# Κύτταρα και ιστοί

> Διαφοροποίηση: ίδιο DNA, άλλη δουλειά. Οι τέσσερις τύποι ιστών.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/cells-tissues

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τη διαφοροποίηση: πώς κύτταρα με το ίδιο DNA γίνονται τόσο διαφορετικά.
- Να ορίζεις τον ιστό ως κύτταρα μαζί με μεσοκυττάρια ουσία και να διακρίνεις τα τέσσερα είδη ιστών.
- Να ξεχωρίζεις τους εξωκρινείς, τους ενδοκρινείς και τους μεικτούς αδένες.
- Να περιγράφεις τα είδη του ερειστικού ιστού και να συνδέεις τη δομή τους με τη λειτουργία τους.

## Διακόσια είδη κυττάρων από ένα

Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο δεν έχει πυρήνα και ζει περίπου τέσσερις μήνες. Ένας
κινητικός νευρώνας έχει απόφυση σχεδόν ενός μέτρου και μπορεί να ζήσει όσο
ζεις κι εσύ. Ένα κύτταρο του λιπώδους ιστού είναι σχεδόν μια σταγόνα λίπος με
μια λεπτή μεμβράνη γύρω της. Κι όμως, και τα τρία έχουν στον πυρήνα τους
(ή είχαν, πριν τον χάσουν) **το ίδιο DNA**, γιατί όλα κατάγονται από το ίδιο
ζυγωτό με διαδοχικές μιτώσεις.

Η διαφορά δεν είναι στις οδηγίες αλλά στο **ποιες οδηγίες διαβάζονται**. Σε
κάθε τύπο κυττάρου λειτουργεί ένα διαφορετικό σύνολο γονιδίων: στο πρόδρομο
ερυθρό, τα γονίδια της αιμοσφαιρίνης· στο κύτταρο του παγκρέατος, το γονίδιο
της ινσουλίνης. Η διαδικασία με την οποία τα κύτταρα αποκτούν ειδική μορφή
και ειδική λειτουργία λέγεται **διαφοροποίηση**.

> **Κλειδί**
>
> **Διαφοροποίηση**: κύτταρα με την ίδια γενετική πληροφορία εξειδικεύονται,
> επειδή το καθένα χρησιμοποιεί διαφορετικό μέρος της. Η μορφή που αποκτούν
> ταιριάζει στη λειτουργία που κάνουν, και αυτό είναι το κλειδί για όλο το
> κεφάλαιο: **η δομή εξηγεί τη λειτουργία**.

## Τι είναι ιστός

Ιστός δεν είναι μόνο ένα σύνολο όμοιων κυττάρων. Είναι κύτταρα με κοινή
προέλευση και λειτουργία **μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία** που βρίσκεται
ανάμεσά τους. Η μεσοκυττάρια ουσία την παράγουν τα ίδια τα κύτταρα του ιστού,
και η ποσότητα και η σύστασή της διαφέρουν πολύ:

- στο επιθήλιο είναι ελάχιστη, γιατί τα κύτταρα κολλούν το ένα στο άλλο·
- στο οστό είναι άφθονη και σκληρή, με άλατα ασβεστίου·
- στο αίμα είναι υγρή: το πλάσμα.

Στον άνθρωπο διακρίνουμε τέσσερα είδη ιστών: **επιθηλιακό**, **ερειστικό**,
**μυϊκό** και **νευρικό**.

## Επιθηλιακός ιστός

Τα κύτταρα του επιθηλίου είναι πυκνά διατεταγμένα, με ελάχιστη μεσοκυττάρια
ουσία, και κάθονται πάνω σε μια λεπτή στοιβάδα που τα στηρίζει. Το επιθήλιο
**δεν έχει αιμοφόρα αγγεία**: τρέφεται με διάχυση από τον ιστό που βρίσκεται
από κάτω του.

Το επιθήλιο κάνει δύο μεγάλες δουλειές:

- **Καλύπτει και επενδύει.** Η επιδερμίδα του δέρματος, η εσωτερική επιφάνεια
  του στόματος, του εντέρου, των αγγείων και των κυψελίδων. Όπου η επιφάνεια
  τρίβεται, όπως στο δέρμα, το επιθήλιο είναι **πολύστιβο** (πολλές στρώσεις
  κυττάρων). Όπου πρέπει να περνούν γρήγορα ουσίες, όπως στις κυψελίδες και
  στα τριχοειδή, είναι **μονόστιβο** και τα κύτταρά του **πλακώδη** (πολύ
  λεπτά).
- **Εκκρίνει.** Ορισμένα επιθηλιακά κύτταρα παράγουν και απελευθερώνουν
  ουσίες. Οργανωμένα σε όργανα, σχηματίζουν τους **αδένες**.

*Επιθηλιακά κύτταρα από το εσωτερικό του μάγουλου, βαμμένα με κυανό του μεθυλενίου. Είναι πλακώδη, λεπτά σαν πλακάκια, και η σκούρα κουκκίδα σε κάθε κύτταρο είναι ο πυρήνας. Είναι το πιο απλό παρασκεύασμα του σχολικού εργαστηρίου: ένα ελαφρύ ξύσιμο με μια οδοντογλυφίδα.*

### Οι αδένες

**Αδένας** είναι ένα κύτταρο ή ένα όργανο που παράγει και εκκρίνει ουσίες
χρήσιμες στον οργανισμό. Τους χωρίζουμε με κριτήριο **πού** πηγαίνει το
έκκριμα:

| Είδος           | Πού πηγαίνει το έκκριμα                                                  | Παραδείγματα                              |
| --------------- | ------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------- |
| **Εξωκρινείς**  | μέσω **εκφορητικού πόρου** σε μια κοιλότητα ή στην επιφάνεια του σώματος | ιδρωτοποιοί, σιελογόνοι, δακρυϊκοί αδένες |
| **Ενδοκρινείς** | **κατευθείαν στο αίμα**, χωρίς πόρο· τα εκκρίματά τους είναι οι ορμόνες  | θυρεοειδής, υπόφυση, επινεφρίδια          |
| **Μεικτοί**     | και τα δύο: ένα μέρος με πόρο, ένα μέρος στο αίμα                        | πάγκρεας                                  |

Το πάγκρεας είναι το κλασικό παράδειγμα μεικτού αδένα. Το μεγαλύτερο μέρος του
φτιάχνει **παγκρεατικό υγρό** με ένζυμα πέψης, που φτάνει στο λεπτό έντερο
μέσα από πόρο. Μικρές ομάδες κυττάρων σκορπισμένες ανάμεσα, τα **νησίδια του
Langerhans**, ρίχνουν στο αίμα τις ορμόνες **ινσουλίνη** και **γλυκαγόνη**.

## Ερειστικός ιστός

Ο ερειστικός ιστός στηρίζει, συνδέει και προστατεύει. Το κοινό όλων των μορφών
του είναι το αντίθετο του επιθηλίου: **λίγα κύτταρα, σκορπισμένα μέσα σε
άφθονη μεσοκυττάρια ουσία**. Αυτή η ουσία, και όχι τα κύτταρα, του δίνει τις
μηχανικές του ιδιότητες. Περιέχει συνήθως **ίνες**: οι **κολλαγόνες** ίνες
αντέχουν στο τράβηγμα, οι **ελαστικές** τεντώνονται και ξαναγυρίζουν.

| Είδος                  | Κύτταρα και μεσοκυττάρια ουσία                                 | Πού τον βρίσκεις                                                      | Τι κερδίζει                                |
| ---------------------- | -------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| **Χαλαρός συνδετικός** | κύτταρα και ίνες αραιά, σε ημίρρευστη ουσία                    | κάτω από το δέρμα, γύρω από όργανα και αγγεία                         | γεμίζει κενά, δένει χωρίς να σφίγγει       |
| **Πυκνός συνδετικός**  | πυκνές, παράλληλες κολλαγόνες ίνες, λίγα κύτταρα               | τένοντες, σύνδεσμοι των αρθρώσεων                                     | αντοχή στο τράβηγμα προς μία κατεύθυνση    |
| **Χόνδρινος**          | χονδροκύτταρα σε κοιλότητες μιας στερεής αλλά εύκαμπτης ουσίας | αρθρικές επιφάνειες, πτερύγιο του αυτιού, μύτη, μεσοσπονδύλιοι δίσκοι | στηρίζει χωρίς να σπάει, μειώνει την τριβή |
| **Οστίτης**            | οστεοκύτταρα σε ουσία με κολλαγόνο και **άλατα ασβεστίου**     | σκελετός                                                              | σκληρότητα και αντοχή στη συμπίεση         |

Ο **λιπώδης** ιστός, με κύτταρα γεμάτα λίπος, θεωρείται μορφή χαλαρού
συνδετικού: αποθηκεύει ενέργεια και μονώνει. Και το **αίμα**, με κύτταρα μέσα
σε υγρή μεσοκυττάρια ουσία, κατατάσσεται συνήθως σε αυτή την οικογένεια.

Μια λεπτομέρεια με συνέπειες: ο χόνδρος **δεν έχει αιμοφόρα αγγεία**, ενώ το
οστό έχει πολλά. Θα τη χρειαστείς στο δεύτερο λυμένο παράδειγμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μορφή ερειστικού ιστού;*

## Μυϊκός ιστός

Τα μυϊκά κύτταρα είναι επιμήκη και λέγονται **μυϊκές ίνες**. Μέσα τους
υπάρχουν πρωτεΐνες που γλιστρούν η μία πάνω στην άλλη και κονταίνουν την ίνα:
αυτή είναι η **συστολή**.

| Είδος          | Μορφή κυττάρων                                                           | Έλεγχος      | Πού                                                    |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------ | ------------ | ------------------------------------------------------ |
| **Σκελετικός** | πολύ μακριές ίνες, **πολλοί πυρήνες**, εγκάρσιες ραβδώσεις (γραμμωτός)   | **εκούσιος** | μύες του σκελετού                                      |
| **Λείος**      | ατρακτοειδή κύτταρα με **έναν πυρήνα**, χωρίς ραβδώσεις                  | ακούσιος     | τοιχώματα στομάχου, εντέρου, αγγείων, ουροδόχου κύστης |
| **Καρδιακός**  | γραμμωτά κύτταρα με έναν πυρήνα, **διακλαδισμένα** και ενωμένα σε δίκτυο | ακούσιος     | μόνο στο μυοκάρδιο                                     |

Το δίκτυο των καρδιακών κυττάρων εξηγεί γιατί η καρδιά συστέλλεται ως σύνολο:
η διέγερση περνά από κύτταρο σε κύτταρο στα σημεία όπου ενώνονται.

*Ίνες σκελετικού μυός. Κάθε ροζ λωρίδα είναι μία μυϊκή ίνα, ένα πολύ μακρύ κύτταρο με πολλούς πυρήνες. Οι λεπτές εγκάρσιες γραμμές είναι οι ραβδώσεις που δίνουν στον σκελετικό μυ το όνομα «γραμμωτός».*

## Νευρικός ιστός

Ο νευρικός ιστός έχει δύο είδη κυττάρων. Οι **νευρώνες** δέχονται ερεθίσματα,
παράγουν και μεταφέρουν νευρικές ώσεις. Τα **νευρογλοιακά κύτταρα**, πολύ
περισσότερα σε αριθμό, στηρίζουν, τρέφουν και προστατεύουν τους νευρώνες. Θα τα
δεις αναλυτικά στο κεφάλαιο του νευρικού συστήματος.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο ερειστικός ιστός είναι τα κόκαλα.» Όχι μόνο.
>
> Ερειστικός είναι κάθε ιστός με λίγα κύτταρα σε άφθονη μεσοκυττάρια ουσία: ο
> τένοντας, ο ιστός κάτω από το δέρμα, ο χόνδρος, το λίπος. Το κριτήριο είναι η
> **οργάνωση** του ιστού, όχι η σκληρότητά του. Γι' αυτό ένας τένοντας και ένα
> οστό είναι πιο συγγενικοί ιστοί από ένα οστό και έναν μυ, ακόμα κι αν ο μυς
> και το οστό δουλεύουν μαζί.

> **Θυμήσου**
>
> - **Διαφοροποίηση**: ίδιο DNA, διαφορετικά ενεργά γονίδια, άλλη μορφή και
>   λειτουργία.
> - **Ιστός** = κύτταρα + μεσοκυττάρια ουσία.
> - **Επιθηλιακός**: πυκνά κύτταρα, χωρίς αγγεία· καλύπτει και εκκρίνει.
> - Αδένες: **εξωκρινείς** (με πόρο), **ενδοκρινείς** (στο αίμα, ορμόνες),
>   **μεικτοί** (πάγκρεας).
> - **Ερειστικός**: λίγα κύτταρα, πολλή ουσία· χαλαρός, πυκνός, χόνδρινος,
>   οστίτης.
> - **Μυϊκός**: σκελετικός (εκούσιος, πολυπύρηνος), λείος, καρδιακός.
> - **Νευρικός**: νευρώνες και νευρογλοιακά κύτταρα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα μόνιμο παρασκεύασμα βλέπεις κύτταρα με έναν πυρήνα το καθένα, σε σχήμα ατράκτου, χωρίς εγκάρσιες ραβδώσεις, σε στρώσεις. Τι ιστός είναι και από πού μπορεί να προέρχεται;

1. **Κύτταρα σε σχήμα ατράκτου, επιμήκη, σε στρώσεις**: η μορφή μυϊκών ινών.
   Άρα μυϊκός ιστός.
2. **Ποιο είδος;** Ο σκελετικός έχει πολλούς πυρήνες και ραβδώσεις, ο καρδιακός
   έχει ραβδώσεις και διακλαδώσεις. Ένας πυρήνας, ατρακτοειδές σχήμα και καθόλου
   ραβδώσεις είναι τα χαρακτηριστικά του **λείου** μυός.
3. **Από πού;** Από το τοίχωμα ενός οργάνου που κινείται χωρίς τη θέλησή μας: το
   στομάχι, το έντερο, μια αρτηρία, η ουροδόχος κύστη. Όχι από τον δικέφαλο, όχι
   από την καρδιά.

### Παράδειγμα 2: Ένας αθλητής σπάει την κνήμη του και τραυματίζει τον χόνδρο του γονάτου στο ίδιο ατύχημα. Το κάταγμα κολλάει σε λίγες εβδομάδες, ο χόνδρος δεν έχει επουλωθεί ούτε μετά από μήνες. Γιατί;

1. **Τι χρειάζεται η επούλωση.** Κύτταρα που πολλαπλασιάζονται και φτιάχνουν
   νέα μεσοκυττάρια ουσία. Αυτά χρειάζονται οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες, και
   κύτταρα που θα έρθουν από αλλού. Όλα αυτά τα φέρνει το αίμα.
2. **Το οστό** έχει πλούσια αιμάτωση. Στο σημείο του κατάγματος φτάνουν γρήγορα
   κύτταρα και υλικά, και χτίζεται νέος οστίτης ιστός.
3. **Ο χόνδρος** δεν έχει αιμοφόρα αγγεία. Τα χονδροκύτταρα τρέφονται με αργή
   διάχυση μέσα από τη μεσοκυττάρια ουσία, είναι λίγα και κλεισμένα στις
   κοιλότητές τους. Η επισκευή είναι γι' αυτό πολύ αργή και συχνά ατελής.
4. **Το συμπέρασμα.** Η διαφορά δεν είναι στη σκληρότητα αλλά στη **δομή**: η
   αιμάτωση ενός ιστού καθορίζει πόσο γρήγορα μπορεί να επισκευαστεί.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα πείραμα δένεται ο εκφορητικός πόρος του παγκρέατος ενός πειραματόζωου. Τι θα επηρεαστεί: η πέψη, η ρύθμιση της γλυκόζης στο αίμα, ή και τα δύο;

1. **Το πάγκρεας είναι μεικτός αδένας.** Έχει ένα εξωκρινές μέρος, που στέλνει το
   παγκρεατικό υγρό στο έντερο μέσω πόρου, και ένα ενδοκρινές, τα νησίδια, που
   ρίχνουν ορμόνες στο αίμα.
2. **Ο πόρος αφορά μόνο το εξωκρινές μέρος.** Αν κλείσει, τα ένζυμα δεν φτάνουν
   στο λεπτό έντερο και η πέψη, κυρίως των λιπών και των πρωτεϊνών, γίνεται
   ελλιπής.
3. **Τα νησίδια δεν χρησιμοποιούν πόρο.** Η ινσουλίνη και η γλυκαγόνη περνούν
   κατευθείαν στα τριχοειδή του αδένα. Η ρύθμιση της γλυκόζης συνεχίζεται.
4. **Απάντηση:** επηρεάζεται μόνο η πέψη. Το ίδιο το πείραμα δείχνει ότι μέσα
   στο ίδιο όργανο συνυπάρχουν δύο διαφορετικοί αδενικοί ιστοί.

## Ερωτήσεις

1. Ένα κύτταρο του ήπατος και ένας νευρώνας του ίδιου ανθρώπου είναι πολύ διαφορετικά. Πού οφείλεται κυρίως η διαφορά;
   - Σε διαφορετικά γονίδια που λειτουργούν στο καθένα
   - Σε διαφορετικό DNA, που απέκτησε το καθένα στην ανάπτυξη
   - Σε διαφορετικό αριθμό χρωμοσωμάτων στον πυρήνα τους
   - Στο ότι προέρχονται από διαφορετικά ζυγωτά
2. Ποιος είναι ο πληρέστερος ορισμός του ιστού;
   - Κύτταρα με κοινή προέλευση και λειτουργία, μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία
   - Κύτταρα κάθε είδους που βρίσκονται μέσα στο ίδιο όργανο του σώματος
   - Όμοια κύτταρα κολλημένα μεταξύ τους, χωρίς τίποτα ανάμεσά τους
   - Όργανα που συνεργάζονται για να εκτελέσουν μια λειτουργία
3. Ο θυρεοειδής αδένας ρίχνει τις ορμόνες του κατευθείαν στο αίμα. Τι αδένας είναι;
   - Εξωκρινής
   - Ενδοκρινής
   - Μεικτός
   - Δεν είναι αδένας
4. Γιατί το πάγκρεας χαρακτηρίζεται μεικτός αδένας;
   - Επειδή εκκρίνει ένζυμα και για τις πρωτεΐνες και για τα λίπη
   - Επειδή έχει και επιθηλιακό και συνδετικό ιστό στη δομή του
   - Επειδή στέλνει υγρό στο έντερο με πόρο και ορμόνες στο αίμα
   - Επειδή συνεργάζεται με το ήπαρ στη χώνεψη της τροφής
5. Τι κοινό έχουν ένας τένοντας, ο χόνδρος του αυτιού και το μηριαίο οστό;
   - Είναι όλοι σκληροί ιστοί με άλατα ασβεστίου
   - Δεν έχουν κανένα αιμοφόρο αγγείο
   - Τα κύτταρά τους είναι πυκνά, όπως στο επιθήλιο
   - Λίγα κύτταρα μέσα σε άφθονη μεσοκυττάρια ουσία
6. Ποια μορφή ερειστικού ιστού έχουν οι τένοντες και πού οφείλεται η αντοχή τους;
   - Χόνδρινο ιστό, με χονδροκύτταρα σε κοιλότητες
   - Πυκνό συνδετικό, με παράλληλες κολλαγόνες ίνες
   - Χαλαρό συνδετικό, με αραιές ελαστικές ίνες
   - Λείο μυϊκό ιστό, που συστέλλεται μαζί με τον μυ
7. Ποιο χαρακτηριστικό έχει ο καρδιακός μυϊκός ιστός αλλά όχι ο σκελετικός;
   - Εγκάρσιες ραβδώσεις στα κύτταρά του
   - Κύτταρα με πολλούς πυρήνες
   - Διακλαδισμένα κύτταρα ενωμένα σε δίκτυο
   - Συστέλλεται μόνο όταν το αποφασίσεις εσύ
8. Το επιθήλιο δεν έχει αιμοφόρα αγγεία. Πώς τρέφονται τα κύτταρά του;
   - Φτιάχνουν μόνα τους τη γλυκόζη που χρειάζονται
   - Με διάχυση από τον ιστό που βρίσκεται από κάτω
   - Από τον αέρα, με τον οποίο έρχονται σε επαφή
   - Δεν χρειάζονται τροφή, γιατί δεν διαιρούνται

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα είδη ιστών του ανθρώπινου σώματος;
2. Πώς λέγεται ο αγωγός με τον οποίο ένας εξωκρινής αδένας βγάζει το έκκριμά του;
3. Χαρακτήρισε κάθε αδένα ως εξωκρινή, ενδοκρινή ή μεικτό: σιελογόνος, υπόφυση, πάγκρεας, δακρυϊκός.
4. Σε ποια μορφή ερειστικού ιστού η μεσοκυττάρια ουσία περιέχει άλατα ασβεστίου, και ποια ιδιότητα του δίνουν;
5. Σε δύο παρασκευάσματα βλέπεις μυϊκές ίνες με εγκάρσιες ραβδώσεις.
   α) Στο πρώτο οι ίνες είναι μακριές, παράλληλες, με πολλούς πυρήνες η καθεμία. Τι μυς είναι;
   β) Στο δεύτερο τα κύτταρα έχουν έναν πυρήνα και διακλαδίζονται. Τι μυς είναι;
   γ) Ποιος από τους δύο ελέγχεται με τη θέλησή μας;
6. Το τοίχωμα των κυψελίδων του πνεύμονα και το δέρμα της παλάμης καλύπτονται και τα δύο από επιθήλιο.
   α) Ποιο από τα δύο είναι μονόστιβο πλακώδες;
   β) Ποια λειτουργία εξυπηρετεί αυτή η μορφή;
   γ) Ποια λειτουργία εξυπηρετεί το πολύστιβο επιθήλιο της παλάμης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/cells-tissues
