# Από τη μείωση στη γονιμοποίηση

> Πώς οι γαμέτες παίρνουν το μισό γενετικό υλικό, και τι γίνεται όταν συναντηθούν.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/meiosis-fertilization

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί οι γαμέτες έχουν τον μισό αριθμό χρωμοσωμάτων και πώς τον αποκτούν με τη μείωση.
- Να συγκρίνεις τη δημιουργία σπερματοζωαρίων και ωαρίων.
- Να περιγράφεις τη διαδικασία της γονιμοποίησης και να ονομάζεις τον ωαγωγό ως το σημείο όπου γίνεται.
- Να εξηγείς τη δημιουργία του ζυγωτού και τον καθορισμό του φύλου.

## Ένα πρόβλημα αριθμητικής

Κάθε σωματικό κύτταρο του ανθρώπου έχει **46 χρωμοσώματα**. Αν οι γαμέτες
είχαν κι αυτοί 46, το ζυγωτό θα είχε 92, το παιδί του 184, και ο αριθμός θα
διπλασιαζόταν σε κάθε γενιά. Αυτό δεν συμβαίνει, γιατί υπάρχει ένας ειδικός
τύπος κυτταρικής διαίρεσης που **μοιράζει στη μέση** τα χρωμοσώματα πριν από
τη γονιμοποίηση: η **μείωση**.

## Διπλοειδή και απλοειδή κύτταρα

Τα 46 χρωμοσώματα ενός σωματικού κυττάρου είναι **23 ζεύγη**. Σε κάθε ζεύγος, το
ένα χρωμόσωμα προήλθε από τη μητέρα και το άλλο από τον πατέρα. Τα δύο
χρωμοσώματα ενός ζεύγους λέγονται **ομόλογα**: έχουν το ίδιο μέγεθος και
γονίδια για τα ίδια χαρακτηριστικά.

- Από τα 23 ζεύγη, τα **22** είναι ίδια στους άνδρες και στις γυναίκες: είναι
  τα **αυτοσωμικά** χρωμοσώματα.
- Το **23ο** ζεύγος είναι τα **φυλετικά** χρωμοσώματα: **XX** στη γυναίκα,
  **XY** στον άνδρα.

Ένα κύτταρο με ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων λέγεται **διπλοειδές** ($2n = 46$).
Ένα κύτταρο με ένα μόνο χρωμόσωμα από κάθε ζεύγος λέγεται **απλοειδές**
($n = 23$). Οι γαμέτες είναι απλοειδείς.

## Η μείωση σε αδρές γραμμές

Η **μείωση** γίνεται μόνο στις γονάδες, σε κύτταρα που θα δώσουν γαμέτες. Το
DNA διπλασιάζεται **μία** φορά, και ακολουθούν **δύο** διαδοχικές διαιρέσεις:

1. Στην **πρώτη** διαίρεση τα ομόλογα χρωμοσώματα κάθε ζεύγους **χωρίζονται**
   και πηγαίνουν σε διαφορετικά κύτταρα. Από ένα διπλοειδές κύτταρο
   προκύπτουν δύο απλοειδή.
2. Στη **δεύτερη** διαίρεση, που μοιάζει με μίτωση, χωρίζονται τα δύο
   αντίγραφα κάθε χρωμοσώματος.

Αποτέλεσμα: από **ένα** διπλοειδές κύτταρο, **τέσσερα** απλοειδή. Επειδή το
ποιο χρωμόσωμα κάθε ζεύγους πηγαίνει σε ποιο κύτταρο είναι **τυχαίο**, κάθε
γαμέτης έχει έναν διαφορετικό συνδυασμό από τα χρωμοσώματα του γονέα.

## Σπερματοζωάρια και ωάρια

Η μείωση έχει την ίδια λογική και στα δύο φύλα, αλλά πολύ διαφορετικό
αποτέλεσμα.

|                            | Σπερματογένεση                         | Ωογένεση                                                                                          |
| -------------------------- | -------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πού**                    | στα σπερματικά σωληνάρια των όρχεων    | στις ωοθήκες                                                                                      |
| **Πότε**                   | συνεχώς, από την εφηβεία σε όλη τη ζωή | αρχίζει πριν από τη γέννηση· από την εφηβεία ένα ωάριο ωριμάζει σε κάθε κύκλο, ως την εμμηνόπαυση |
| **Από ένα αρχικό κύτταρο** | **τέσσερα** σπερματοζωάρια             | **ένα** ωάριο και μικρά κύτταρα, τα **πολικά σωμάτια**, που εκφυλίζονται                          |

Γιατί η ωογένεση «πετάει» τρία από τα τέσσερα κύτταρα; Στις διαιρέσεις της, το
κυτταρόπλασμα μοιράζεται **άνισα**: σχεδόν όλο μένει σε ένα κύτταρο, το ωάριο,
και τα πολικά σωμάτια παίρνουν τα χρωμοσώματα που περισσεύουν με ελάχιστο
κυτταρόπλασμα. Έτσι ένα κύτταρο συγκεντρώνει όλα τα αποθέματα που θα χρειαστεί
το ζυγωτό.

## Η γονιμοποίηση

Η **γονιμοποίηση** είναι η ένωση ενός σπερματοζωαρίου με ένα ωάριο. Φυσιολογικά
γίνεται στον **ωαγωγό** (σάλπιγγα), λίγο μετά την ωορρηξία.

- Με τη συνουσία εκατομμύρια σπερματοζωάρια φτάνουν στον κόλπο. Κολυμπούν μέσα
  από τον τράχηλο και τη μήτρα προς τους ωαγωγούς. Τα περισσότερα χάνονται στη
  διαδρομή· μόνο λίγες εκατοντάδες φτάνουν κοντά στο ωάριο.
- Τα σπερματοζωάρια που φτάνουν ελευθερώνουν τα ένζυμα του **ακροσώματος**, που
  ανοίγουν δρόμο μέσα από τα κύτταρα και το περίβλημα του ωαρίου.
- Η μεμβράνη **ενός** σπερματοζωαρίου ενώνεται με τη μεμβράνη του ωαρίου, και ο
  πυρήνας του μπαίνει στο ωάριο.
- Αμέσως, η μεμβράνη και το περίβλημα του ωαρίου **αλλάζουν**, ώστε να μην
  μπορεί να εισέλθει δεύτερο σπερματοζωάριο.
- Ο πυρήνας του σπερματοζωαρίου ($n = 23$) και ο πυρήνας του ωαρίου ($n = 23$)
  **συντήκονται**. Το κύτταρο που προκύπτει είναι το **ζυγωτό** ($2n = 46$).

Το ζυγωτό είναι το πρώτο κύτταρο ενός νέου οργανισμού, με έναν **μοναδικό**
συνδυασμό γονιδίων: τα μισά από τη μητέρα, τα μισά από τον πατέρα, το καθένα
από έναν διαφορετικό κάθε φορά γαμέτη. Αρχίζει αμέσως να διαιρείται με
μιτώσεις, ενώ κινείται προς τη μήτρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διαδρομή ως το ζυγωτό*

## Ποιος καθορίζει το φύλο

Όλα τα ωάρια έχουν ένα χρωμόσωμα **X**, αφού η γυναίκα είναι XX. Από τα
σπερματοζωάρια, τα μισά περίπου έχουν **X** και τα μισά **Y**, αφού στη μείωση
του άνδρα τα X και Y χωρίζονται.

- Ωάριο (X) + σπερματοζωάριο με X → ζυγωτό **XX**: κορίτσι.
- Ωάριο (X) + σπερματοζωάριο με Y → ζυγωτό **XY**: αγόρι.

Το φύλο του παιδιού καθορίζεται λοιπόν τη στιγμή της γονιμοποίησης, από το
σπερματοζωάριο. Σε κάθε γονιμοποίηση η πιθανότητα είναι περίπου 50% για κάθε
φύλο, ανεξάρτητα από το φύλο των προηγούμενων παιδιών.

> **Κλειδί**
>
> Η **μείωση** και η **γονιμοποίηση** είναι δύο μισά του ίδιου κύκλου. Η μείωση
> **μοιράζει**: από 46 χρωμοσώματα σε 23, με τυχαίο συνδυασμό. Η γονιμοποίηση
> **ενώνει**: 23 + 23 = 46. Έτσι ο αριθμός μένει σταθερός από γενιά σε γενιά,
> ενώ κάθε παιδί παίρνει έναν καινούργιο συνδυασμό γονιδίων.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο γαμέτης έχει τα μισά χρωμοσώματα, άρα έχει τα μισά από κάθε ζεύγος.» Όχι
> ακριβώς.
>
> Ο γαμέτης δεν έχει «μισό» από κάθε χρωμόσωμα. Έχει **ένα ολόκληρο** χρωμόσωμα
> από **κάθε** ζεύγος: 23 χρωμοσώματα, ένα από το ζεύγος 1, ένα από το ζεύγος 2,
> και ούτω καθεξής ως το φυλετικό. Γι' αυτό ο γαμέτης έχει όλα τα είδη γονιδίων,
> ένα αντίγραφο από το καθένα.

> **Θυμήσου**
>
> - Σωματικά κύτταρα: **διπλοειδή**, $2n = 46$, 23 ζεύγη (22 αυτοσωμικά + XX ή
>   XY). Γαμέτες: **απλοειδείς**, $n = 23$.
> - **Μείωση**: μία αντιγραφή του DNA, δύο διαιρέσεις, τέσσερα απλοειδή κύτταρα.
> - Σπερματογένεση: 1 → **4** σπερματοζωάρια. Ωογένεση: 1 → **1** ωάριο +
>   πολικά σωμάτια, με άνιση κατανομή του κυτταροπλάσματος.
> - **Γονιμοποίηση** στον **ωαγωγό**: ένα σπερματοζωάριο εισέρχεται, οι πυρήνες
>   συντήκονται, σχηματίζεται το **ζυγωτό**.
> - Το φύλο το καθορίζει το σπερματοζωάριο: X → κορίτσι, Y → αγόρι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στους όρχεις ενός άνδρα 500 κύτταρα αρχίζουν μείωση, και στην ωοθήκη μιας γυναίκας 500 κύτταρα ολοκληρώνουν τη δική τους. Πόσοι γαμέτες προκύπτουν σε κάθε περίπτωση, και πόσα χρωμοσώματα έχει ο καθένας;

1. **Σπερματογένεση.** Κάθε κύτταρο δίνει τέσσερα σπερματοζωάρια:
   $$
   500 \times 4 = 2\,000
   $$
   σπερματοζωάρια, με 23 χρωμοσώματα το καθένα.
2. **Ωογένεση.** Κάθε κύτταρο δίνει ένα ωάριο και πολικά σωμάτια, που
   εκφυλίζονται: **500** ωάρια, με 23 χρωμοσώματα το καθένα.
3. **Γιατί η διαφορά.** Τα σπερματοζωάρια χρειάζεται να είναι πολλά, γιατί τα
   περισσότερα χάνονται στη διαδρομή. Το ωάριο πρέπει να είναι ένα, αλλά
   εφοδιασμένο: η άνιση διαίρεση του κυτταροπλάσματος δίνει σε αυτό όλα τα
   αποθέματα.

### Παράδειγμα 2: Ένα ζευγάρι έχει ήδη τρία αγόρια. Ποια είναι η πιθανότητα το τέταρτο παιδί να είναι κορίτσι; Από ποιον γονέα εξαρτάται;

1. **Τι γαμέτες δίνει η μητέρα:** μόνο ωάρια με X.
2. **Τι γαμέτες δίνει ο πατέρας:** περίπου μισά σπερματοζωάρια με X και μισά με Y.
   Το ποιο θα γονιμοποιήσει το ωάριο δεν εξαρτάται από το ποια παιδιά έχουν
   γεννηθεί πριν.
3. **Η απάντηση.** Περίπου **50%**, όπως και στα τρία προηγούμενα. Το φύλο
   καθορίζεται από το σπερματοζωάριο του **πατέρα**, και κάθε γονιμοποίηση είναι
   ανεξάρτητη από τις άλλες.

### Παράδειγμα 3: Αν δύο σπερματοζωάρια γονιμοποιούσαν το ίδιο ωάριο, πόσα χρωμοσώματα θα είχε το ζυγωτό; Γιατί η αλλαγή στο περίβλημα του ωαρίου μετά την είσοδο του πρώτου είναι κρίσιμη;

1. **Ο λογαριασμός:**
   $$
   23 + 23 + 23 = 69
   $$
2. **Τι σημαίνει.** Το ζυγωτό θα είχε τρία αντίγραφα από κάθε χρωμόσωμα, αντί για
   δύο. Μια τέτοια ανισορροπία σε όλα τα γονίδια δεν επιτρέπει τη φυσιολογική
   ανάπτυξη του εμβρύου.
3. **Ο ρόλος του περιβλήματος.** Μόλις εισέλθει το πρώτο σπερματοζωάριο, η
   μεμβράνη και το περίβλημα του ωαρίου αλλάζουν και δεν αφήνουν άλλο να περάσει.
   Έτσι εξασφαλίζεται ότι το ζυγωτό θα έχει ακριβώς $2n = 46$.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα ανθρώπινο ωάριο;
   - 46
   - 23
   - 22
   - 92
2. Τι είναι τα ομόλογα χρωμοσώματα;
   - Τα δύο χρωμοσώματα ενός ζεύγους, ένα από κάθε γονέα
   - Τα δύο αντίγραφα που προκύπτουν όταν διπλασιάζεται το DNA
   - Όλα τα χρωμοσώματα που έχουν το ίδιο μέγεθος μέσα στον πυρήνα
   - Τα χρωμοσώματα X και Y του άνδρα, που είναι ίδια
3. Ποιο είναι το αποτέλεσμα της μείωσης ενός διπλοειδούς κυττάρου στον άνδρα;
   - Δύο διπλοειδή κύτταρα, όμοια με το αρχικό
   - Δύο απλοειδή κύτταρα
   - Τέσσερα απλοειδή κύτταρα
   - Τέσσερα διπλοειδή κύτταρα
4. Γιατί στην ωογένεση σχηματίζονται πολικά σωμάτια;
   - Για να γονιμοποιηθούν από τα σπερματοζωάρια που περισσεύουν
   - Για να συγκεντρωθεί όλο το κυτταρόπλασμα σε ένα ωάριο
   - Για να παραχθούν οι ορμόνες της ωοθήκης
   - Για να δώσουν δίδυμα, αν χρειαστεί
5. Πού γίνεται φυσιολογικά η γονιμοποίηση στον άνθρωπο;
   - Στην ωοθήκη, πριν από την ωορρηξία
   - Στη μήτρα, όπου θα αναπτυχθεί το έμβρυο
   - Στον κόλπο, αμέσως μετά τη συνουσία
   - Στον ωαγωγό, λίγο μετά την ωορρηξία
6. Τι συμβαίνει αμέσως μόλις ένα σπερματοζωάριο εισέλθει στο ωάριο;
   - Το ωάριο ελευθερώνει ένζυμα που καλούν άλλα σπερματοζωάρια
   - Το περίβλημα του ωαρίου αλλάζει και δεν μπαίνει δεύτερο
   - Το ωάριο διαιρείται αμέσως με μείωση σε τέσσερα κύτταρα
   - Το σπερματοζωάριο ελευθερώνει τα μιτοχόνδριά του στη μήτρα
7. Ποιος γαμέτης καθορίζει το φύλο του παιδιού, και πώς;
   - Το ωάριο, ανάλογα με το αν έχει X ή Y
   - Και οι δύο εξίσου, με ένα χρωμόσωμα Y ο καθένας
   - Το σπερματοζωάριο, ανάλογα με το αν έχει X ή Y
   - Κανένας, το φύλο καθορίζεται στην εφηβεία
8. Ποια πρόταση για το ζυγωτό είναι σωστή;
   - Έχει 23 χρωμοσώματα, όσα και οι γαμέτες
   - Είναι πανομοιότυπο γενετικά με τη μητέρα του
   - Σχηματίζεται στη μήτρα, μετά από τη μείωση
   - Είναι διπλοειδές, με νέο συνδυασμό γονιδίων

## Ασκήσεις

1. Ποια φυλετικά χρωμοσώματα έχει η γυναίκα και ποια ο άνδρας;
2. Πόσα αυτοσωμικά χρωμοσώματα έχει ένα σπερματοζωάριο;
3. Πόσα ωάρια και πόσα σπερματοζωάρια προκύπτουν από τη μείωση 30 αρχικών κυττάρων σε κάθε φύλο;
4. Ένα σπερματοζωάριο με χρωμόσωμα Y γονιμοποιεί ένα ωάριο. Ποιος ο συνδυασμός φυλετικών χρωμοσωμάτων του ζυγωτού και ποιο το φύλο του;
5. Η γάτα έχει 38 χρωμοσώματα στα σωματικά της κύτταρα.
   α) Πόσα ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων έχει;
   β) Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα ωάριό της;
   γ) Πόσα χρωμοσώματα έχει το ζυγωτό ενός γατιού;
6. Ένα είδος έχει 3 ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων. Στη μείωση, από κάθε ζεύγος πηγαίνει στον γαμέτη τυχαία το ένα από τα δύο.
   α) Πόσοι διαφορετικοί συνδυασμοί χρωμοσωμάτων μπορούν να υπάρξουν στους γαμέτες;
   β) Πόσοι διαφορετικοί συνδυασμοί είναι δυνατοί στον άνθρωπο, με 23 ζεύγη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/meiosis-fertilization
