρεγκεφαλίδα** (συντονισμός,
>   ισορροπία), **ημισφαίρια** με φλοιό, έλικες, αύλακες και λοβούς: μετωπιαίο,
>   βρεγματικό, κροταφικό, ινιακό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα πειραματόζωο κόβεται η ραχιαία ρίζα ενός νωτιαίου νεύρου που εξυπηρετεί το πίσω πόδι. Τι θα συμβεί στην αίσθηση και στην κίνηση του ποδιού;

1. **Τι περνά από τη ραχιαία ρίζα.** Οι **αισθητικές** ίνες, που φέρνουν ώσεις από
   τους υποδοχείς του ποδιού στον νωτιαίο μυελό.
2. **Αίσθηση.** Οι ώσεις από το πόδι δεν φτάνουν πια στο ΚΝΣ, ούτε στον εγκέφαλο.
   Το ζώο **χάνει την αίσθηση** στην περιοχή που εξυπηρετεί το νεύρο.
3. **Κίνηση.** Οι κινητικές ίνες βγαίνουν από την **κοιλιακή** ρίζα, που είναι
   ακέραιη. Το ζώο μπορεί να κινήσει το πόδι **εκούσια**. Τα αντανακλαστικά όμως
   της περιοχής χάνονται, γιατί το τόξο κόπηκε στο αισθητικό του σκέλος.

### Παράδειγμα 2: Ένας ασθενής μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο δεν μπορεί να κινήσει με τη θέλησή του το δεξί του χέρι, ενώ το αισθάνεται κανονικά. Σε ποιο ημισφαίριο και σε ποιον λοβό βρίσκεται πιθανότατα η βλάβη;

1. **Ποια πλευρά.** Οι κινητικές οδοί διασταυρώνονται στο στέλεχος, άρα το
   **αριστερό** ημισφαίριο ελέγχει τις εκούσιες κινήσεις της δεξιάς πλευράς.
2. **Ποιος λοβός.** Οι εκούσιες κινήσεις ξεκινούν από την κινητική περιοχή του
   **μετωπιαίου** λοβού. Η αίσθηση, που είναι φυσιολογική, αφορά τον βρεγματικό
   λοβό, που φαίνεται να μην έχει πληγεί.
3. **Απάντηση:** στον **αριστερό μετωπιαίο λοβό**. Αν ο ασθενής δυσκολευόταν
   επιπλέον να μιλήσει, θα ήταν ακόμα ένα στοιχείο, αφού στους περισσότερους
   ανθρώπους η παραγωγή του λόγου ελέγχεται από περιοχή του αριστερού μετωπιαίου.

### Παράδειγμα 3: Για να εξεταστεί το εγκεφαλονωτιαίο υγρό σε υποψία μηνιγγίτιδας, η βελόνα μπαίνει στη μέση της πλάτης, ανάμεσα στον τρίτο και στον τέταρτο οσφυϊκό σπόνδυλο. Γιατί εκεί και όχι πιο ψηλά;

1. **Πού είναι το υγρό.** Το εγκεφαλονωτιαίο υγρό κυκλοφορεί κάτω από την
   αραχνοειδή μήνιγγα σε όλο το μήκος του σπονδυλικού σωλήνα, και οι μήνιγγες
   συνεχίζουν πιο χαμηλά από τον ίδιο τον νωτιαίο μυελό.
2. **Πού είναι ο νωτιαίος μυελός.** Στον ενήλικα τελειώνει περίπου στον πρώτο ή
   δεύτερο οσφυϊκό σπόνδυλο. Πιο κάτω ο σωλήνας έχει υγρό και ρίζες νεύρων,
   αλλά όχι νωτιαίο μυελό.
3. **Το συμπέρασμα.** Ανάμεσα στον τρίτο και στον τέταρτο οσφυϊκό η βελόνα βρίσκει
   υγρό χωρίς κίνδυνο να τραυματίσει τον νωτιαίο μυελό. Η ανατομία καθορίζει την
   ιατρική πράξη.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ένα μεικτό νεύρο;
   - Νεύρο που ξεκινά και από τον εγκέφαλο και από τον νωτιαίο μυελό
   - Νεύρο με ίνες και αισθητικών και κινητικών νευρώνων
   - Νεύρο με νευράξονες και με και χωρίς μυελίνη
   - Νεύρο που περιέχει και κυτταρικά σώματα νευρώνων
2. Πόσα ζεύγη νωτιαίων νεύρων έχει ο άνθρωπος, και τι είδους είναι;
   - 12 ζεύγη, αισθητικά, κινητικά ή μεικτά
   - 31 ζεύγη, όλα κινητικά
   - 31 ζεύγη, όλα μεικτά
   - 43 ζεύγη, όλα αισθητικά
3. Ποια σειρά τμημάτων ενός αντανακλαστικού τόξου είναι σωστή;
   - Υποδοχέας → κινητικός → κέντρο → αισθητικός → τελεστής
   - Τελεστής → αισθητικός → κέντρο → κινητικός → υποδοχέας
   - Υποδοχέας → αισθητικός → κέντρο → κινητικός → τελεστής
   - Υποδοχέας → αισθητικός → φλοιός → κινητικός → τελεστής
4. Ποιος είναι ένας ρόλος του εγκεφαλονωτιαίου υγρού;
   - Μεταφέρει τις νευρικές ώσεις ανάμεσα στους λοβούς
   - Παράγει τη μυελίνη γύρω από τους νευράξονες
   - Αντικαθιστά το αίμα στη θρέψη του εγκεφάλου
   - Απορροφά τους κραδασμούς και προστατεύει το ΚΝΣ
5. Πώς είναι διατεταγμένη η φαιά και η λευκή ουσία σε μια εγκάρσια τομή του νωτιαίου μυελού;
   - Η φαιά στο κέντρο, η λευκή γύρω της
   - Η λευκή στο κέντρο, η φαιά γύρω της
   - Η φαιά στη μία πλευρά, η λευκή στην άλλη
   - Οι δύο είναι ανακατεμένες χωρίς σταθερή διάταξη
6. Ένας τραυματισμός στο εγκεφαλικό στέλεχος είναι συχνά απειλητικός για τη ζωή. Γιατί;
   - Επειδή εκεί αποθηκεύεται η μνήμη
   - Επειδή ελέγχει την ισορροπία του σώματος
   - Επειδή είναι το κέντρο της όρασης
   - Επειδή εκεί ρυθμίζονται αναπνοή και καρδιά
7. Ένας άνθρωπος με υγιή μάτια χάνει την όραση μετά από χτύπημα στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Ποιος λοβός πιθανότατα πληγώθηκε;
   - Ο μετωπιαίος
   - Ο κροταφικός
   - Ο ινιακός
   - Ο βρεγματικός
8. Ένας ασθενής περπατά παραπατώντας και δεν μπορεί να αγγίξει τη μύτη του με κλειστά μάτια, ενώ έχει δύναμη και αισθάνεται κανονικά. Πού βρίσκεται πιθανότατα το πρόβλημα;
   - Στην παρεγκεφαλίδα
   - Στον νωτιαίο μυελό
   - Στον ινιακό λοβό
   - Στο οπτικό νεύρο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται μια ομάδα κυτταρικών σωμάτων νευρώνων έξω από το ΚΝΣ;
2. Ονόμασε τις τρεις μήνιγγες από έξω προς τα μέσα.
3. Σε ποιον λοβό του φλοιού γίνεται αντιληπτή κάθε αίσθηση: ένας ήχος, ένα τσίμπημα στο χέρι, ένα χρώμα;
4. Ποιες είναι οι δύο λειτουργίες του νωτιαίου μυελού, και ποια ουσία του εξυπηρετεί την καθεμία;
5. Στο επιγονατιδικό αντανακλαστικό:
   α) Ποιος είναι ο τελεστής;
   β) Πόσοι νευρώνες συμμετέχουν στο τόξο;
   γ) Πού βρίσκεται το κέντρο του;
6. Ένας ασθενής δεν αισθάνεται άγγιγμα και ζέστη στο αριστερό του χέρι, αλλά το κινεί κανονικά.
   α) Σε ποιο ημισφαίριο βρίσκεται πιθανότατα η βλάβη;
   β) Σε ποιον λοβό;
   γ) Ποιος λοβός πιθανότατα δεν πληγώθηκε, αφού η κίνηση είναι κανονική;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/nervous-system
