# Η κυκλοφορία του αίματος

> Μικρή και μεγάλη κυκλοφορία, ανταλλαγές στα τριχοειδή, λεμφικό σύστημα.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/circulation

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία, ονομάζοντας τις κοιλότητες και τα αγγεία από τα οποία περνά το αίμα.
- Να εξηγείς γιατί η αορτή μεταφέρει αίμα πλούσιο σε οξυγόνο ενώ η πνευμονική αρτηρία αίμα πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα.
- Να συγκρίνεις τις ανταλλαγές αερίων στα τριχοειδή των πνευμόνων και των ιστών.

## Ο λογαριασμός του Harvey

Για περίπου χίλια πεντακόσια χρόνια, η ιατρική δεχόταν την άποψη του Γαληνού:
το αίμα παράγεται συνεχώς στο ήπαρ από την τροφή και «καταναλώνεται» από τους
ιστούς. Το 1628 ο Άγγλος γιατρός William Harvey δημοσίευσε ένα βιβλίο που
ξεκινούσε από έναν απλό λογαριασμό: αν σε κάθε παλμό η καρδιά στέλνει έστω
λίγα κυβικά εκατοστά αίματος, μέσα σε μία ώρα στέλνει πολύ περισσότερο αίμα απ'
όσο ζυγίζει ολόκληρος ο άνθρωπος. Καμία τροφή δεν φτάνει για να φτιαχτεί τόσο.

Το συμπέρασμά του: το ίδιο αίμα **κυκλοφορεί**, ξανά και ξανά, μέσα σε ένα
κλειστό κύκλωμα. Οι συνδέσεις ανάμεσα σε αρτηρίες και φλέβες, τα τριχοειδή, δεν
φαίνονταν ακόμα· τις είδε στο μικροσκόπιο ο Ιταλός Marcello Malpighi το 1661,
λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Harvey.

## Δύο κύκλοι, μία καρδιά

Στον άνθρωπο το αίμα περνά από την καρδιά **δύο φορές** σε κάθε πλήρη γύρο,
γιατί διασχίζει δύο κυκλώματα συνδεδεμένα σε σειρά.

**Μικρή ή πνευμονική κυκλοφορία.** Ξεκινά από τη **δεξιά κοιλία** και τελειώνει
στον **αριστερό κόλπο**:

δεξιά κοιλία → **πνευμονική αρτηρία** → τριχοειδή των πνευμόνων →
**πνευμονικές φλέβες** → αριστερός κόλπος

Σκοπός της: το αίμα να πάρει οξυγόνο και να αφήσει διοξείδιο του άνθρακα.

**Μεγάλη ή συστηματική κυκλοφορία.** Ξεκινά από την **αριστερή κοιλία** και
τελειώνει στον **δεξιό κόλπο**:

αριστερή κοιλία → **αορτή** → αρτηρίες των οργάνων → αρτηρίδια → τριχοειδή
όλων των ιστών → φλεβίδια → φλέβες → **άνω και κάτω κοίλη φλέβα** → δεξιός
κόλπος

Σκοπός της: να φέρει οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες σε κάθε κύτταρο και να
μαζέψει τα άχρηστα.

Η αορτή διακλαδίζεται σε αρτηρίες για κάθε όργανο: οι **καρωτίδες** για το
κεφάλι και τον εγκέφαλο, οι **στεφανιαίες** για την ίδια την καρδιά, οι
**νεφρικές** για τους νεφρούς, αρτηρίες για το έντερο, τα χέρια, τα πόδια. Τα
όργανα δέχονται έτσι αίμα **παράλληλα**, το καθένα από το δικό του κλαδί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα κυκλώματα του αίματος*

## Γιατί η πνευμονική αρτηρία έχει «φτωχό» αίμα

Συνηθίζεται να λέμε ότι οι αρτηρίες έχουν οξυγονωμένο αίμα. Στη μεγάλη
κυκλοφορία είναι αλήθεια. Όμως η **πνευμονική αρτηρία**, αν και αρτηρία,
μεταφέρει αίμα **φτωχό σε οξυγόνο και πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα**, και
οι **πνευμονικές φλέβες** μεταφέρουν αίμα **πλούσιο σε οξυγόνο**.

Η εξήγηση έχει δύο σκέλη:

1. **Το όνομα το ορίζει η κατεύθυνση.** Αρτηρία είναι κάθε αγγείο που
   απομακρύνει αίμα από την καρδιά. Η πνευμονική αρτηρία ξεκινά από τη δεξιά
   κοιλία, άρα είναι αρτηρία.
2. **Το περιεχόμενο το ορίζει το από πού έρχεται το αίμα.** Η δεξιά κοιλία
   γεμίζει από τον δεξιό κόλπο, που δέχεται το αίμα του σώματος μέσω των
   κοίλων φλεβών. Αυτό το αίμα μόλις πέρασε από τα τριχοειδή των ιστών, όπου
   έδωσε οξυγόνο και πήρε διοξείδιο. Η αριστερή κοιλία, αντίθετα, γεμίζει με
   αίμα που μόλις γύρισε από τους πνεύμονες, και αυτό στέλνει η αορτή.

> **Κλειδί**
>
> Το αίμα αλλάζει «χρώμα» **μόνο στα τριχοειδή**, ποτέ μέσα στην καρδιά ή σε μια
> αρτηρία. Στα τριχοειδή των **πνευμόνων** παίρνει οξυγόνο και αφήνει διοξείδιο·
> στα τριχοειδή των **ιστών** κάνει το ανάποδο. Όποιο αγγείο κι αν εξετάζεις,
> ρώτα: **από ποιο τριχοειδές δίκτυο μόλις πέρασε αυτό το αίμα;**

## Οι δύο ανταλλαγές

|                           | Τριχοειδή των πνευμόνων            | Τριχοειδή των ιστών             |
| ------------------------- | ---------------------------------- | ------------------------------- |
| **Οξυγόνο**               | από τις κυψελίδες **προς** το αίμα | από το αίμα **προς** τα κύτταρα |
| **Διοξείδιο του άνθρακα** | από το αίμα **προς** τις κυψελίδες | από τα κύτταρα **προς** το αίμα |
| **Αίμα που φτάνει**       | φτωχό σε οξυγόνο                   | πλούσιο σε οξυγόνο              |
| **Αίμα που φεύγει**       | πλούσιο σε οξυγόνο                 | φτωχό σε οξυγόνο                |

Και στις δύο περιπτώσεις ο μηχανισμός είναι η **διάχυση**: κάθε αέριο κινείται
από εκεί όπου η συγκέντρωσή του είναι μεγαλύτερη προς εκεί όπου είναι μικρότερη.
Αυτό που αλλάζει την κατεύθυνση είναι το πού βρίσκεται κάθε φορά η μεγαλύτερη
συγκέντρωση. Τα κύτταρα καταναλώνουν οξυγόνο και παράγουν διοξείδιο με την
κυτταρική αναπνοή· ο αέρας των κυψελίδων ανανεώνεται με κάθε εισπνοή.

## Γιατί δύο κυκλώματα και όχι ένα

Αν το αίμα πήγαινε από τους πνεύμονες κατευθείαν στο σώμα χωρίς να ξαναπεράσει
από την καρδιά, θα έφτανε στους ιστούς με πολύ χαμηλή πίεση, γιατί τα τριχοειδή
«τρώνε» το μεγαλύτερο μέρος της. Η διπλή κυκλοφορία λύνει το πρόβλημα: η
αριστερή κοιλία δίνει στο οξυγονωμένο αίμα **νέα ώθηση**. Ταυτόχρονα, η δεξιά
κοιλία στέλνει αίμα στους πνεύμονες με **χαμηλή** πίεση, που προστατεύει τα
πολύ λεπτά τριχοειδή των κυψελίδων. Και επειδή τα δύο μισά της καρδιάς δεν
επικοινωνούν, το οξυγονωμένο αίμα δεν αναμειγνύεται με το μη οξυγονωμένο.

> **Το λεμφικό σύστημα**
>
> Από τα τριχοειδή διαφεύγει συνεχώς λίγο υγρό ανάμεσα στα κύτταρα. Το
> μεγαλύτερο μέρος του ξαναμπαίνει στο αίμα· το υπόλοιπο το μαζεύουν λεπτά
> λεμφαγγεία και, ως **λέμφος**, το επιστρέφουν στις φλέβες κοντά στην καρδιά.

Ο όγκος του αίματος ενός ενήλικα είναι περίπου 5 λίτρα, και η καρδιά σε ηρεμία
αντλεί από κάθε κοιλία περίπου 5 λίτρα το λεπτό. Ένας πλήρης γύρος, λοιπόν,
διαρκεί κατά μέσο όρο περίπου ένα λεπτό, στην άσκηση πολύ λιγότερο.

> **Πρόσεχε**
>
> «Η μικρή κυκλοφορία μεταφέρει λιγότερο αίμα, γιατί είναι μικρότερη.» Λάθος.
>
> «Μικρή» σημαίνει **μικρότερη διαδρομή** και χαμηλότερη πίεση, όχι λιγότερο αίμα.
> Τα δύο κυκλώματα είναι σε σειρά, οπότε σε κάθε λεπτό **όσο αίμα περνά από τους
> πνεύμονες, τόσο περνά και από όλο το υπόλοιπο σώμα**. Αν η δεξιά κοιλία
> έστελνε σταθερά περισσότερο από την αριστερή, το αίμα θα συσσωρευόταν στους
> πνεύμονες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μικρή**: δεξιά κοιλία → πνευμονική αρτηρία → πνεύμονες → πνευμονικές
>   φλέβες → αριστερός κόλπος.
> - **Μεγάλη**: αριστερή κοιλία → αορτή → ιστοί → κοίλες φλέβες → δεξιός κόλπος.
> - Αρτηρία = **από** την καρδιά. Η **πνευμονική αρτηρία** έχει αίμα φτωχό σε
>   οξυγόνο, οι **πνευμονικές φλέβες** πλούσιο.
> - Το αίμα αλλάζει σύσταση **μόνο στα τριχοειδή**.
> - Τα δύο κυκλώματα είναι σε σειρά: ίδιος όγκος αίματος ανά λεπτό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα φάρμακο ενέεται σε φλέβα του αγκώνα και πρέπει να φτάσει στον εγκέφαλο. Από ποιες κοιλότητες και αγγεία περνά, και πόσες φορές από την καρδιά;

1. **Από το χέρι στην καρδιά.** Φλέβες του χεριού → **άνω κοίλη φλέβα** →
   **δεξιός κόλπος**. Είναι το τέλος της μεγάλης κυκλοφορίας.
2. **Από την καρδιά στους πνεύμονες και πίσω.** Δεξιά κοιλία → **πνευμονική
   αρτηρία** → τριχοειδή των πνευμόνων → **πνευμονικές φλέβες** → αριστερός
   κόλπος. Αυτή είναι η μικρή κυκλοφορία.
3. **Από την καρδιά στον εγκέφαλο.** Αριστερή κοιλία → **αορτή** →
   **καρωτίδες** → τριχοειδή του εγκεφάλου.
4. **Η απάντηση.** Περνά από **και τις τέσσερις** κοιλότητες της καρδιάς, δηλαδή
   δύο φορές από την καρδιά, και από τους πνεύμονες, πριν φτάσει στον
   εγκέφαλο, που απέχει λίγα εκατοστά από το χέρι.

### Παράδειγμα 2: Σε ποια από τα παρακάτω αγγεία το αίμα είναι πλούσιο σε οξυγόνο: αορτή, πνευμονική αρτηρία, πνευμονική φλέβα, κάτω κοίλη φλέβα, νεφρική αρτηρία;

1. **Η ερώτηση για κάθε αγγείο:** από ποιο τριχοειδές δίκτυο μόλις πέρασε το αίμα
   του;
2. **Πέρασε από τους πνεύμονες:** η **πνευμονική φλέβα**, άμεσα. Η **αορτή** και η
   **νεφρική αρτηρία** μεταφέρουν το ίδιο αίμα, μέσω αριστερού κόλπου και
   αριστερής κοιλίας, χωρίς να έχει περάσει ακόμα από ιστούς. Πλούσιο σε οξυγόνο.
3. **Πέρασε από ιστούς:** η **κάτω κοίλη φλέβα** μαζεύει αίμα από τα τριχοειδή
   του κάτω μέρους του σώματος. Η **πνευμονική αρτηρία** στέλνει στους πνεύμονες
   αυτό ακριβώς το αίμα. Φτωχό σε οξυγόνο.
4. **Απάντηση:** αορτή, πνευμονική φλέβα, νεφρική αρτηρία.

### Παράδειγμα 3: Ας ξανακάνουμε τον λογαριασμό του Harvey με σημερινά νούμερα: όγκος παλμού 70 mL, 72 παλμοί το λεπτό. Πόσο αίμα στέλνει η αριστερή κοιλία σε μία ώρα, και τι σημαίνει αυτό αν το σώμα έχει περίπου 5 L αίματος;

1. **Ανά λεπτό:**
   $$
   70 \times 72 = 5\,040 \; \text{mL} \approx 5 \; \text{L}
   $$
2. **Ανά ώρα:**
   $$
   5{,}04 \times 60 \approx 302 \; \text{L}
   $$
3. **Τι σημαίνει.** Περίπου 300 λίτρα την ώρα, δηλαδή πάνω από τετραπλάσια μάζα
   από έναν ενήλικα των 70 kg. Είναι αδύνατο να παράγεται και να καταναλώνεται
   τόσο αίμα. Τα ίδια περίπου 5 λίτρα κάνουν τον γύρο του σώματος περίπου
   **60 φορές την ώρα**.

## Ερωτήσεις

1. Από ποια κοιλότητα ξεκινά και σε ποια καταλήγει η μικρή κυκλοφορία;
   - Από τη δεξιά κοιλία στον αριστερό κόλπο
   - Από την αριστερή κοιλία στον δεξιό κόλπο
   - Από τον δεξιό κόλπο στην αριστερή κοιλία
   - Από τη δεξιά κοιλία στον δεξιό κόλπο
2. Γιατί η πνευμονική αρτηρία μεταφέρει αίμα πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα;
   - Επειδή οι αρτηρίες της μικρής κυκλοφορίας είναι πιο λεπτές
   - Επειδή το αίμα χάνει οξυγόνο όσο περνά από τη δεξιά κοιλία
   - Επειδή μεταφέρει το αίμα που γύρισε από τους ιστούς του σώματος
   - Επειδή στην πραγματικότητα είναι φλέβα με λάθος όνομα
3. Τι αίμα μεταφέρουν οι πνευμονικές φλέβες και προς τα πού;
   - Φτωχό σε οξυγόνο, από την καρδιά στους πνεύμονες
   - Πλούσιο σε οξυγόνο, από τους πνεύμονες στην καρδιά
   - Φτωχό σε οξυγόνο, από τους πνεύμονες στην καρδιά
   - Πλούσιο σε οξυγόνο, από την καρδιά στο σώμα
4. Σε ποιο σημείο του κυκλώματος το αίμα από φτωχό σε οξυγόνο γίνεται πλούσιο;
   - Μέσα στη δεξιά κοιλία της καρδιάς
   - Στα τριχοειδή των ιστών του σώματος
   - Στην αορτή, καθώς ταξιδεύει προς τα όργανα
   - Στα τριχοειδή γύρω από τις κυψελίδες
5. Σε ποια κοιλότητα της καρδιάς καταλήγουν οι κοίλες φλέβες;
   - Στον αριστερό κόλπο
   - Στον δεξιό κόλπο
   - Στη δεξιά κοιλία
   - Στην αριστερή κοιλία
6. Στα τριχοειδή ενός μυός που δουλεύει, ποια κατεύθυνση διάχυσης είναι σωστή;
   - Οξυγόνο προς τα μυϊκά κύτταρα, διοξείδιο προς το αίμα
   - Οξυγόνο προς το αίμα, διοξείδιο προς τα μυϊκά κύτταρα
   - Και τα δύο αέρια προς τα μυϊκά κύτταρα του ιστού
   - Δεν γίνεται διάχυση· τα αέρια μεταφέρονται με αντλίες
7. Πώς συγκρίνεται ο όγκος αίματος που περνά σε ένα λεπτό από τη μικρή και από τη μεγάλη κυκλοφορία;
   - Η μικρή μεταφέρει περίπου το μισό, γιατί είναι πιο σύντομη
   - Η μεγάλη μεταφέρει διπλάσιο, γιατί η αριστερή κοιλία είναι πιο δυνατή
   - Είναι ίσος, γιατί τα δύο κυκλώματα είναι σε σειρά
   - Εξαρτάται από το αν αναπνέουμε εκείνη τη στιγμή
8. Ποιες αρτηρίες, διακλαδώσεις της αορτής, μεταφέρουν αίμα στον εγκέφαλο;
   - Οι στεφανιαίες αρτηρίες
   - Οι πνευμονικές αρτηρίες
   - Οι καρωτίδες αρτηρίες
   - Οι νεφρικές αρτηρίες

## Ασκήσεις

1. Ποιο αγγείο ξεκινά από την αριστερή κοιλία;
2. Ποιο είναι το άλλο όνομα της μικρής κυκλοφορίας, και ποιο της μεγάλης;
3. Σε ποιες από τις παρακάτω κοιλότητες το αίμα είναι φτωχό σε οξυγόνο: δεξιός κόλπος, αριστερός κόλπος, δεξιά κοιλία, αριστερή κοιλία;
4. Σε έντονη άσκηση η αριστερή κοιλία αντλεί 20 L αίματος το λεπτό. Αν το σώμα έχει 5 L αίματος, πόσο διαρκεί κατά μέσο όρο ένας πλήρης γύρος;
5. Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο βρίσκεται στα τριχοειδή του δεξιού νεφρού και πρέπει να φτάσει ξανά εκεί από τη συντομότερη διαδρομή.
   α) Με ποια μεγάλη φλέβα φτάνει στην καρδιά;
   β) Από πόσες κοιλότητες της καρδιάς περνά;
   γ) Από ποια αρτηρία μπαίνει τελικά στον νεφρό;
6. Μετά από ένα γεύμα, ένα μόριο γλυκόζης απορροφάται στο λεπτό έντερο και περνά στο αίμα.
   α) Σε ποιο όργανο φτάνει πρώτα, πριν επιστρέψει στην καρδιά;
   β) Με ποια φλέβα πηγαίνει εκεί;
   γ) Από πόσα τριχοειδή δίκτυα περνά αυτό το αίμα στη μεγάλη κυκλοφορία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/circulation
