# Η καρδιά

> Κοιλότητες, βαλβίδες, καρδιακός κύκλος και ο φυσικός βηματοδότης.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/heart

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή της καρδιάς: τοιχώματα, κοιλότητες, βαλβίδες και τα αγγεία που φεύγουν και φτάνουν.
- Να ακολουθείς τη ροή του αίματος μέσα στην καρδιά και να εξηγείς τον ρόλο των βαλβίδων.
- Να περιγράφεις τον καρδιακό κύκλο και να υπολογίζεις τη διάρκειά του από τη συχνότητα.
- Να εξηγείς από πού ξεκινούν οι παλμοί και πότε η καρδιά αλλάζει ρυθμό.

## Μια καρδιά που χτυπά έξω από το σώμα

Σε μια μεταμόσχευση, η καρδιά του δότη αφαιρείται, μεταφέρεται σε παγωμένο
διάλυμα, και ράβεται στον λήπτη. Τα νεύρα που την ένωναν με τον εγκέφαλο του
δότη έχουν κοπεί, και τα νεύρα του λήπτη δεν συνδέονται μαζί της. Κι όμως,
όταν ξαναδεχτεί αίμα, **αρχίζει να χτυπά από μόνη της**.

Η καρδιά δεν περιμένει εντολή από τον εγκέφαλο για να συσταλεί. Έχει δικό της
**βηματοδότη**. Ο εγκέφαλος μόνο **ρυθμίζει** πόσο γρήγορα θα χτυπά. Για να
καταλάβεις πώς γίνεται αυτό, χρειάζεσαι πρώτα την αρχιτεκτονική της.

## Η δομή της καρδιάς

Η καρδιά βρίσκεται στη θωρακική κοιλότητα, ανάμεσα στους δύο πνεύμονες, με την
κορυφή της στραμμένη προς τα αριστερά. Το τοίχωμά της έχει τρεις στιβάδες:

- **Περικάρδιο**: διπλός υμένας που την περιβάλλει. Ανάμεσα στα δύο φύλλα του
  υπάρχει λίγο υγρό, ώστε η καρδιά να κινείται χωρίς τριβές.
- **Μυοκάρδιο**: ο καρδιακός μυϊκός ιστός, το παχύτερο στρώμα. Αυτό
  συστέλλεται.
- **Ενδοκάρδιο**: λεπτό επιθήλιο που επενδύει το εσωτερικό των κοιλοτήτων και
  τις βαλβίδες, και συνεχίζεται στο εσωτερικό των αγγείων.

Ένα τοίχωμα, το **διάφραγμα της καρδιάς**, τη χωρίζει σε **δεξιό** και
**αριστερό** μισό, που δεν επικοινωνούν. Κάθε μισό έχει έναν **κόλπο** πάνω
και μια **κοιλία** κάτω.

| Κοιλότητα            | Δέχεται αίμα από         | Στέλνει αίμα στο   | Τοίχωμα     |
| -------------------- | ------------------------ | ------------------ | ----------- |
| **Δεξιός κόλπος**    | άνω και κάτω κοίλη φλέβα | δεξιά κοιλία       | λεπτό       |
| **Δεξιά κοιλία**     | δεξιό κόλπο              | πνευμονική αρτηρία | μέτριο      |
| **Αριστερός κόλπος** | πνευμονικές φλέβες       | αριστερή κοιλία    | λεπτό       |
| **Αριστερή κοιλία**  | αριστερό κόλπο           | αορτή              | το παχύτερο |

Οι κόλποι σπρώχνουν αίμα μόνο ως την κοιλία ακριβώς από κάτω· οι κοιλίες
στέλνουν αίμα έξω από την καρδιά. Γι' αυτό οι κοιλίες έχουν πολύ παχύτερο
μυοκάρδιο, και η αριστερή, που τροφοδοτεί όλο το σώμα, το παχύτερο από όλες.

### Οι βαλβίδες

Τέσσερις βαλβίδες εξασφαλίζουν ότι το αίμα κινείται **προς μία μόνο
κατεύθυνση**. Ανοίγουν όταν η πίεση πίσω τους είναι μεγαλύτερη από την πίεση
μπροστά τους, και κλείνουν όταν η πίεση αντιστραφεί. Δεν έχουν μύες· τις
κινεί μόνο το αίμα.

| Βαλβίδα                       | Πού βρίσκεται                                 |
| ----------------------------- | --------------------------------------------- |
| **Τριγλώχινα**                | ανάμεσα σε δεξιό κόλπο και δεξιά κοιλία       |
| **Διγλώχινα** (μιτροειδής)    | ανάμεσα σε αριστερό κόλπο και αριστερή κοιλία |
| **Μηνοειδής της πνευμονικής** | στην έξοδο της δεξιάς κοιλίας                 |
| **Μηνοειδής της αορτής**      | στην έξοδο της αριστερής κοιλίας              |

Οι δύο πρώτες λέγονται **κολποκοιλιακές**. Τα πτερύγιά τους δένονται με
λεπτούς τένοντες στο τοίχωμα της κοιλίας, για να μην αναστρέφονται προς τον
κόλπο όταν η κοιλία συστέλλεται.

Το ίδιο το μυοκάρδιο δεν τρέφεται από το αίμα που περνά μέσα από τις
κοιλότητες. Παίρνει αίμα από τις **στεφανιαίες αρτηρίες**, τις πρώτες
διακλαδώσεις της αορτής, που απλώνονται στην επιφάνειά του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διαδρομή μέσα στην καρδιά*

## Ο καρδιακός κύκλος

Συστολή είναι η σύσπαση μιας κοιλότητας, **διαστολή** η χαλάρωσή της, όταν
γεμίζει με αίμα. Ο **καρδιακός κύκλος** είναι όσα γίνονται από την αρχή ενός
παλμού ως την αρχή του επόμενου. Με **75 παλμούς το λεπτό**, ένας κύκλος
διαρκεί $60 \div 75 = 0{,}8$ s και χωρίζεται περίπου έτσι:

| Φάση                 | Διάρκεια          | Τι γίνεται                                                                             |
| -------------------- | ----------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κολπική συστολή**  | περίπου $0{,}1$ s | οι κόλποι συστέλλονται και συμπληρώνουν το γέμισμα των κοιλιών                         |
| **Κοιλιακή συστολή** | περίπου $0{,}3$ s | οι κολποκοιλιακές κλείνουν, οι μηνοειδείς ανοίγουν, το αίμα φεύγει στις αρτηρίες       |
| **Γενική διαστολή**  | περίπου $0{,}4$ s | όλη η καρδιά χαλαρώνει· οι μηνοειδείς κλείνουν και το αίμα γεμίζει κόλπους και κοιλίες |

Οι δύο ήχοι που ακούει ο γιατρός με το στηθοσκόπιο είναι ήχοι βαλβίδων που
**κλείνουν**: ο πρώτος, πιο βαθύς, όταν κλείνουν οι κολποκοιλιακές στην αρχή
της κοιλιακής συστολής· ο δεύτερος, πιο σύντομος, όταν κλείνουν οι μηνοειδείς
στην αρχή της διαστολής. Μια βαλβίδα που δεν κλείνει καλά αφήνει αίμα να
γυρίσει πίσω και ακούγεται ως **φύσημα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένας καρδιακός κύκλος*

> **Κλειδί**
>
> Στον καρδιακό κύκλο η καρδιά **ξεκουράζεται περισσότερο απ' όσο δουλεύει**: οι
> κοιλίες συστέλλονται περίπου $0{,}3$ s και χαλαρώνουν περίπου $0{,}5$ s σε κάθε
> κύκλο. Η διαστολή δεν είναι νεκρός χρόνος. Είναι ο χρόνος που οι κοιλίες
> **γεμίζουν**, και τότε τρέφεται και το ίδιο το μυοκάρδιο, γιατί στη συστολή
> τα στεφανιαία αγγεία του πιέζονται.

## Από πού ξεκινά ο παλμός

Στο τοίχωμα του δεξιού κόλπου, κοντά στο σημείο όπου μπαίνει η άνω κοίλη
φλέβα, υπάρχει μια μικρή περιοχή ειδικών καρδιακών κυττάρων, ο
**φλεβόκομβος**. Τα κύτταρά του παράγουν μόνα τους, ρυθμικά, ηλεκτρικές
διεγέρσεις. Ο φλεβόκομβος είναι ο **φυσικός βηματοδότης** της καρδιάς.

1. Η διέγερση από τον φλεβόκομβο απλώνεται στους δύο **κόλπους**, που
   συστέλλονται μαζί.
2. Φτάνει στον **κολποκοιλιακό κόμβο**, ανάμεσα σε κόλπους και κοιλίες, όπου
   καθυστερεί για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου. Έτσι οι κόλποι προλαβαίνουν
   να αδειάσουν πριν συσταλούν οι κοιλίες.
3. Από εκεί, ειδικές ίνες τη μεταφέρουν γρήγορα σε όλο το μυοκάρδιο των
   **κοιλιών**, που συστέλλονται από την κορυφή προς τα πάνω, σαν να
   στύβεται ένας σωλήνας οδοντόκρεμας.

Το **ηλεκτροκαρδιογράφημα** καταγράφει από την επιφάνεια του δέρματος ακριβώς
αυτό το ηλεκτρικό κύμα.

### Πότε αλλάζει ο ρυθμός

Ο φλεβόκομβος ορίζει τον βασικό ρυθμό, αλλά δεν δουλεύει απομονωμένος. Νεύρα
του **αυτόνομου νευρικού συστήματος** φτάνουν σε αυτόν και τον επιταχύνουν ή
τον επιβραδύνουν, και η **αδρεναλίνη** από το αίμα τον επιταχύνει. Η
συχνότητα ανεβαίνει:

- στη **σωματική άσκηση**, που οι μύες χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο·
- στο **άγχος**, στον φόβο, στον θυμό·
- στον **πυρετό**·
- όταν πέφτει η πίεση του αίματος, για παράδειγμα μετά από αιμορραγία.

Και πέφτει στον **ύπνο** και στην ηρεμία. Στους προπονημένους αθλητές ο ρυθμός
ηρεμίας είναι συχνά χαμηλός: η καρδιά τους στέλνει περισσότερο αίμα σε κάθε
συστολή, άρα χρειάζεται λιγότερους παλμούς για την ίδια δουλειά.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο εγκέφαλος στέλνει σε κάθε παλμό μια εντολή στην καρδιά.» Όχι.
>
> Κάθε παλμός ξεκινά από τον **φλεβόκομβο**, μέσα στην ίδια την καρδιά. Τα
> νεύρα αλλάζουν τη **συχνότητα** των παλμών, δεν τους προκαλούν. Γι' αυτό μια
> μεταμοσχευμένη καρδιά, χωρίς καμία νευρική σύνδεση, χτυπά.
>
> Όταν ο φλεβόκομβος ή η αγωγή της διέγερσης χαλάσει, ο ρυθμός γίνεται πολύ
> αργός ή ακανόνιστος. Τότε τοποθετείται ένας **τεχνητός βηματοδότης**: μια
> μικρή συσκευή που δίνει τις ηλεκτρικές διεγέρσεις που δεν δίνει πια ο κόμβος.

> **Θυμήσου**
>
> - Τοιχώματα: **περικάρδιο**, **μυοκάρδιο**, **ενδοκάρδιο**.
> - Δεξιός κόλπος ← κοίλες φλέβες· δεξιά κοιλία → πνευμονική αρτηρία·
>   αριστερός κόλπος ← πνευμονικές φλέβες· αριστερή κοιλία → αορτή.
> - Βαλβίδες: **τριγλώχινα** (δεξιά), **διγλώχινα** (αριστερά), δύο
>   **μηνοειδείς** στις εξόδους.
> - Κύκλος στους 75 παλμούς: κολπική συστολή $0{,}1$ s, κοιλιακή $0{,}3$ s,
>   γενική διαστολή $0{,}4$ s.
> - **Φλεβόκομβος** → κόλποι → **κολποκοιλιακός κόμβος** → κοιλίες. Τα νεύρα
>   και η αδρεναλίνη ρυθμίζουν μόνο τη συχνότητα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ηρεμία η καρδιά σου χτυπά 60 φορές το λεπτό, και στο τρέξιμο 120. Αν οι συστολές (κολπική και κοιλιακή μαζί) διαρκούν περίπου 0,4 s και στις δύο περιπτώσεις, πόσο διαρκεί η γενική διαστολή κάθε φορά;

1. **Διάρκεια κύκλου σε ηρεμία:**
   $$
   60 \div 60 = 1 \; \text{s}
   $$
   Γενική διαστολή: $1 - 0{,}4 = 0{,}6$ s.
2. **Διάρκεια κύκλου στο τρέξιμο:**
   $$
   60 \div 120 = 0{,}5 \; \text{s}
   $$
   Γενική διαστολή: $0{,}5 - 0{,}4 = 0{,}1$ s.
3. **Τι σημαίνει.** Η συχνότητα διπλασιάστηκε, αλλά η διαστολή έγινε **έξι φορές**
   μικρότερη. Όταν η καρδιά επιταχύνεται, «κόβεται» κυρίως ο χρόνος γεμίσματος.
   Στην πραγματικότητα και οι συστολές κονταίνουν λίγο, οπότε το νούμερο είναι
   υπερβολικό, αλλά δείχνει γιατί πολύ υψηλές συχνότητες δεν αυξάνουν
   απεριόριστα το αίμα που αντλεί η καρδιά.

### Παράδειγμα 2: Η διγλώχινα βαλβίδα ενός ασθενή δεν κλείνει καλά. Σε ποια φάση του κύκλου φαίνεται το πρόβλημα, και τι παθαίνει το αίμα;

1. **Πότε πρέπει να είναι κλειστή η διγλώχινα;** Στην **κοιλιακή συστολή**: η
   αριστερή κοιλία πιέζει το αίμα, και η βαλβίδα εμποδίζει την επιστροφή του
   στον αριστερό κόλπο.
2. **Τι γίνεται αν δεν κλείνει.** Σε κάθε κοιλιακή συστολή ένα μέρος του αίματος
   γυρίζει πίσω στον **αριστερό κόλπο** αντί να φύγει στην αορτή. Ο γιατρός το
   ακούει ως φύσημα αμέσως μετά τον πρώτο ήχο.
3. **Η συνέπεια.** Λιγότερο αίμα φτάνει στο σώμα σε κάθε παλμό, και η αριστερή
   κοιλία πρέπει να δουλεύει περισσότερο για να το αναπληρώσει.

### Παράδειγμα 3: Σε ανθρώπους με μεταμοσχευμένη καρδιά, η συχνότητα σε ηρεμία είναι συνήθως υψηλότερη από το φυσιολογικό, και στην άσκηση ανεβαίνει πιο αργά. Πώς το εξηγείς;

1. **Ποιος δίνει τον ρυθμό.** Ο φλεβόκομβος της νέας καρδιάς λειτουργεί, άρα η
   καρδιά χτυπά. Δεν δέχεται όμως νεύρα από τον λήπτη.
2. **Γιατί πιο γρήγορα σε ηρεμία.** Σε μια φυσιολογική καρδιά, σε ηρεμία, νεύρα
   του αυτόνομου συστήματος **φρενάρουν** συνεχώς τον φλεβόκομβο. Χωρίς αυτό το
   φρένο, ο κόμβος χτυπά με τον δικό του, γρηγορότερο ρυθμό.
3. **Γιατί αργή απόκριση στην άσκηση.** Η νευρική εντολή για επιτάχυνση δεν
   φτάνει. Η επιτάχυνση έρχεται μόνο όταν αυξηθεί η **αδρεναλίνη** στο αίμα, που
   χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
4. **Το συμπέρασμα.** Το παράδειγμα χωρίζει καθαρά τους δύο ρόλους: ο
   φλεβόκομβος **παράγει** τον παλμό, τα νεύρα και οι ορμόνες **ρυθμίζουν** τη
   συχνότητά του.

## Ερωτήσεις

1. Ποια στιβάδα του τοιχώματος της καρδιάς συστέλλεται;
   - Το περικάρδιο
   - Το μυοκάρδιο
   - Το ενδοκάρδιο
   - Το διάφραγμα
2. Γιατί το τοίχωμα της αριστερής κοιλίας είναι το παχύτερο της καρδιάς;
   - Επειδή περιέχει αίμα πλούσιο σε οξυγόνο
   - Επειδή δέχεται το αίμα από όλο το σώμα
   - Επειδή στέλνει αίμα με μεγάλη πίεση σε όλο το σώμα
   - Επειδή βρίσκεται πιο κοντά στον φλεβόκομβο
3. Πού βρίσκεται η τριγλώχινα βαλβίδα;
   - Ανάμεσα σε δεξιό κόλπο και δεξιά κοιλία
   - Ανάμεσα σε αριστερό κόλπο και αριστερή κοιλία
   - Στην έξοδο της αριστερής κοιλίας προς την αορτή
   - Στο σημείο που οι κοίλες φλέβες μπαίνουν στην καρδιά
4. Τι κάνει μια βαλβίδα της καρδιάς να ανοίξει;
   - Μικροί μύες που την τραβούν σε κάθε παλμό
   - Μια νευρική εντολή από τον προμήκη μυελό
   - Η αδρεναλίνη, που φτάνει με το αίμα
   - Η μεγαλύτερη πίεση του αίματος πίσω της
5. Η καρδιά ενός ανθρώπου χτυπά 80 φορές το λεπτό. Πόσο διαρκεί ένας καρδιακός κύκλος;
   - $0{,}8$ s
   - $0{,}75$ s
   - $1{,}33$ s
   - $0{,}3$ s
6. Τι προκαλεί τον πρώτο ήχο της καρδιάς;
   - Το κλείσιμο των κολποκοιλιακών βαλβίδων
   - Το κλείσιμο των μηνοειδών βαλβίδων
   - Η σύσπαση του μυοκαρδίου των κόλπων
   - Το άνοιγμα των μηνοειδών βαλβίδων
7. Πού γεννιέται η διέγερση που ξεκινά κάθε παλμό της καρδιάς;
   - Στον εγκέφαλο, που στέλνει σήμα σε κάθε παλμό
   - Στον φλεβόκομβο, στο τοίχωμα του δεξιού κόλπου
   - Στον κολποκοιλιακό κόμβο, ανάμεσα σε κόλπους και κοιλίες
   - Στην αριστερή κοιλία, που συστέλλεται πιο δυνατά
8. Η διέγερση καθυστερεί λίγο στον κολποκοιλιακό κόμβο. Τι εξυπηρετεί αυτή η καθυστέρηση;
   - Δίνει χρόνο στους κόλπους να αδειάσουν πριν συσταλούν οι κοιλίες
   - Επιτρέπει στον εγκέφαλο να αποφασίσει αν θα γίνει ο παλμός
   - Αφήνει το μυοκάρδιο των κοιλιών να ξεκουραστεί από τον προηγούμενο
   - Κάνει τις μηνοειδείς βαλβίδες να ανοίξουν πριν από τις κολποκοιλιακές

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται οι βαλβίδες στην έξοδο της πνευμονικής αρτηρίας και της αορτής;
2. Σε ποια κοιλότητα της καρδιάς φέρνουν το αίμα οι πνευμονικές φλέβες;
3. Ένας κολυμβητής έχει σε ηρεμία 50 παλμούς το λεπτό. Πόσο διαρκεί ένας καρδιακός κύκλος του;
4. Αν η καρδιά χτυπά κατά μέσο όρο 72 φορές το λεπτό, πόσους παλμούς κάνει σε ένα 24ωρο;
5. Σε έναν κύκλο 0,8 s, η κοιλιακή συστολή διαρκεί 0,3 s.
   α) Ποιες βαλβίδες είναι ανοιχτές στην κοιλιακή συστολή;
   β) Πόσο χρόνο σε κάθε κύκλο είναι χαλαρές οι κοιλίες;
   γ) Τι ποσοστό του κύκλου είναι αυτό;
6. Σε έναν ασθενή η μηνοειδής βαλβίδα της αορτής δεν κλείνει καλά.
   α) Σε ποια φάση του κύκλου θα έπρεπε να είναι κλειστή;
   β) Σε ποια κοιλότητα γυρίζει πίσω το αίμα;
   γ) Ο γιατρός ακούει φύσημα μετά τον πρώτο ή μετά τον δεύτερο ήχο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/heart
