# Το αίμα

> Πλάσμα και κύτταρα του αίματος, πήξη, ομάδες ΑΒΟ και Rh.

Βιολογία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/blood

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη σύσταση του αίματος: πλάσμα, ερυθρά, λευκά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια.
- Να εξηγείς πώς το σχήμα του ερυθρού και η αιμοσφαιρίνη το προσαρμόζουν στη μεταφορά οξυγόνου.
- Να συνδέεις τα είδη των λευκοκυττάρων με την άμυνα, τη φαγοκυττάρωση και την παραγωγή αντισωμάτων.
- Να περιγράφεις σε αδρές γραμμές την πήξη του αίματος.
- Να προσδιορίζεις ομάδα αίματος ABO και Rh από αποτελέσματα συγκόλλησης και να εξηγείς τι είναι η αναιμία.

## Τι διαβάζει ο γιατρός σε μια γενική αίματος

Μια **γενική εξέταση αίματος** είναι ένα φύλλο με είκοσι και πλέον γραμμές:
αριθμός ερυθρών, αιμοσφαιρίνη, αιματοκρίτης, λευκά με τον «τύπο» τους, δηλαδή
τι ποσοστό είναι κάθε είδος, αιμοπετάλια. Κάθε γραμμή απαντά σε μια ερώτηση για
μία από τις δουλειές του αίματος:

- **Μεταφορά**: οξυγόνο και διοξείδιο του άνθρακα, θρεπτικές και άχρηστες
  ουσίες, ορμόνες, θερμότητα.
- **Άμυνα**: εντοπισμός και καταστροφή μικροβίων και ξένων ουσιών.
- **Προστασία από απώλεια**: η πήξη σε ένα τραύμα.
- **Ρύθμιση**: σταθερή θερμοκρασία, σταθερή ποσότητα νερού, σταθερή οξύτητα
  στους ιστούς.

Στη φυγόκεντρο το αίμα χωρίζεται σε **πλάσμα**, περίπου 55%, και **έμμορφα
συστατικά**, περίπου 45%: ερυθρά, λευκά και αιμοπετάλια.

## Το πλάσμα

Το πλάσμα είναι κατά 90% περίπου **νερό**. Μέσα του βρίσκονται:

- **ανόργανες ουσίες**: ιόντα όπως νάτριο, χλώριο, ασβέστιο, κάλιο, και
  διττανθρακικά, μέσω των οποίων μεταφέρεται το μεγαλύτερο μέρος του
  διοξειδίου του άνθρακα·
- **οργανικές ουσίες**: γλυκόζη, αμινοξέα, λιπίδια, βιταμίνες, ορμόνες·
- **πρωτεΐνες του πλάσματος**: οι **λευκωματίνες**, οι πιο άφθονες, που
  συγκρατούν νερό μέσα στα αγγεία· οι **σφαιρίνες**, ανάμεσά τους τα
  **αντισώματα**· και το **ινωδογόνο**, απαραίτητο για την πήξη·
- **άχρηστες ουσίες** του μεταβολισμού, όπως η **ουρία**, στον δρόμο τους προς
  τους νεφρούς.

Το πλάσμα λοιπόν μεταφέρει ταυτόχρονα **χρήσιμες** ουσίες προς τα κύτταρα και
**άχρηστες** από αυτά.

## Τα ερυθρά αιμοσφαίρια

Σε κάθε κυβικό χιλιοστό αίματος υπάρχουν περίπου **4,5 με 5,5 εκατομμύρια**
ερυθρά, λίγο περισσότερα στους άνδρες από ό,τι στις γυναίκες. Παράγονται στον
**ερυθρό μυελό των οστών**, ζουν περίπου **120 ημέρες** και καταστρέφονται
κυρίως στη σπλήνα και στο ήπαρ.

Όλη τους η δομή υπηρετεί μία δουλειά, τη μεταφορά οξυγόνου:

- **Σχήμα αμφίκοιλου δίσκου.** Δίνει μεγάλη επιφάνεια σε σχέση με τον όγκο,
  ώστε το οξυγόνο να μπαίνει και να βγαίνει γρήγορα, και κανένα σημείο του
  κυττάρου δεν απέχει πολύ από την επιφάνεια. Το κύτταρο είναι επίσης εύκαμπτο
  και διπλώνεται για να περάσει από στενά τριχοειδή.
- **Χωρίς πυρήνα.** Το ώριμο ερυθρό του ανθρώπου έχει χάσει τον πυρήνα και τα
  περισσότερα οργανίδιά του. Ο χώρος γεμίζει με **αιμοσφαιρίνη**.
- **Αιμοσφαιρίνη.** Πρωτεΐνη από **τέσσερις** πολυπεπτιδικές αλυσίδες. Κάθε
  αλυσίδα έχει μια ομάδα **αίμης** με ένα άτομο **σιδήρου**, και κάθε σίδηρος
  δεσμεύει ένα μόριο οξυγόνου. Ένα μόριο αιμοσφαιρίνης μεταφέρει λοιπόν ως
  **τέσσερα** μόρια οξυγόνου, και κάθε ερυθρό περιέχει εκατοντάδες εκατομμύρια
  μόρια αιμοσφαιρίνης.

Η αιμοσφαιρίνη δεσμεύει οξυγόνο εκεί όπου αυτό αφθονεί, στους πνεύμονες, και
το αποδεσμεύει εκεί όπου σπανίζει, στους ιστούς. Μεταφέρει επίσης ένα μέρος του
διοξειδίου του άνθρακα, με αντίθετη πορεία.

*Αίμα στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης. Οι λείοι δίσκοι, βαθουλωμένοι και από τις δύο πλευρές, είναι ερυθρά αιμοσφαίρια: φαίνεται καθαρά το σχήμα του αμφίκοιλου δίσκου. Η σφαίρα με τις προεξοχές είναι λευκό αιμοσφαίριο, πολύ μεγαλύτερο και με εντελώς άλλη μορφή.*

## Τα λευκά αιμοσφαίρια

Τα λευκά είναι πολύ λιγότερα, περίπου **5.000 με 10.000** σε κάθε κυβικό
χιλιοστό, έχουν πυρήνα, και πολλά μπορούν να βγαίνουν από τα τριχοειδή
ανάμεσα από τα κύτταρα του ενδοθηλίου για να φτάσουν σε ένα σημείο μόλυνσης.
Δεν είναι ένα είδος κυττάρου αλλά πολλά, με διαφορετικές δουλειές:

| Είδος                       | Τι κάνει                                                                                               |
| --------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Ουδετερόφιλα**            | τα πιο πολυάριθμα· φτάνουν πρώτα σε μια λοίμωξη και **φαγοκυτταρώνουν** βακτήρια                       |
| **Ηωσινόφιλα**              | δρουν κυρίως κατά παρασίτων και αυξάνονται στις αλλεργίες                                              |
| **Βασεόφιλα**               | απελευθερώνουν ουσίες, όπως η **ισταμίνη**, που προκαλούν φλεγμονή                                     |
| **Μονοκύτταρα → μακροφάγα** | στους ιστούς γίνονται **μακροφάγα**, μεγάλα φαγοκύτταρα που «καθαρίζουν» μικρόβια και νεκρά κύτταρα    |
| **Λεμφοκύτταρα**            | τα **Β-λεμφοκύτταρα** παράγουν **αντισώματα**· άλλα λεμφοκύτταρα, τα Τ, έχουν άλλους ρόλους στην άμυνα |

### Η φαγοκυττάρωση

Η **φαγοκυττάρωση** είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα κύτταρο «τρώει» ένα
σωματίδιο, όπως ένα βακτήριο:

1. Το φαγοκύτταρο **αναγνωρίζει** το βακτήριο και κινείται προς αυτό.
2. Εκτείνει **ψευδοπόδια** που το περιβάλλουν, και το εγκλωβίζει σε μια
   κυστίδα από τη μεμβράνη του.
3. Η κυστίδα ενώνεται με **λυσοσώματα**, που περιέχουν πεπτικά ένζυμα.
4. Τα ένζυμα **διασπούν** το βακτήριο, και τα υπολείμματα αποβάλλονται.

Τα **αντισώματα**, που φτιάχνουν τα Β-λεμφοκύτταρα, είναι πρωτεΐνες που
αναγνωρίζουν και δεσμεύουν ειδικά ένα συγκεκριμένο **αντιγόνο**, για
παράδειγμα ένα μόριο στην επιφάνεια ενός βακτηρίου. Ένα μικρόβιο καλυμμένο με
αντισώματα αναγνωρίζεται και φαγοκυτταρώνεται πιο εύκολα.

## Τα αιμοπετάλια και η πήξη

Τα **αιμοπετάλια**, περίπου **150.000 με 400.000** ανά κυβικό χιλιοστό, είναι
θραύσματα πολύ μεγάλων κυττάρων του μυελού των οστών. Δεν έχουν πυρήνα και ζουν
λίγες ημέρες. Συμμετέχουν στην **πήξη**, που σε αδρές γραμμές γίνεται έτσι:

1. Στο σημείο του τραύματος τα αιμοπετάλια **προσκολλώνται** στο τοίχωμα του
   αγγείου και μεταξύ τους, και κλείνουν προσωρινά το άνοιγμα.
2. Τα αιμοπετάλια και ο τραυματισμένος ιστός ελευθερώνουν ουσίες
   (**θρομβοπλαστίνη**) που ξεκινούν μια αλυσίδα αντιδράσεων στο πλάσμα.
3. Με τη βοήθεια ιόντων **ασβεστίου**, η ανενεργή πρωτεΐνη **προθρομβίνη**
   μετατρέπεται στο ένζυμο **θρομβίνη**.
4. Η θρομβίνη μετατρέπει το διαλυτό **ινωδογόνο** σε αδιάλυτες ίνες **ινικής**,
   που σχηματίζουν δίχτυ και παγιδεύουν κύτταρα του αίματος: σχηματίζεται ο
   **θρόμβος**.

Η προθρομβίνη φτιάχνεται στο ήπαρ με τη βοήθεια της **βιταμίνης K**. Χωρίς
ασβέστιο η αλυσίδα σταματά: γι' αυτό στους σωλήνες των αιμοληψιών μπαίνει μια
ουσία που δεσμεύει το ασβέστιο, ώστε το αίμα να μην πήξει μέχρι να εξεταστεί.

> **Κλειδί**
>
> Τα τρία είδη κυττάρων του αίματος έχουν τρεις διαφορετικές δουλειές, και η
> δομή κάθε είδους την προδίδει. **Ερυθρά**: χωρίς πυρήνα, γεμάτα αιμοσφαιρίνη,
> για μεταφορά οξυγόνου. **Λευκά**: με πυρήνα, κινητικά, ποικίλα, για άμυνα.
> **Αιμοπετάλια**: θραύσματα κυττάρων, για την πήξη.

## Οι ομάδες αίματος

Στη μεμβράνη των ερυθρών υπάρχουν μόρια που διαφέρουν από άνθρωπο σε
άνθρωπο, τα **αντιγόνα** των ομάδων αίματος.

**Σύστημα ABO.** Τα ερυθρά μπορεί να έχουν αντιγόνο **A**, αντιγόνο **B**,
και τα δύο ή κανένα. Το πλάσμα έχει αντισώματα κατά των αντιγόνων **που δεν
υπάρχουν** στα δικά του ερυθρά.

| Ομάδα  | Αντιγόνα στα ερυθρά | Αντισώματα στο πλάσμα |
| ------ | ------------------- | --------------------- |
| **A**  | A                   | αντι-B                |
| **B**  | B                   | αντι-A                |
| **AB** | A και B             | κανένα                |
| **O**  | κανένα              | αντι-A και αντι-B     |

**Σύστημα Rh.** Όποιος έχει στα ερυθρά του το αντιγόνο **D** (ή Rh) είναι
**Rh θετικός**, όποιος δεν το έχει **Rh αρνητικός**.

### Πώς προσδιορίζεται η ομάδα

Η ομάδα βρίσκεται με **ορούς** που περιέχουν γνωστά αντισώματα: αντι-A, αντι-B
και αντι-D. Σε τρεις σταγόνες αίματος προσθέτεις από έναν ορό. Αν τα ερυθρά
έχουν το αντίστοιχο αντιγόνο, τα αντισώματα του ορού τα κολλάνε μεταξύ τους σε
σβόλους: γίνεται **συγκόλληση**. Αν όχι, η σταγόνα μένει ομοιόμορφη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ορός και ομάδα*

## Η αναιμία

**Αναιμία** είναι η κατάσταση στην οποία το αίμα έχει λιγότερη αιμοσφαιρίνη από
το φυσιολογικό, συνήθως επειδή έχει λιγότερα ή φτωχότερα σε αιμοσφαιρίνη ερυθρά.
Το αποτέλεσμα είναι ότι μεταφέρεται λιγότερο οξυγόνο στους ιστούς: κόπωση,
ωχρότητα, λαχάνιασμα με μικρή προσπάθεια. Αίτια μπορεί να είναι:

- **έλλειψη σιδήρου**, από διατροφή φτωχή σε σίδηρο ή κακή απορρόφησή του·
- **απώλεια αίματος**, απότομη σε μια αιμορραγία ή χρόνια και μικρή·
- **έλλειψη βιταμίνης B12 ή φυλλικού οξέος**, απαραίτητων για την παραγωγή
  ερυθρών·
- **καταστροφή** ερυθρών με γρηγορότερο ρυθμό από τον φυσιολογικό·
- **κληρονομικές** διαταραχές της αιμοσφαιρίνης, όπως η **μεσογειακή
  αναιμία** (β-θαλασσαιμία), αρκετά συχνή στην Ελλάδα, και η δρεπανοκυτταρική
  αναιμία·
- προβλήματα του **μυελού των οστών**.

Η αναιμία είναι εύρημα, όχι διάγνωση: την αιτία τη βρίσκει ο γιατρός με
περισσότερες εξετάσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> «Το αντιγόνο Α προκαλεί παραγωγή αντισωμάτων Α.» Οι δύο έννοιες μπερδεύονται
> συχνά.
>
> Στο σύστημα ABO, ο άνθρωπος με ομάδα **A** έχει στα ερυθρά του το **αντιγόνο
> A** και στο πλάσμα του **αντι-B** αντισώματα, που στρέφονται κατά του αντιγόνου
> B. Αν είχε αντι-A, θα συγκολλούσε τα δικά του ερυθρά. Ο κανόνας είναι ένας:
> **τα αντισώματα του πλάσματος στρέφονται κατά των αντιγόνων που δεν έχεις**.

> **Θυμήσου**
>
> - Αίμα = **πλάσμα** (περίπου 55%) + **έμμορφα συστατικά** (περίπου 45%).
> - Πλάσμα: νερό, ιόντα, γλυκόζη, πρωτεΐνες (λευκωματίνες, σφαιρίνες,
>   ινωδογόνο), ορμόνες, ουρία.
> - **Ερυθρά**: αμφίκοιλος δίσκος, χωρίς πυρήνα, **αιμοσφαιρίνη** με 4 αλυσίδες
>   και 4 άτομα σιδήρου.
> - **Λευκά**: ουδετερόφιλα, ηωσινόφιλα, βασεόφιλα, μονοκύτταρα/μακροφάγα,
>   λεμφοκύτταρα· τα **Β** φτιάχνουν αντισώματα.
> - Πήξη: αιμοπετάλια → θρομβοπλαστίνη → (Ca) προθρομβίνη → θρομβίνη →
>   ινωδογόνο → **ινική** → θρόμβος.
> - Ομάδα: ορός αντι-A, αντι-B, αντι-D· **συγκόλληση = υπάρχει το αντιγόνο**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε τρεις σταγόνες αίματος ενός ανθρώπου προστίθενται ορός αντι-A, αντι-B και αντι-D. Συγκόλληση γίνεται μόνο στη σταγόνα με τον αντι-B. Ποια είναι η ομάδα του, και ποια αντισώματα έχει στο πλάσμα του;

1. **Αντι-A, καμία συγκόλληση**: τα ερυθρά του δεν έχουν αντιγόνο A.
2. **Αντι-B, συγκόλληση**: έχουν αντιγόνο B. Άρα ομάδα **B**.
3. **Αντι-D, καμία συγκόλληση**: δεν έχουν αντιγόνο D. Άρα **Rh αρνητικός**.
4. **Αντισώματα στο πλάσμα.** Στρέφονται κατά του αντιγόνου που λείπει από το ABO:
   **αντι-A**. Η ομάδα του είναι **B αρνητικός**.

### Παράδειγμα 2: Το μονοξείδιο του άνθρακα (CO), από μια σόμπα που καίει χωρίς αρκετό αέρα, δεσμεύεται στη θέση του οξυγόνου στην αιμοσφαιρίνη και δεν αποδεσμεύεται εύκολα. Γιατί είναι επικίνδυνο, ακόμα κι αν ο αριθμός των ερυθρών είναι κανονικός;

1. **Πού δεσμεύεται.** Στον σίδηρο της αίμης, εκεί όπου θα δεσμευόταν το
   οξυγόνο. Κάθε θέση που πιάνει το CO είναι μια θέση λιγότερη για το οξυγόνο.
2. **Γιατί δεν βοηθά ο αριθμός των ερυθρών.** Τα ερυθρά είναι όσα και πριν, αλλά
   η αιμοσφαιρίνη τους είναι «κατειλημμένη». Η ικανότητα του αίματος να μεταφέρει
   οξυγόνο πέφτει, όπως σε μια αναιμία, χωρίς όμως να λείπει τίποτα από την
   εξέταση των ερυθρών.
3. **Η συνέπεια.** Οι ιστοί, πρώτα ο εγκέφαλος και η καρδιά, παίρνουν λιγότερο
   οξυγόνο: πονοκέφαλος, ζάλη, και σε υψηλές συγκεντρώσεις απώλεια αισθήσεων. Το
   CO δεν έχει οσμή ούτε χρώμα, γι' αυτό ο καλός αερισμός και οι ανιχνευτές CO
   είναι τόσο σημαντικοί.

### Παράδειγμα 3: Δύο γενικές εξετάσεις αίματος δείχνουν φυσιολογικά ερυθρά και αιμοπετάλια. Στον Α τα λευκά είναι 15.000 ανά mm³, με πολύ αυξημένα ουδετερόφιλα. Στον Β τα λευκά είναι 8.000, αλλά τα ηωσινόφιλα είναι αυξημένα. Τι κατεύθυνση δίνει στον γιατρό καθεμία;

1. **Ο Α.** Τα λευκά είναι πάνω από το φυσιολογικό όριο, και την αύξηση την κάνουν
   τα **ουδετερόφιλα**, τα πρώτα φαγοκύτταρα σε μια λοίμωξη. Το εύρημα
   ταιριάζει, για παράδειγμα, με μια **βακτηριακή λοίμωξη**.
2. **Ο Β.** Ο συνολικός αριθμός είναι φυσιολογικός, αλλά αλλάζει ο «τύπος»: πιο
   πολλά **ηωσινόφιλα**. Αυτό στρέφει την προσοχή σε **αλλεργία** ή **παράσιτα**.
3. **Τι δείχνει το παράδειγμα.** Ο απλός αριθμός των λευκών δεν αρκεί· μετρά και
   ποιο είδος αυξήθηκε, γιατί κάθε είδος έχει άλλη δουλειά. Τη διάγνωση, βέβαια,
   τη βάζει ο γιατρός, με το ιστορικό και άλλες εξετάσεις.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρωτεΐνη του πλάσματος είναι απαραίτητη για την πήξη;
   - Η αιμοσφαιρίνη
   - Οι λευκωματίνες
   - Το ινωδογόνο
   - Τα αντισώματα
2. Τι κερδίζει το ερυθρό αιμοσφαίριο από το σχήμα αμφίκοιλου δίσκου;
   - Χώρο για τον πυρήνα και τα μιτοχόνδρια
   - Μεγάλη επιφάνεια για γρήγορη διάχυση του οξυγόνου
   - Ικανότητα να βγαίνει από τα τριχοειδή στους ιστούς
   - Δυνατότητα να διαιρείται μέσα στο αίμα
3. Πόσα μόρια οξυγόνου μπορεί να μεταφέρει ένα μόριο αιμοσφαιρίνης;
   - Ένα
   - Δύο
   - Τέσσερα
   - Εκατοντάδες εκατομμύρια
4. Ποια κύτταρα του αίματος παράγουν αντισώματα;
   - Τα ουδετερόφιλα
   - Τα μακροφάγα
   - Τα Β-λεμφοκύτταρα
   - Τα αιμοπετάλια
5. Ποια σειρά περιγράφει σωστά τη φαγοκυττάρωση ενός βακτηρίου;
   - Αναγνώριση → εγκλωβισμός με ψευδοπόδια → λυσοσώματα → διάσπαση
   - Λυσοσώματα → αναγνώριση → διάσπαση → εγκλωβισμός με ψευδοπόδια
   - Αντισώματα → διάσπαση στο πλάσμα → εγκλωβισμός των υπολειμμάτων
   - Εγκλωβισμός με ψευδοπόδια → αναγνώριση → έξοδος από το τριχοειδές
6. Στους σωλήνες αιμοληψίας μπαίνει ουσία που δεσμεύει τα ιόντα ασβεστίου. Γιατί έτσι το αίμα δεν πήζει;
   - Επειδή καταστρέφει τα αιμοπετάλια του δείγματος
   - Επειδή μετατρέπει την ινική πάλι σε ινωδογόνο
   - Επειδή εξουδετερώνει τη βιταμίνη K του πλάσματος
   - Επειδή χωρίς ασβέστιο η προθρομβίνη δεν γίνεται θρομβίνη
7. Στο αίμα ενός ανθρώπου γίνεται συγκόλληση με τον ορό αντι-A και με τον αντι-D, όχι με τον αντι-B. Ποια είναι η ομάδα του;
   - B θετικός
   - A θετικός
   - A αρνητικός
   - AB θετικός
8. Ποια πρόταση για την αναιμία είναι σωστή;
   - Οφείλεται πάντα σε κακή διατροφή φτωχή σε σίδηρο
   - Σημαίνει λιγότερη αιμοσφαιρίνη, άρα λιγότερο οξυγόνο στους ιστούς
   - Σημαίνει ότι τα λευκά αιμοσφαίρια έχουν μειωθεί πολύ
   - Είναι πάντα κληρονομική, όπως η μεσογειακή αναιμία

## Ασκήσεις

1. Πόσο ζει περίπου ένα ερυθρό αιμοσφαίριο και πού παράγεται;
2. Ποια λευκά αιμοσφαίρια απελευθερώνουν ισταμίνη;
3. Ποια αντιγόνα έχουν τα ερυθρά και ποια αντισώματα το πλάσμα ενός ανθρώπου με ομάδα O;
4. Το αίμα κάποιου συγκολλάται με τους ορούς αντι-A και αντι-B, αλλά όχι με τον αντι-D. Ποια είναι η ομάδα του;
5. Στην πήξη του αίματος:
   α) Ποιο ένζυμο μετατρέπει το ινωδογόνο σε ινική;
   β) Από ποια ανενεργή πρωτεΐνη σχηματίζεται αυτό το ένζυμο;
   γ) Ποια βιταμίνη χρειάζεται το ήπαρ για να τη φτιάξει;
6. Ένα ερυθρό περιέχει περίπου 270 εκατομμύρια μόρια αιμοσφαιρίνης.
   α) Πόσα άτομα σιδήρου έχει ένα μόριο αιμοσφαιρίνης;
   β) Πόσα μόρια οξυγόνου μπορεί να μεταφέρει το ερυθρό, το πολύ;
   γ) Αν το CO έχει πιάσει το $10\%$ των θέσεων, πόσα μόρια οξυγόνου μεταφέρει το πολύ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/biology/blood
