Ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών
Δύο ιστορικοί του ίδιου πολέμου: η μέθοδος, το ύφος και η αξιοπιστία τους.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις τα βασικά στοιχεία της ζωής του Θουκυδίδη και του Ξενοφώντα και πώς η ζωή του καθενός επηρέασε το έργο του.
- Να εξηγείς τη μέθοδο του Θουκυδίδη: τον έλεγχο των πληροφοριών, τις δημηγορίες και τη χρονολόγηση κατά θέρος και χειμώνα.
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα της γλώσσας και του ύφους του Θουκυδίδη σε φράσεις του κειμένου (ἐς, ξύν, -σσ-, αντιθέσεις).
- Να συγκρίνεις τους δύο ιστορικούς ως προς τα ενδιαφέροντα, το ύφος, τον ρόλο των θεών και την αξιοπιστία.
Δύο ιστορικοί, ένας πόλεμος
Φέτος διαβάζεις δύο αθηναίους ιστορικούς που έγραψαν για τον ίδιο πόλεμο, τον Πελοποννησιακό (431–404 π.Χ.). Ο Θουκυδίδης τον έζησε από την αρχή και τον κατέγραψε ως το 411 π.Χ., όπου σταματά η αφήγησή του. Ο Ξενοφών παίρνει τη σκυτάλη από εκεί ακριβώς και, στα Ἑλληνικά, φτάνει ως την ήττα της Αθήνας και πολύ πιο πέρα. Από τον Θουκυδίδη θα διαβάσεις τον εμφύλιο της Κέρκυρας (Βιβλίο 3), από τον Ξενοφώντα το τέλος του πολέμου και τους Τριάκοντα (Βιβλίο 2). Γι' αυτό η διδασκαλία αρχίζει από τον Θουκυδίδη: για να κρατήσεις τη σειρά των γεγονότων.
Η ενότητα ακολουθεί τα δύο κεφάλαια της εισαγωγής του σχολικού βιβλίου που είναι στην εξεταστέα ύλη: Β΄ Θουκυδίδης Ὀλόρου Ἁλιμούσιος και Γ΄ Ξενοφῶν Γρύλλου Ἐρχιεύς. Το όνομα στον τίτλο είναι το επίσημο αθηναϊκό: όνομα, όνομα του πατέρα σε γενική, δήμος.
Β΄. Θουκυδίδης Ὀλόρου Ἁλιμούσιος
1. Η ζωή του
| Στοιχείο | Τι ξέρουμε |
|---|---|
| Γέννηση | πιθανότατα γύρω στο 455 π.Χ., στον δήμο Ἁλιμοῦς (ο σημερινός Άλιμος) |
| Οικογένεια | πλούσια, αριστοκρατική· ο πατέρας του, ο Όλορος, είχε συγγένεια με τον ομώνυμο βασιλιά της Θράκης και με τον Μιλτιάδη και τον Κίμωνα· η οικογένεια είχε χρυσωρυχείο στη Σκαπτή Ύλη της Θράκης |
| Μόρφωση | δάσκαλοι ο φιλόσοφος Αναξαγόρας και ο ρήτορας Αντιφών· γνώριζε τη μέθοδο των σοφιστών (Γοργίας, Πρόδικος) και τη νέα ιατρική της εποχής |
| Νεότητα | τα λαμπρότερα χρόνια της Αθήνας: ο Περικλής στην πολιτική, τα έργα της Ακρόπολης, το δράμα, οι σοφιστές |
| 430 π.Χ. | προσβάλλεται από τον λοιμό και επιζεί· ο Περικλής πεθαίνει το επόμενο έτος |
| 424 π.Χ. | ως στρατηγός δεν προλαβαίνει να σώσει την Αμφίπολη από τον Σπαρτιάτη Βρασίδα |
| Μετά το 424 | εξορία είκοσι χρόνων· ταξιδεύει και στα δύο στρατόπεδα και συγκεντρώνει πληροφορίες |
| Τέλος | έζησε ως το τέλος του πολέμου· δεν ξέρουμε με βεβαιότητα αν γύρισε στην Αθήνα μετά το 404. Το έργο έμεινε ημιτελές: η αφήγηση σταματά στο 411 π.Χ. |
Ο Θουκυδίδης πίστευε στον Περικλή και στο σχέδιό του για τον πόλεμο (άμυνα στη στεριά, επίθεση στη θάλασσα, σύνεση), αν και η οικογένειά του ήταν δεμένη με την αντίπαλη, αριστοκρατική παράταξη. Δύο φορές μιλά ο ίδιος για τον εαυτό του, και οι δύο αξίζουν να τις θυμάσαι:
ταῦτα δηλώσω αὐτός τε νοσήσας καὶ αὐτὸς ἰδὼν ἄλλους πάσχοντας.
Θουκυδίδης 2.48.3
«Αυτά θα τα περιγράψω, γιατί αρρώστησα κι ο ίδιος και είδα με τα μάτια μου άλλους να υποφέρουν» (για τον λοιμό).
καὶ ξυνέβη μοι φεύγειν τὴν ἐμαυτοῦ ἔτη εἴκοσι μετὰ τὴν ἐς Ἀμφίπολιν στρατηγίαν
Θουκυδίδης 5.26.5
«Και μου έτυχε να ζήσω εξόριστος από την πατρίδα μου είκοσι χρόνια μετά τη στρατηγία μου στην Αμφίπολη». Η εξορία, μια προσωπική αποτυχία, έγινε πλεονέκτημα για τον ιστορικό: μπόρεσε να βρεθεί και στις περιοχές των Πελοποννησίων και να δει τα γεγονότα «με την ησυχία του».
2. Το έργο του: ενδιαφέροντα και ιδέες
Από την αρχή ο Θουκυδίδης κατάλαβε ότι ο πόλεμος θα ήταν ο μεγαλύτερος ως τότε. Η πρώτη του φράση το λέει:
Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων, ὡς ἐπολέμησαν πρὸς ἀλλήλους, ἀρξάμενος εὐθὺς καθισταμένου καὶ ἐλπίσας μέγαν τε ἔσεσθαι καὶ ἀξιολογώτατον τῶν προγεγενημένων
Θουκυδίδης 1.1.1
Η απόδοσή μας: «Ο Θουκυδίδης από την Αθήνα κατέγραψε τον πόλεμο των Πελοποννησίων και των Αθηναίων, πώς πολέμησαν μεταξύ τους· άρχισε μόλις ξέσπασε, γιατί περίμενε ότι θα γινόταν μεγάλος και αξιολογότερος από όλους τους προηγούμενους». Το τεκμήριό του: και οι δύο αντίπαλοι βρίσκονταν στην ακμή της δύναμής τους, και οι υπόλοιποι Έλληνες δεν θα μπορούσαν να μείνουν έξω.
- Πολιτική ιστορία, όχι ανέκδοτα. Αφήνει έξω μύθους, χρησμούς, φήμες και προσωπικές ιστορίες, ό,τι δεν βοηθά να καταλάβεις τον πόλεμο. Για το μακρινό παρελθόν, όπου οι πηγές δεν αρκούν, συμπεραίνει λογικά από εἰκότα (ό,τι είναι εύλογο), σημεῖα και μαρτύρια (ενδείξεις) και τεκμήρια (συμπεράσματα της έρευνας).
- Η βαθύτερη αιτία. Διακρίνει τις αφορμές που λέγονταν φανερά από την «ἀληθεστάτην πρόφασιν, ἀφανεστάτην δὲ λόγῳ» (1.23.6): η δύναμη της Αθήνας μεγάλωνε και φόβιζε τη Σπάρτη, και αυτό την ανάγκασε να πολεμήσει.
- Η δύναμη και η ανθρώπινη φύση. Η καταστροφή των Πλαταιών, της Μήλου, ο εμφύλιος της Κέρκυρας τον οδηγούν στο συμπέρασμα ότι τα ίδια θα ξανασυμβαίνουν «ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ» (3.82.2). Ο πόλεμος είναι «βίαιος διδάσκαλος», και στον εμφύλιο ακόμη και οι λέξεις χάνουν το νόημά τους. Αυτό θα το διαβάσεις στην τελευταία ενότητα της Κέρκυρας.
- Ο λόγος, όχι οι θεοί. Οι θεοί δεν επεμβαίνουν στην ιστορία του, όπως επεμβαίνουν στον Ηρόδοτο. Η τύχη δεν είναι υπερφυσική δύναμη· είναι ό,τι δεν μπορεί να προβλέψει ο άνθρωπος. Γι' αυτό δεν είναι «απαισιόδοξος»: ο άνθρωπος έχει τη λογική για να στηριχτεί.
- Κίνητρα του πολέμου. Η πλεονεξία (να θέλει κανείς περισσότερα απ' όσα του αναλογούν) και η φιλοτιμία (η προσωπική φιλοδοξία).
- Ο ηγέτης και ο πολίτης. Το πρότυπο του ηγέτη είναι ο Περικλής (2.65): πρόνοια, κύρος, αδωροδοκία, θάρρος να λέει την αλήθεια στον λαό ακόμη κι όταν τον θυμώνει. Και ο πολίτης χρωστά να κρίνει με σύνεση και να μη σέρνεται από τους δημαγωγούς· ακόμη και στον εμφύλιο μπορεί να μείνει μετριοπαθής.
- Από το ειδικό στο γενικό. Από ένα συγκεκριμένο γεγονός ανεβαίνει σε μια γενική αλήθεια για τον άνθρωπο. Τα «γνωμικά» του δεν είναι ηθικολογία· είναι το απόσταγμα της έρευνας.
Μέθοδος
Ο Θουκυδίδης ξέρει πόσο δύσκολο είναι να βρεις την αλήθεια. Οι περισσότεροι, γράφει, δέχονται ό,τι ακούνε χωρίς έλεγχο: «ἀταλαίπωρος τοῖς πολλοῖς ἡ ζήτησις τῆς ἀληθείας» (1.20.3), δεν κουράζονται να ψάξουν. Για τα δικά του χρόνια ορίζει ο ίδιος τους κανόνες του:
τὰ δ᾽ ἔργα τῶν πραχθέντων ἐν τῷ πολέμῳ οὐκ ἐκ τοῦ παρατυχόντος πυνθανόμενος ἠξίωσα γράφειν, οὐδ᾽ ὡς ἐμοὶ ἐδόκει, ἀλλ᾽ οἷς τε αὐτὸς παρῆν καὶ παρὰ τῶν ἄλλων ὅσον δυνατὸν ἀκριβείᾳ περὶ ἑκάστου ἐπεξελθών.
Θουκυδίδης 1.22.2
«Τα γεγονότα του πολέμου δεν έκρινα σωστό να τα γράψω ρωτώντας τον πρώτο τυχόντα ούτε όπως μου φαινόταν εμένα, αλλά εξετάζοντας με όση ακρίβεια γινόταν το καθένα, και όσα είδα ο ίδιος και όσα έμαθα από άλλους».
| Ο κανόνας | Τι σημαίνει στην πράξη |
|---|---|
| αυτοψία (οἷς αὐτὸς παρῆν) | γράφει όσα είδε ο ίδιος, επισκέπτεται τα πεδία των μαχών |
| έλεγχος των μαρτυριών | οι αυτόπτες δεν λένε τα ίδια, «ἀλλ᾽ ὡς ἑκατέρων τις εὐνοίας ἢ μνήμης ἔχοι» (1.22.3)· συγκρίνει και κοσκινίζει |
| επίσημα κείμενα | μελετά συνθήκες, ψηφίσματα, αρχεία |
| δημηγορίες | οι λόγοι δεν δίνονται αυτολεξεί: τους γράφει όπως θα έπρεπε να μιλήσει ο καθένας, «ἐχομένῳ ὅτι ἐγγύτατα τῆς ξυμπάσης γνώμης τῶν ἀληθῶς λεχθέντων» (1.22.1), κρατώντας όσο γίνεται πιο κοντά το γενικό νόημα όσων πραγματικά ειπώθηκαν. Συχνά έρχονται σε ζεύγη, θέση και αντίθεση |
| χρονολογία | οι πόλεις δεν είχαν κοινό ημερολόγιο· αφηγείται χρόνο με χρόνο, «κατὰ θέρος καὶ χειμῶνα» (2.1): θέρος οι οκτώ μήνες των επιχειρήσεων, χειμώνας οι τέσσερις |
Και ο σκοπός του έργου, στη φράση που έγινε παροιμία:
κτῆμά τε ἐς αἰεὶ μᾶλλον ἢ ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν ξύγκειται.
Θουκυδίδης 1.22.4
«Γράφτηκε για να είναι κτήμα για πάντα, και όχι αγώνισμα για να το ακούσει κανείς μια φορά». Ίσως, λέει, η έλλειψη του μυθώδους να το κάνει λιγότερο ευχάριστο· θα του αρκεί όμως να το βρουν χρήσιμο όσοι θέλουν να δουν καθαρά τι έγινε, και τι θα ξαναγίνει κάποτε, όσο ο άνθρωπος μένει άνθρωπος.
Η δομή του έργου, ο χρόνος της σύνθεσης
Η διαίρεση σε οκτώ βιβλία έγινε αργότερα. Το 1ο βιβλίο εξετάζει τα αίτια, τη μέθοδο (κεφ. 1, 20–22), το μακρινό παρελθόν («Αρχαιολογία», κεφ. 2–19) και την «πεντηκονταετία» (479–432). Η πρώτη δεκαετία του πολέμου πιάνει από το 2ο ως το 5.24 (ειρήνη του Νικία, 421). Στο 5.26 ένα δεύτερο προοίμιο υποστηρίζει ότι ο πόλεμος είναι ένας, όχι δύο. Ακολουθούν ο διάλογος των Αθηναίων με τους Μηλίους (5ο), η Σικελική εκστρατεία (6ο–7ο) και η τρίτη περίοδος ως το 411 (8ο). Πότε ακριβώς έγραψε δεν ξέρουμε: άρχισε «εὐθὺς καθισταμένου», όμως ορισμένα κομμάτια γράφτηκαν σίγουρα μετά το 404, αφού μιλούν για το τέλος του πολέμου.
Γλώσσα και ύφος
Γράφει την αρχαία αττική του 5ου αιώνα, με ιδιομορφίες που θα συναντάς σε κάθε κείμενο της Κέρκυρας:
| Γνώρισμα | Θουκυδίδης | Μεταγενέστερη αττική |
|---|---|---|
| πρόθεση ἐς | ἐς τὴν βουλήν | εἰς |
| πρόθεση ξύν και σύνθετα | ξυγκαλέσαντες, ξύμμαχοι | συν-, σύμμαχοι |
| σύμπλεγμα -σσ- | πράσσειν, ἧσσον | πράττειν, ἧττον |
| αρχαϊκότεροι τύποι | αἰεί, ἐξαπιναίως | ἀεί, ἐξαίφνης |
Πέρα από τους τύπους:
- ουδέτερο επιθέτου αντί για αφηρημένο ουσιαστικό: «τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ᾽ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον» (2.43.4), δηλαδή η ευδαιμονία, η ελευθερία, η ευψυχία· στην Κέρκυρα θα βρεις «τὸ εὔηθες» και «τὸ σῶφρον».
- σύνθετα ρήματα με μία ή περισσότερες προθέσεις, που λένε πολλά με μία λέξη: ὑπ-εξ-ανήγετο (3.74.3) σημαίνει «ανοιγόταν στο πέλαγος κρυφά».
- αντιθέσεις, με πρώτη το λόγῳ … ἔργῳ: αυτό που λέγεται και αυτό που πραγματικά γίνεται. Είναι το κλειδί για όλη την Κέρκυρα.
- συσσώρευση αιτιολογιών: μετοχές, δοτικές, προτάσεις στη σειρά, γιατί θέλει να εξηγήσει πλήρως γιατί έγινε κάτι.
- πάρισα και ομοιοτέλευτα, μακριές περίοδοι, πυκνή και δύσκολη σύνταξη: ύφος υψηλό, που αρνείται να γίνει εύκολο.
Γ΄. Ξενοφῶν Γρύλλου Ἐρχιεύς
1. Η ζωή του
| Περίοδος | Τι κάνει |
|---|---|
| 431–429 π.Χ. | γεννιέται στον δήμο Ἐρχιά της Αττικής· πατέρας ο Γρύλλος, εύπορος κτηματίας |
| Νεότητα | υπηρετεί στο ιππικό, γνωρίζει τον Σωκράτη, ζει την ήττα του 404, τους Τριάκοντα και την αποκατάσταση της δημοκρατίας (403) |
| 401 π.Χ. | με πρόσκληση του φίλου του Πρόξενου παίρνει μέρος στην εκστρατεία του Κύρου εναντίον του αδελφού του, του βασιλιά Αρταξέρξη Β΄· μετά τη μάχη στα Κούναξα και τον θάνατο του Κύρου οδηγεί την επιστροφή των Μυρίων ως τον Εύξεινο Πόντο |
| 399–394 π.Χ. | μισθοφόρος του Θράκα βασιλιά Σεύθη· ύστερα στον σπαρτιατικό στρατό της Μ. Ασίας· θαυμάζει τον βασιλιά Αγησίλαο και πολεμά μαζί του στην Κορώνεια (394) εναντίον της Αθήνας και της Θήβας |
| Εξορία | η Αθήνα τον εξορίζει· οι Σπαρτιάτες του δίνουν κτήμα στον Σκιλλούντα, κοντά στην Ολυμπία, όπου ζει περίπου είκοσι χρόνια και γράφει |
| 371–370 π.Χ. | μετά τα Λεύκτρα οι Ηλείοι παίρνουν τον Σκιλλούντα· μετακομίζει στην Κόρινθο |
| Γύρω στο 365 | Αθήνα και Σπάρτη πλησιάζουν απέναντι στη Θήβα και η εξορία του αίρεται |
| 362 π.Χ. | ο γιος του Γρύλλος σκοτώνεται πολεμώντας με τους Αθηναίους στη Μαντινεία |
| Θάνατος | σίγουρα μετά το 355, πιθανώς το επόμενο έτος |
2. Το έργο του: ενδιαφέροντα και ιδέες
Δύο άνθρωποι τον διαμόρφωσαν: ο Σωκράτης, με το πρότυπο ζωής του, και ο Αγησίλαος, με την ηγετική του ικανότητα και την απλότητά του. Τα έργα του, όσα σώθηκαν, χωρίζονται σε τρεις ομάδες:
| Ομάδα | Έργα |
|---|---|
| Ιστορικά | Κύρου Ἀνάβασις, Ἑλληνικά (411–362 π.Χ.), Ἀγησίλαος, Λακεδαιμονίων Πολιτεία, Κύρου Παιδεία (μυθιστορηματική βιογραφία του ιδανικού ηγέτη) |
| Σωκρατικά | Ἀπολογία Σωκράτους, Ἀπομνημονεύματα, Συμπόσιον, Οἰκονομικός |
| Διδακτικά | Περὶ ἱππικῆς, Ἱππαρχικός, Ἱέρων, Πόροι |
Τα Ἑλληνικά αρχίζουν σαν να μην έχει τελειώσει ο Θουκυδίδης: «μετὰ δὲ ταῦτα οὐ πολλαῖς ἡμέραις ὕστερον» (1.1.1), «ύστερα από αυτά, λίγες μέρες αργότερα». Ο Ξενοφών θαυμάζει τον προκάτοχό του και θέλει να συνεχίσει το έργο του. Δεν έχει όμως τη διεισδυτικότητα ούτε τη φιλοσοφημένη πολιτική σκέψη του. Έχει άλλα χαρίσματα:
- σαφήνεια και ακρίβεια στη γλώσσα, ακρίβεια στην περιγραφή των τόπων·
- ζωντάνια «ρεπόρτερ» και δραματική ένταση σε μεμονωμένες σκηνές: η είδηση των Αιγός ποταμών στην Αθήνα (2.2.3), το γκρέμισμα των τειχών (2.2.23), η δίκη και ο θάνατος του Θηραμένη (2.3.50–56)·
- συνέπεια σε αξίες: αν και δεν αγαπά τη δημοκρατία, περιγράφει με εντιμότητα τις αγριότητες των Τριάκοντα· αν και θαυμάζει τη Σπάρτη, καταδικάζει την κατάληψη της Καδμείας (382 π.Χ.).
Εδώ βρίσκεται μια μεγάλη διαφορά από τον Θουκυδίδη. Ο Ξενοφών βλέπει θεϊκή τιμωρία στην ήττα των Σπαρτιατών στα Λεύκτρα: νικήθηκαν, γράφει, επειδή αθέτησαν τους όρκους τους (5.4.1). Ο Θουκυδίδης δεν θα εξηγούσε ποτέ μια μάχη έτσι.
Οι αρχαίοι τον ονόμασαν «ἀττικὴ μέλισσα» και «ἀττικὴ μοῦσα» για τη γλώσσα του, αν και ο χαρακτηρισμός δεν στέκει απόλυτα: η αττική του είναι απλοποιημένη, με ποιητικές λέξεις, και προαναγγέλλει την Κοινή. Τα Ἑλληνικά είναι το μόνο ιστορικό έργο του 4ου αιώνα που σώθηκε, και η σπουδαιότερη πηγή για τα χρόνια 411–362.
Οι δύο ιστορικοί δίπλα δίπλα
| Θουκυδίδης | Ξενοφών | |
|---|---|---|
| Περίοδος | 431–411 | 411–362 (Ἑλληνικά) |
| Τι τον ενδιαφέρει | τα αίτια, η δύναμη, η ανθρώπινη φύση | τα γεγονότα, τα πρόσωπα, οι ηγέτες, οι αξίες |
| Ύφος | πυκνό, δύσκολο, αντιθέσεις, γενικεύσεις | απλό, σαφές, ζωντανό, σκηνές |
| Οι θεοί | δεν επεμβαίνουν· η τύχη είναι το απρόβλεπτο | τιμωρούν την ασέβεια και την επιορκία |
| Αξιοπιστία | αυστηρός έλεγχος πηγών, αμεροληψία | έντιμος αλλά με συμπάθειες (Σπάρτη, Αγησίλαος) |
Παράδειγμα 1
Ποιες δυσκολίες αντιμετώπισε ο Θουκυδίδης στη συγκέντρωση του υλικού του, και πώς τις ξεπέρασε;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για το μακρινό παρελθόν. Οι πηγές ήταν λίγες και αναξιόπιστες, και οι άνθρωποι δέχονταν άκριτα ό,τι άκουγαν («ἀταλαίπωρος τοῖς πολλοῖς ἡ ζήτησις τῆς ἀληθείας»). Γι' αυτό συμπεραίνει λογικά, από εύλογα (εἰκότα), ενδείξεις (σημεῖα, μαρτύρια) και τεκμήρια.
Για τον πόλεμο της εποχής του. Οι αυτόπτες μάρτυρες δεν έλεγαν τα ίδια: ο καθένας θυμόταν διαφορετικά και μεροληπτούσε υπέρ της παράταξής του. Ο Θουκυδίδης δεν γράφει ό,τι άκουσε «ἐκ τοῦ παρατυχόντος» ούτε «ὡς ἐμοὶ ἐδόκει»· γράφει όσα είδε ο ίδιος και όσα εξέτασε με ακρίβεια από άλλους (1.22.2). Η εξορία τον βοήθησε να ακούσει και τις δύο πλευρές.
Για τους λόγους και τη χρονολογία. Τους λόγους δεν μπορούσε να τους θυμηθεί αυτολεξεί· κράτησε το γενικό τους νόημα. Οι πόλεις δεν είχαν κοινό ημερολόγιο· αφηγήθηκε κατά θέρος και χειμώνα.
Παράδειγμα 2
Ο Θουκυδίδης γράφει ότι τα πάθη του εμφυλίου θα ξανασυμβαίνουν «ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ», ενώ ο Ξενοφών βλέπει στα Λεύκτρα τιμωρία των θεών για την επιορκία των Σπαρτιατών. Να συγκρίνεις πώς εξηγεί ο καθένας τα ιστορικά γεγονότα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Θουκυδίδης: ανθρώπινα αίτια. Τα γεγονότα εξηγούνται από τη φύση του ανθρώπου και από τις συνθήκες: ο πόλεμος στερεί τα αγαθά και γίνεται «βίαιος διδάσκαλος», η δύναμη γεννά φόβο, η πλεονεξία και η φιλοδοξία σπρώχνουν στη σύγκρουση. Οι θεοί δεν επεμβαίνουν, και γι' αυτό η γνώση του παρελθόντος χρησιμεύει για το μέλλον: όσο η φύση μένει ίδια, τα παρόμοια θα ξανασυμβούν.
Ξενοφών: ηθική και θεϊκή τάξη. Πίσω από την ήττα της Σπάρτης βλέπει την ασέβεια: οι Σπαρτιάτες ορκίστηκαν να αφήσουν τις πόλεις αυτόνομες, πήραν την Καδμεία, και τιμωρήθηκαν από εκείνους ακριβώς που αδίκησαν. Η ιστορία του διδάσκει ηθική.
Το κοινό τους. Και οι δύο καταδικάζουν την αυθαιρεσία της δύναμης: ο Θουκυδίδης περιγράφοντας τι κάνει στους ανθρώπους, ο Ξενοφών δείχνοντας ότι δεν μένει ατιμώρητη.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια χρονική περίοδο καλύπτει ο Θουκυδίδης με το έργο του, και ποια ο Ξενοφών με τα Ἑλληνικά;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις τα βασικά στοιχεία της ζωής του Θουκυδίδη και του Ξενοφώντα και πώς η ζωή του καθενός επηρέασε το έργο του.
- Να εξηγείς τη μέθοδο του Θουκυδίδη: τον έλεγχο των πληροφοριών, τις δημηγορίες και τη χρονολόγηση κατά θέρος και χειμώνα.
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα της γλώσσας και του ύφους του Θουκυδίδη σε φράσεις του κειμένου (ἐς, ξύν, -σσ-, αντιθέσεις).
- Να συγκρίνεις τους δύο ιστορικούς ως προς τα ενδιαφέροντα, το ύφος, τον ρόλο των θεών και την αξιοπιστία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.