Ξενοφών, Ελληνικά 2.4: ο Θρασύβουλος και η δημοκρατία
Η Φυλή, ο Πειραιάς, και ο λόγος του Θρασύβουλου στη μάχη (το 2.4.1–17 από μετάφραση).
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι τα γεγονότα από τη Φυλή ως τη Μουνιχία και τον λόγο του Θρασύβουλου (Ελληνικά 2.4.1–17, από μετάφραση).
- Να μεταφράζεις τα Ελληνικά 2.4.18–23, τη μάχη, τον λόγο του Κλεόκριτου και την καθαίρεση των Τριάκοντα.
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο την αιτιατική απόλυτη, το απόλυτο απαρέμφατο, τον πλάγιο λόγο και τους παρακειμένους του λόγου.
- Να εξηγείς με ποια επιχειρήματα ο Κλεόκριτος καλεί σε συμφιλίωση τους πολίτες της πόλης.
Το πλαίσιο
Ο Θηραμένης είναι νεκρός, και κανείς μέσα στους Τριάκοντα δεν τους συγκρατεί πια. Χιλιάδες Αθηναίοι έχουν φύγει από την πόλη, πολλοί στη Θήβα και στα Μέγαρα. Από εκεί ξεκινά, τον χειμώνα του 404–403 π.Χ., ο Θρασύβουλος, ο στρατηγός που το 411 π.Χ. είχε βοηθήσει να επιστρέψει η δημοκρατία, με μια χούφτα εξορίστων. Η ενότητα ακολουθεί τον αγώνα τους από το φρούριο της Φυλής στην Πάρνηθα ως τον λόφο της Μουνιχίας στον Πειραιά, όπου σκοτώνεται ο Κριτίας.
Από τη Φυλή στη Μουνιχία (§1–17, από μετάφραση)
Δική μας αφήγηση του περιεχομένου.
| § | Τι γίνεται |
|---|---|
| 1 | Οι Τριάκοντα, χωρίς πια αντίπαλο, απαγορεύουν σε όσους είναι έξω από τον κατάλογο να μπαίνουν στην πόλη και τους διώχνουν από τα κτήματά τους, για να τα πάρουν οι ίδιοι και οι φίλοι τους. Όσοι φεύγουν στον Πειραιά διώχνονται κι από εκεί, και γεμίζουν τα Μέγαρα και η Θήβα πρόσφυγες. |
| 2–3 | Ο Θρασύβουλος ξεκινά από τη Θήβα με εβδομήντα περίπου άντρες και καταλαμβάνει τη Φυλή, ένα οχυρό στα σύνορα της Αττικής. Οι Τριάκοντα έρχονται με τους Τρισχίλιους και το ιππικό. Μια πρώτη επίθεση νεαρών αποκρούεται. Θέλουν να πολιορκήσουν το φρούριο, αλλά τη νύχτα πέφτει πολύ χιόνι, και γυρίζουν στην πόλη χάνοντας πολλά από τα μεταγωγικά τους. |
| 4–7 | Αφήνουν φρουρά (τους Λάκωνες και δύο τμήματα ιππικού) κοντά στη Φυλή. Ο Θρασύβουλος, έχοντας πια επτακόσιους, κατεβαίνει τη νύχτα και επιτίθεται την αυγή, ενώ οι εχθροί ξυπνούν και οι ιπποκόμοι περιποιούνται τα άλογα. Τους τρέπει σε φυγή και σκοτώνει πάνω από εκατόν είκοσι οπλίτες. |
| 8–10 | Οι Τριάκοντα, φοβισμένοι, θέλουν να κάνουν την Ελευσίνα καταφύγιό τους. Με πρόσχημα μια απογραφή συλλαμβάνουν τους άντρες της Ελευσίνας. Την επόμενη μέρα, στο Ωδείο, ο Κριτίας υποχρεώνει τους πολίτες του καταλόγου να τους καταδικάσουν με φανερή ψήφο, «για να έχετε τα ίδια θάρρη και τους ίδιους φόβους με εμάς»: τους κάνει συνενόχους. Τότε ο Θρασύβουλος, με χίλιους περίπου, μπαίνει τη νύχτα στον Πειραιά. |
| 11–12 | Οι άντρες της Φυλής δεν μπορούν να φυλάξουν τον μεγάλο κύκλο του Πειραιά και μαζεύονται στη Μουνιχία. Ο στρατός της πόλης ανεβαίνει τον δρόμο με βάθος πενήντα ασπίδων· οι αντίπαλοι έχουν μόνο δέκα, αλλά πίσω τους πολλούς ελαφρά οπλισμένους, ακοντιστές και σφενδονήτες. Ο Θρασύβουλος, όρθιος στη μέση, μιλά. |
| 13–14 | «Απέναντί μας είναι όσοι νικήσατε πριν από πέντε μέρες, και στην αριστερή άκρη οι Τριάκοντα, που μας στέρησαν την πόλη χωρίς να έχουμε αδικήσει, μας έδιωξαν από τα σπίτια μας και σημάδεψαν για θάνατο τους πιο αγαπημένους μας. Οι θεοί είναι φανερά μαζί μας: στείλαν χιονοθύελλα με καλό καιρό, όταν μας συνέφερε.» |
| 15–16 | «Ο τόπος μάς ευνοεί: εκείνοι ανεβαίνουν την ανηφόρα και δεν μπορούν να ρίξουν πάνω από τις πρώτες γραμμές τους· εμείς ρίχνουμε από ψηλά, και κανένα βέλος δεν θα πάει χαμένο σε δρόμο γεμάτο εχθρούς.» |
| 17 | «Ο καθένας να πολεμήσει σαν να είναι ο ίδιος ο υπεύθυνος για τη νίκη. Αυτή θα μας δώσει πίσω πατρίδα, σπίτια, ελευθερία, τιμές, παιδιά και γυναίκες. Μακάριοι όσοι νικήσουν και δουν την πιο γλυκιά μέρα· ευτυχισμένος κι όποιος πέσει, γιατί κανένας πλούσιος δεν θα έχει τόσο ωραίο μνημείο. Θα ξεκινήσω εγώ τον παιάνα· κι όταν καλέσουμε τον Ενυάλιο, ας εκδικηθούμε όλοι μαζί για όσα μας έκαναν.» |
Το τέλος του λόγου, στο πρωτότυπο:
ὦ μακάριοι δῆτα, οἳ ἂν ἡμῶν νικήσαντες ἐπίδωσι τὴν πασῶν ἡδίστην ἡμέραν. εὐδαίμων δὲ καὶ ἄν τις ἀποθάνῃ· μνημείου γὰρ οὐδεὶς οὕτω πλούσιος ὢν καλοῦ τεύξεται.
Ξενοφών, Ἑλληνικά 2.4.17 (κείμενο Perseus Digital Library, έκδοση E. C. Marchant)
Τι δείχνει ο λόγος του Θρασύβουλου
Είναι ένας κλασικός λόγος στρατηγού πριν από τη μάχη. Θυμίζει στους στρατιώτες ότι έχουν ήδη νικήσει τους ίδιους αντιπάλους· ονομάζει τον εχθρό και τα εγκλήματά του· βάζει τους θεούς στο πλευρό τους (το χιόνι)· δείχνει το πλεονέκτημα του εδάφους· και κλείνει με τα μεγάλα ιδανικά, πατρίδα, ελευθερία, οικογένεια, και με την τιμή του ένδοξου θανάτου. Οι άντρες του δεν πολεμούν για λάφυρα: πολεμούν για να γυρίσουν στην πόλη τους.
Το κείμενο (§18–23)
§18 Ταῦτα δ’ εἰπὼν καὶ μεταστραφεὶς πρὸς τοὺς ἐναντίους, ἡσυχίαν εἶχε· καὶ γὰρ ὁ μάντις παρήγγελλεν αὐτοῖς μὴ πρότερον ἐπιτίθεσθαι, πρὶν [ἂν] τῶν σφετέρων ἢ πέσοι τις ἢ τρωθείη· «ἐπειδὰν μέντοι τοῦτο γένηται, ἡγησόμεθα μέν», ἔφη, «ἡμεῖς, νίκη δ’ ὑμῖν ἔσται ἑπομένοις, ἐμοὶ μέντοι θάνατος, ὥς γέ μοι δοκεῖ».
§19 Καὶ οὐκ ἐψεύσατο, ἀλλ’ ἐπεὶ ἀνέλαβον τὰ ὅπλα, αὐτὸς μὲν ὥσπερ ὑπὸ μοίρας τινὸς ἀγόμενος ἐκπηδήσας πρῶτος ἐμπεσὼν τοῖς πολεμίοις ἀποθνῄσκει, καὶ τέθαπται ἐν τῇ διαβάσει τοῦ Κηφισοῦ· οἱ δ’ ἄλλοι ἐνίκων καὶ κατεδίωξαν μέχρι τοῦ ὁμαλοῦ. Ἀπέθανον δ’ ἐνταῦθα τῶν μὲν τριάκοντα Κριτίας τε καὶ Ἱππόμαχος, τῶν δὲ ἐν Πειραιεῖ δέκα ἀρχόντων Χαρμίδης ὁ Γλαύκωνος, τῶν δ’ ἄλλων περὶ ἑβδομήκοντα. Καὶ τὰ μὲν ὅπλα ἔλαβον, τοὺς δὲ χιτῶνας οὐδενὸς τῶν πολιτῶν ἐσκύλευσαν. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο ἐγένετο καὶ τοὺς νεκροὺς ὑποσπόνδους ἀπεδίδοσαν, προσιόντες ἀλλήλοις πολλοὶ διελέγοντο.
§20 Κλεόκριτος δὲ ὁ τῶν μυστῶν κῆρυξ, μάλ’ εὔφωνος ὤν, κατασιωπησάμενος ἔλεξεν· «Ἄνδρες πολῖται, τί ἡμᾶς ἐξελαύνετε; τί ἀποκτεῖναι βούλεσθε; Ἡμεῖς γὰρ ὑμᾶς κακὸν μὲν οὐδὲν πώποτε ἐποιήσαμεν, μετεσχήκαμεν δὲ ὑμῖν καὶ ἱερῶν τῶν σεμνοτάτων καὶ θυσιῶν καὶ ἑορτῶν τῶν καλλίστων, καὶ συγχορευταὶ καὶ συμφοιτηταὶ γεγενήμεθα καὶ συστρατιῶται, καὶ πολλὰ μεθ’ ὑμῶν κεκινδυνεύκαμεν καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἀμφοτέρων ἡμῶν σωτηρίας τε καὶ ἐλευθερίας.
§21 Πρὸς θεῶν πατρῴων καὶ μητρῴων καὶ συγγενείας καὶ κηδεστίας καὶ ἑταιρίας, πάντων γὰρ τούτων πολλοὶ κοινωνοῦμεν ἀλλήλοις, αἰδούμενοι καὶ θεοὺς καὶ ἀνθρώπους παύσασθε ἁμαρτάνοντες εἰς τὴν πατρίδα, καὶ μὴ πείθεσθε τοῖς ἀνοσιωτάτοις τριάκοντα, οἳ ἰδίων κερδέων ἕνεκα ὀλίγου δεῖν πλείους ἀπεκτόνασιν Ἀθηναίων ἐν ὀκτὼ μησὶν ἢ πάντες Πελοποννήσιοι δέκα ἔτη πολεμοῦντες.
§22 Ἐξὸν δ’ ἡμῖν ἐν εἰρήνῃ πολιτεύεσθαι, οὗτοι τὸν πάντων αἴσχιστόν τε καὶ χαλεπώτατον καὶ ἀνοσιώτατον καὶ ἔχθιστον καὶ θεοῖς καὶ ἀνθρώποις πόλεμον ἡμῖν πρὸς ἀλλήλους παρέχουσιν. Ἀλλ’ εὖ γε μέντοι ἐπίστασθε ὅτι καὶ τῶν νῦν ὑφ’ ἡμῶν ἀποθανόντων οὐ μόνον ὑμεῖς ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς ἔστιν οὓς πολλὰ κατεδακρύσαμεν». Ὁ μὲν τοιαῦτα ἔλεγεν· οἱ δὲ λοιποὶ ἄρχοντες καὶ διὰ τὸ τοιαῦτα προσακούειν τοὺς μεθ’ αὑτῶν ἀπήγαγον εἰς τὸ ἄστυ.
§23 Τῇ δ’ ὑστεραίᾳ οἱ μὲν τριάκοντα πάνυ δὴ ταπεινοὶ καὶ ἔρημοι συνεκάθηντο ἐν τῷ συνεδρίῳ· τῶν δὲ τρισχιλίων ὅπου ἕκαστοι τεταγμένοι ἦσαν, πανταχοῦ διεφέροντο πρὸς ἀλλήλους. Ὅσοι μὲν γὰρ ἐπεποιήκεσάν τι βιαιότερον καὶ ἐφοβοῦντο, ἐντόνως ἔλεγον ὡς οὐ χρείη καθυφίεσθαι τοῖς ἐν Πειραιεῖ· ὅσοι δὲ ἐπίστευον μηδὲν ἠδικηκέναι, αὐτοί τε ἀνελογίζοντο καὶ τοὺς ἄλλους ἐδίδασκον ὡς οὐδὲν δέοιντο τούτων τῶν κακῶν, καὶ τοῖς τριάκοντα οὐκ ἔφασαν χρῆναι πείθεσθαι οὐδ’ ἐπιτρέπειν ἀπολλύναι τὴν πόλιν. Καὶ τὸ τελευταῖον ἐψηφίσαντο ἐκείνους μὲν καταπαῦσαι, ἄλλους δὲ ἑλέσθαι. Καὶ εἵλοντο δέκα, ἕνα ἀπὸ φυλῆς.
Ξενοφών, Ἑλληνικά 2.4.18–23
Το «[ἂν]» στην §18 είναι σε αγκύλες του εκδότη: το ἄν δεν ταιριάζει με την ευκτική, και ο εκδότης θεωρεί ότι μπήκε αργότερα στα χειρόγραφα.
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή στο κείμενο. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Ταῦτα δ’ εἰπὼν καὶ μεταστραφεὶς πρὸς τοὺς ἐναντίους, ἡσυχίαν εἶχε· | Αφού τα είπε αυτά και γύρισε προς τους αντιπάλους, έμενε ακίνητος· |
| καὶ γὰρ ὁ μάντις παρήγγελλεν αὐτοῖς μὴ πρότερον ἐπιτίθεσθαι, πρὶν [ἂν] τῶν σφετέρων ἢ πέσοι τις ἢ τρωθείη· | γιατί ο μάντης τους παράγγελνε να μην επιτεθούν πριν σκοτωθεί ή πληγωθεί κάποιος δικός τους· |
| «ἐπειδὰν μέντοι τοῦτο γένηται, ἡγησόμεθα μέν», ἔφη, «ἡμεῖς, | «όταν όμως γίνει αυτό», είπε, «εμείς θα μπούμε μπροστά, |
| νίκη δ’ ὑμῖν ἔσται ἑπομένοις, ἐμοὶ μέντοι θάνατος, ὥς γέ μοι δοκεῖ». | κι εσείς, αν ακολουθήσετε, θα έχετε τη νίκη, εγώ όμως τον θάνατο, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται». |
| Καὶ οὐκ ἐψεύσατο, ἀλλ’ ἐπεὶ ἀνέλαβον τὰ ὅπλα, | Και δεν είπε ψέματα· όταν πήραν τα όπλα, |
| αὐτὸς μὲν ὥσπερ ὑπὸ μοίρας τινὸς ἀγόμενος ἐκπηδήσας πρῶτος ἐμπεσὼν τοῖς πολεμίοις ἀποθνῄσκει, | ο ίδιος, σαν να τον οδηγούσε κάποια μοίρα, πετάχτηκε μπροστά, έπεσε πρώτος πάνω στους εχθρούς και σκοτώνεται, |
| καὶ τέθαπται ἐν τῇ διαβάσει τοῦ Κηφισοῦ· | και είναι θαμμένος στο πέρασμα του Κηφισού· |
| οἱ δ’ ἄλλοι ἐνίκων καὶ κατεδίωξαν μέχρι τοῦ ὁμαλοῦ. | οι άλλοι νικούσαν και καταδίωξαν (τους εχθρούς) ως το ίσιωμα. |
| Ἀπέθανον δ’ ἐνταῦθα τῶν μὲν τριάκοντα Κριτίας τε καὶ Ἱππόμαχος, | Σκοτώθηκαν εκεί από τους Τριάκοντα ο Κριτίας και ο Ιππόμαχος, |
| τῶν δὲ ἐν Πειραιεῖ δέκα ἀρχόντων Χαρμίδης ὁ Γλαύκωνος, τῶν δ’ ἄλλων περὶ ἑβδομήκοντα. | από τους δέκα άρχοντες του Πειραιά ο Χαρμίδης, ο γιος του Γλαύκωνα, κι από τους άλλους περίπου εβδομήντα. |
| Καὶ τὰ μὲν ὅπλα ἔλαβον, τοὺς δὲ χιτῶνας οὐδενὸς τῶν πολιτῶν ἐσκύλευσαν. | Πήραν τα όπλα τους, αλλά δεν έβγαλαν τον χιτώνα από κανέναν νεκρό συμπολίτη τους. |
| Ἐπεὶ δὲ τοῦτο ἐγένετο καὶ τοὺς νεκροὺς ὑποσπόνδους ἀπεδίδοσαν, προσιόντες ἀλλήλοις πολλοὶ διελέγοντο. | Κι όταν έγινε αυτό και παρέδιδαν τους νεκρούς με ανακωχή, πολλοί πλησίαζαν ο ένας τον άλλον και συζητούσαν. |
| Κλεόκριτος δὲ ὁ τῶν μυστῶν κῆρυξ, μάλ’ εὔφωνος ὤν, κατασιωπησάμενος ἔλεξεν· | Ο Κλεόκριτος, ο κήρυκας των μυστών, που είχε πολύ δυνατή φωνή, επέβαλε σιωπή και είπε: |
| «Ἄνδρες πολῖται, τί ἡμᾶς ἐξελαύνετε; τί ἀποκτεῖναι βούλεσθε; | «Συμπολίτες, γιατί μας διώχνετε; Γιατί θέλετε να μας σκοτώσετε; |
| Ἡμεῖς γὰρ ὑμᾶς κακὸν μὲν οὐδὲν πώποτε ἐποιήσαμεν, | Εμείς ποτέ δεν σας κάναμε κανένα κακό· |
| μετεσχήκαμεν δὲ ὑμῖν καὶ ἱερῶν τῶν σεμνοτάτων καὶ θυσιῶν καὶ ἑορτῶν τῶν καλλίστων, | αντίθετα, έχουμε πάρει μέρος μαζί σας και στις πιο σεβάσμιες ιεροτελεστίες και σε θυσίες και στις πιο ωραίες γιορτές, |
| καὶ συγχορευταὶ καὶ συμφοιτηταὶ γεγενήμεθα καὶ συστρατιῶται, | έχουμε χορέψει μαζί, έχουμε πάει μαζί στο σχολείο, έχουμε πολεμήσει μαζί, |
| καὶ πολλὰ μεθ’ ὑμῶν κεκινδυνεύκαμεν καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἀμφοτέρων ἡμῶν σωτηρίας τε καὶ ἐλευθερίας. | και έχουμε περάσει μαζί σας πολλούς κινδύνους, και στη στεριά και στη θάλασσα, για την κοινή σωτηρία και ελευθερία όλων μας. |
| Πρὸς θεῶν πατρῴων καὶ μητρῴων καὶ συγγενείας καὶ κηδεστίας καὶ ἑταιρίας, | Στο όνομα των θεών των πατέρων και των μητέρων μας, και της συγγένειας, των δεσμών του γάμου και της φιλίας, |
| πάντων γὰρ τούτων πολλοὶ κοινωνοῦμεν ἀλλήλοις, | γιατί όλα αυτά πολλοί από εμάς τα μοιραζόμαστε μεταξύ μας, |
| αἰδούμενοι καὶ θεοὺς καὶ ἀνθρώπους παύσασθε ἁμαρτάνοντες εἰς τὴν πατρίδα, | από σεβασμό και προς τους θεούς και προς τους ανθρώπους, πάψτε να αμαρτάνετε απέναντι στην πατρίδα, |
| καὶ μὴ πείθεσθε τοῖς ἀνοσιωτάτοις τριάκοντα, | και μην υπακούτε στους ανοσιότατους Τριάκοντα, |
| οἳ ἰδίων κερδέων ἕνεκα ὀλίγου δεῖν πλείους ἀπεκτόνασιν Ἀθηναίων ἐν ὀκτὼ μησὶν ἢ πάντες Πελοποννήσιοι δέκα ἔτη πολεμοῦντες. | που για τα δικά τους κέρδη έχουν σκοτώσει σε οχτώ μήνες σχεδόν περισσότερους Αθηναίους απ’ όσους όλοι οι Πελοποννήσιοι σε δέκα χρόνια πολέμου. |
| Ἐξὸν δ’ ἡμῖν ἐν εἰρήνῃ πολιτεύεσθαι, | Ενώ μπορούσαμε να ζούμε ειρηνικά ως πολίτες, |
| οὗτοι τὸν πάντων αἴσχιστόν τε καὶ χαλεπώτατον καὶ ἀνοσιώτατον καὶ ἔχθιστον καὶ θεοῖς καὶ ἀνθρώποις πόλεμον ἡμῖν πρὸς ἀλλήλους παρέχουσιν. | αυτοί μας φέρνουν τον πιο αισχρό απ’ όλους τους πολέμους, τον πιο σκληρό, τον πιο ανόσιο, τον πιο μισητό σε θεούς και ανθρώπους: τον πόλεμο μεταξύ μας. |
| Ἀλλ’ εὖ γε μέντοι ἐπίστασθε ὅτι καὶ τῶν νῦν ὑφ’ ἡμῶν ἀποθανόντων οὐ μόνον ὑμεῖς ἀλλὰ καὶ ἡμεῖς ἔστιν οὓς πολλὰ κατεδακρύσαμεν». | Να ξέρετε όμως καλά ότι και για μερικούς από όσους σκοτώθηκαν τώρα από εμάς δεν κλάψατε πολύ μόνο εσείς, αλλά κι εμείς». |
| Ὁ μὲν τοιαῦτα ἔλεγεν· | Αυτός έλεγε τέτοια λόγια· |
| οἱ δὲ λοιποὶ ἄρχοντες καὶ διὰ τὸ τοιαῦτα προσακούειν τοὺς μεθ’ αὑτῶν ἀπήγαγον εἰς τὸ ἄστυ. | οι υπόλοιποι άρχοντες, και επειδή οι δικοί τους άκουγαν τέτοια λόγια, τους οδήγησαν πίσω στην πόλη. |
| Τῇ δ’ ὑστεραίᾳ οἱ μὲν τριάκοντα πάνυ δὴ ταπεινοὶ καὶ ἔρημοι συνεκάθηντο ἐν τῷ συνεδρίῳ· | Την επόμενη μέρα οι Τριάκοντα κάθονταν μαζί στην αίθουσα των συνεδριάσεών τους, πολύ ταπεινωμένοι και μόνοι· |
| τῶν δὲ τρισχιλίων ὅπου ἕκαστοι τεταγμένοι ἦσαν, πανταχοῦ διεφέροντο πρὸς ἀλλήλους. | κι από τους Τρισχίλιους, όπου ήταν ταγμένοι οι καθένας, παντού διαφωνούσαν μεταξύ τους. |
| Ὅσοι μὲν γὰρ ἐπεποιήκεσάν τι βιαιότερον καὶ ἐφοβοῦντο, ἐντόνως ἔλεγον ὡς οὐ χρείη καθυφίεσθαι τοῖς ἐν Πειραιεῖ· | Όσοι είχαν κάνει κάτι βιαιότερο και φοβούνταν, έλεγαν με επιμονή ότι δεν πρέπει να υποχωρήσουν στους άντρες του Πειραιά· |
| ὅσοι δὲ ἐπίστευον μηδὲν ἠδικηκέναι, αὐτοί τε ἀνελογίζοντο καὶ τοὺς ἄλλους ἐδίδασκον ὡς οὐδὲν δέοιντο τούτων τῶν κακῶν, | όσοι πάλι πίστευαν ότι δεν είχαν αδικήσει σε τίποτα, και οι ίδιοι το σκέφτονταν και εξηγούσαν στους άλλους ότι δεν είχαν καμία ανάγκη από αυτά τα δεινά, |
| καὶ τοῖς τριάκοντα οὐκ ἔφασαν χρῆναι πείθεσθαι οὐδ’ ἐπιτρέπειν ἀπολλύναι τὴν πόλιν. | και έλεγαν ότι δεν πρέπει να υπακούουν στους Τριάκοντα ούτε να τους αφήνουν να καταστρέφουν την πόλη. |
| Καὶ τὸ τελευταῖον ἐψηφίσαντο ἐκείνους μὲν καταπαῦσαι, ἄλλους δὲ ἑλέσθαι. | Και στο τέλος ψήφισαν να καθαιρέσουν εκείνους και να εκλέξουν άλλους. |
| Καὶ εἵλοντο δέκα, ἕνα ἀπὸ φυλῆς. | Και εξέλεξαν δέκα, έναν από κάθε φυλή. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| μεταστρέφομαι | γυρίζω προς |
| μάντις, ὁ | μάντης, αυτός που ερμηνεύει τα σημάδια των θεών |
| παραγγέλλω | δίνω εντολή, παραγγέλνω |
| ἐπιτίθεμαι | επιτίθεμαι |
| σφέτερος, -α, -ον | δικός τους |
| τιτρώσκω (αόρ. παθ. ἐτρώθην) | τραυματίζω |
| ἐκπηδάω, -ῶ | πετάγομαι, ορμώ έξω |
| διάβασις, ἡ | το πέρασμα (του ποταμού) |
| τὸ ὁμαλόν | το ίσιωμα, ο κάμπος |
| σκυλεύω | αφαιρώ τα όπλα και τα ρούχα του νεκρού εχθρού |
| ὑπόσπονδος, -ον | με ανακωχή |
| μύσται, οἱ | οι μυημένοι στα Ελευσίνια μυστήρια |
| εὔφωνος, -ον | με δυνατή, καθαρή φωνή |
| κατασιωπάομαι, -ῶμαι | επιβάλλω σιωπή |
| ἐξελαύνω | διώχνω |
| συμφοιτητής, ὁ | συμμαθητής |
| κηδεστία, ἡ | συγγένεια από γάμο |
| ἑταιρία, ἡ | φιλία, συντροφιά |
| αἰδέομαι, -οῦμαι | σέβομαι, ντρέπομαι |
| κέρδος, τό (γεν. πληθ. κερδέων) | κέρδος |
| ὀλίγου δεῖν | σχεδόν, παρά λίγο |
| καταδακρύω | κλαίω πολύ για κάποιον |
| ταπεινός, -ή, -όν | ταπεινωμένος, χωρίς θάρρος |
| ἔρημος, -ος, -ον | μόνος, εγκαταλειμμένος |
| καθυφίεμαι | υποχωρώ, ενδίδω |
| ἀναλογίζομαι | σκέφτομαι, υπολογίζω |
| καταπαύω | παύω, καθαιρώ |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| μάντις | μαντείο, μαντεύω, μαντική |
| ἐψεύσατο (ψεύδομαι) | ψέμα, ψεύτης, ψευδής, διαψεύδω |
| μοίρας (μοῖρα) | μοιραίος, μοιράζω, μοιρολόι |
| τέθαπται (θάπτω) | ταφή, τάφος, επιτάφιος, ταφόπλακα |
| εὔφωνος (φωνή) | εύφωνος, φωνητικός, ομόφωνος |
| συμφοιτηταί (φοιτάω) | φοιτητής, φοίτηση, φοιτώ |
| ἐλευθερίας (ἐλευθερία) | ελεύθερος, απελευθέρωση, ελευθεριότητα |
| ἀνοσιωτάτοις (ἀνόσιος) | όσιος, οσιότητα, ανοσιούργημα |
Η γλώσσα του κειμένου
Τύποι που ζητούνται συχνά
| Τύπος | Από το ρήμα | Τι είναι |
|---|---|---|
| μεταστραφείς | μεταστρέφομαι | μετοχή αορίστου β΄ παθητικής φωνής |
| πέσοι | πίπτω | γ΄ ενικό ευκτικής αορίστου β΄ (ἔπεσον) |
| τρωθείη | τιτρώσκω | γ΄ ενικό ευκτικής αορίστου παθητικής φωνής |
| ἡγησόμεθα | ἡγοῦμαι | α΄ πληθ. οριστικής μέλλοντα |
| ἐψεύσατο | ψεύδομαι | γ΄ ενικό οριστικής αορίστου α΄ |
| τέθαπται | θάπτω | γ΄ ενικό οριστικής παρακειμένου, μέση-παθητική |
| μετεσχήκαμεν | μετέχω | α΄ πληθ. οριστικής παρακειμένου |
| γεγενήμεθα | γίγνομαι | α΄ πληθ. οριστικής παρακειμένου |
| ἀπεκτόνασιν | ἀποκτείνω | γ΄ πληθ. οριστικής παρακειμένου β΄ |
| παύσασθε | παύομαι | β΄ πληθ. προστακτικής αορίστου α΄ |
| χρείη | χρή | ευκτική ενεστώτα |
| ἠδικηκέναι | ἀδικῶ | απαρέμφατο παρακειμένου |
| ἑλέσθαι | αἱροῦμαι | απαρέμφατο αορίστου β΄ (εἱλόμην) |
Η σύνταξη
- μὴ … ἐπιτίθεσθαι: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του παρήγγελλεν· γι’ αυτό η άρνηση είναι μή. πρὶν … πέσοι … τρωθείη: χρονική πρόταση με πρίν, με ευκτική του πλαγίου λόγου, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο. Στον ευθύ λόγο ο μάντης θα έλεγε: πρὶν ἂν πέσῃ τις ἢ τρωθῇ.
- ἐπειδὰν … γένηται: χρονική με ἐπειδάν + υποτακτική (προσδοκώμενο). ὑμῖν … ἑπομένοις: το ὑμῖν είναι δοτική κτητική στο ἔσται· η μετοχή ἑπομένοις, συνημμένη, έχει υποθετική σημασία («αν ακολουθήσετε»).
- ὥσπερ … ἀγόμενος: ὥσπερ + μετοχή, παραβολική μετοχή («σαν να τον οδηγούσε»).
- ἀποθνῄσκει: ιστορικός ενεστώτας, για τη δραματική στιγμή. Ποιος σκοτώνεται; Ο μάντης, όπως είχε προβλέψει.
- τί ἡμᾶς ἐξελαύνετε: το τί σημαίνει «γιατί» (αιτιατική της αιτίας). ὑμᾶς κακὸν … ἐποιήσαμεν: το ποιῶ με δύο αιτιατικές, του προσώπου και του πράγματος.
- μετεσχήκαμεν δὲ ὑμῖν … ἱερῶν: το μετέχω παίρνει γενική του πράγματος (ἱερῶν, θυσιῶν, ἑορτῶν) και δοτική του προσώπου (ὑμῖν).
- παύσασθε ἁμαρτάνοντες: κατηγορηματική μετοχή στο παύσασθε. αἰδούμενοι: αιτιολογική μετοχή.
- ὀλίγου δεῖν: απόλυτο απαρέμφατο, στέκεται μόνο του σαν επίρρημα: «σχεδόν». δέκα ἔτη: αιτιατική της χρονικής διάρκειας.
- κερδέων: ασυναίρετος τύπος (στην αττική: κερδῶν). Ο Ξενοφών χρησιμοποιεί συχνά ιωνικούς και ποιητικούς τύπους.
- Ἐξὸν ἡμῖν … πολιτεύεσθαι: αιτιατική απόλυτη του απρόσωπου ἔξεστι, με εναντιωματική σημασία («ενώ μπορούσαμε»). Το πολιτεύεσθαι είναι υποκείμενο του ἐξόν.
- ἔστιν οὕς: = ἐνίους, «μερικούς».
- διὰ τὸ τοιαῦτα προσακούειν: έναρθρο απαρέμφατο σε εμπρόθετο της αιτίας, με εννοούμενο υποκείμενο τοὺς μεθ’ αὑτῶν (ετεροπροσωπία).
- ὡς οὐ χρείη, ὡς οὐδὲν δέοιντο: ειδικές με ευκτική του πλαγίου λόγου. τούτων τῶν κακῶν: γενική στο δέοιντο (δέομαί τινος).
- ἐψηφίσαντο … καταπαῦσαι, … ἑλέσθαι: τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του ἐψηφίσαντο.
Ερμηνεία
Ο μάντης και η μάχη (§18–19)
Ο Θρασύβουλος δεν επιτίθεται αμέσως· περιμένει, γιατί ο μάντης έχει πει ότι πρέπει πρώτα να πέσει ή να πληγωθεί κάποιος δικός τους. Ο ίδιος ο μάντης προβλέπει τη νίκη για τους άλλους και τον θάνατο για τον εαυτό του, και πετάγεται πρώτος στους εχθρούς σαν να τον σπρώχνει η μοίρα. Ο Ξενοφών, θρήσκος άνθρωπος, αφηγείται τη σκηνή με σεβασμό: η πρόβλεψη βγαίνει αληθινή (οὐκ ἐψεύσατο), και οι θεοί είναι, όπως είχε πει και ο Θρασύβουλος, με το μέρος των δημοκρατικών.
Στη μάχη σκοτώνεται ο Κριτίας. Οι νικητές παίρνουν τα όπλα των νεκρών, όπως συνηθιζόταν, αλλά δεν τους γδύνουν: δεν τους φέρονται σαν σε ξένους εχθρούς, γιατί είναι πολίτες. Η μικρή λεπτομέρεια ετοιμάζει τη σκηνή της συμφιλίωσης.
Ο λόγος του Κλεόκριτου (§20–22)
Μετά τη μάχη, οι δύο πλευρές πλησιάζουν και μιλούν. Ο Κλεόκριτος, κήρυκας των μυστών της Ελευσίνας, με δυνατή φωνή, ζητά σιωπή. Δεν είναι στρατηγός: η φωνή του είναι η φωνή της κοινής θρησκευτικής ζωής της πόλης. Ο λόγος του χτίζεται έτσι:
| Βήμα | Τι λέει | Πώς το λέει |
|---|---|---|
| Ερωτήματα | γιατί μας διώχνετε, γιατί θέλετε να μας σκοτώσετε | ρητορικές ερωτήσεις, ασύνδετο |
| Ό,τι μας ενώνει | λατρεία, γιορτές, χοροί, σχολείο, στρατός, κοινοί κίνδυνοι | παρακείμενοι, σύνθετα με συν- |
| Ικεσία | στο όνομα των θεών, της συγγένειας, της φιλίας: πάψτε | προστακτικές, όρκος (πρὸς θεῶν) |
| Ο ένοχος | οι Τριάκοντα σκότωσαν σε 8 μήνες σχεδόν περισσότερους απ' όσους οι Πελοποννήσιοι σε 10 χρόνια | σύγκριση, υπερθετικοί |
| Ο κοινός πόνος | κλάψαμε κι εμείς για μερικούς από τους νεκρούς σας | ἔστιν οὕς |
Οι παρακείμενοι (μετεσχήκαμεν, γεγενήμεθα, κεκινδυνεύκαμεν) δείχνουν δεσμούς που έγιναν στο παρελθόν και ισχύουν ακόμα. Τα σύνθετα με συν- (συγχορευταί, συμφοιτηταί, συστρατιῶται) λένε με τη μορφή τους το νόημα: ήταν πάντα μαζί. Και ο Κλεόκριτος δεν κατηγορεί τους πολίτες της πόλης· χωρίζει τους πολίτες από τους Τριάκοντα, που τους ονομάζει ἀνοσιωτάτους και υπεύθυνους για τον πιο αισχρό πόλεμο, τον εμφύλιο.
Η διάσπαση των Τρισχιλίων (§23)
Οι Τριάκοντα, την επόμενη μέρα, κάθονται ταπεινοὶ καὶ ἔρημοι: η εξουσία που στηριζόταν στον φόβο δεν έχει πια φίλους. Ο Ξενοφών δείχνει με ακρίβεια πώς χωρίζονται οι Τρισχίλιοι: όποιος είχε κάνει κάτι βιαιότερο φοβάται αντίποινα και θέλει να συνεχιστεί ο αγώνας· όποιος δεν είχε αδικήσει δεν έχει λόγο να υποστηρίζει τα δεινά. Η ένοχη συνείδηση κρατά τον εμφύλιο· η καθαρή συνείδηση τον σταματά. Λίγους μήνες αργότερα, το 403 π.Χ., με τη μεσολάβηση της Σπάρτης, η δημοκρατία αποκαταστάθηκε με αμνηστία: οι πολίτες ορκίστηκαν να μην εκδικηθούν για τα περασμένα (μὴ μνησικακεῖν).
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ερμηνευτική ερώτηση. «μετεσχήκαμεν δὲ ὑμῖν καὶ ἱερῶν τῶν σεμνοτάτων καὶ θυσιῶν καὶ ἑορτῶν τῶν καλλίστων, καὶ συγχορευταὶ καὶ συμφοιτηταὶ γεγενήμεθα καὶ συστρατιῶται»: Με ποια επιχειρήματα ο Κλεόκριτος προσπαθεί να συμφιλιώσει τους αντιπάλους;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ό,τι τους ενώνει. Θυμίζει όλους τους δεσμούς ανάμεσα στους πολίτες: κοινή λατρεία (ιεροτελεστίες, θυσίες, γιορτές), κοινή παιδεία (χοροί, σχολείο), κοινός στρατός και κοινοί κίνδυνοι για τη σωτηρία και την ελευθερία όλων. Οι παρακείμενοι δείχνουν ότι οι δεσμοί αυτοί ισχύουν ακόμα, και τα σύνθετα με συν- τονίζουν το «μαζί».
Η ικεσία. Ορκίζεται στους θεούς των γονιών, στη συγγένεια από αίμα και από γάμο, στη φιλία, και ζητά να πάψουν να αμαρτάνουν απέναντι στην πατρίδα. Ο εμφύλιος παρουσιάζεται ως ανοσιότητα, προσβολή σε θεούς και ανθρώπους.
Ο πραγματικός ένοχος. Δεν κατηγορεί τους πολίτες της πόλης· στρέφει την οργή στους Τριάκοντα, που για τα κέρδη τους σκότωσαν σε οκτώ μήνες σχεδόν περισσότερους Αθηναίους απ' όσους οι Πελοποννήσιοι σε δέκα χρόνια. Και κλείνει με τον κοινό πόνο: κι εμείς κλάψαμε για μερικούς από τους νεκρούς σας. Έτσι ανοίγει τον δρόμο για τη συμφιλίωση.
Παράδειγμα 2
Σύνταξη. «καὶ γὰρ ὁ μάντις παρήγγελλεν αὐτοῖς μὴ πρότερον ἐπιτίθεσθαι, πρὶν [ἂν] τῶν σφετέρων ἢ πέσοι τις ἢ τρωθείη»: Να αναγνωρίσεις το απαρέμφατο και τη δευτερεύουσα πρόταση, και να εξηγήσεις γιατί η πρόταση έχει ευκτική.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το απαρέμφατο. ἐπιτίθεσθαι: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του παρήγγελλεν (ρήμα που δηλώνει εντολή). Υποκείμενό του εννοείται το αὐτούς, από το αὐτοῖς του ρήματος, άλλο πρόσωπο από το υποκείμενο ὁ μάντις: ετεροπροσωπία. Η άρνηση είναι μή, όπως σε κάθε τελικό απαρέμφατο.
Η πρόταση. πρὶν … ἢ πέσοι τις ἢ τρωθείη: δευτερεύουσα χρονική, επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο ἐπιτίθεσθαι. Το πρότερον της κύριας προετοιμάζει το πρίν. Το τῶν σφετέρων είναι γενική διαιρετική στο τις.
Γιατί ευκτική. Η πρόταση εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (παρήγγελλεν) και αποδίδει τα λόγια του μάντη: είναι ευκτική του πλαγίου λόγου. Στον ευθύ λόγο θα είχαμε πρὶν ἂν … πέσῃ τις ἢ τρωθῇ (προσδοκώμενο). Γι’ αυτό ο εκδότης βάζει το ἂν σε αγκύλες: με ευκτική του πλαγίου λόγου το ἄν δεν χρειάζεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιοι από τους Τριάκοντα σκοτώθηκαν στη μάχη της Μουνιχίας;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι τα γεγονότα από τη Φυλή ως τη Μουνιχία και τον λόγο του Θρασύβουλου (Ελληνικά 2.4.1–17, από μετάφραση).
- Να μεταφράζεις τα Ελληνικά 2.4.18–23, τη μάχη, τον λόγο του Κλεόκριτου και την καθαίρεση των Τριάκοντα.
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο την αιτιατική απόλυτη, το απόλυτο απαρέμφατο, τον πλάγιο λόγο και τους παρακειμένους του λόγου.
- Να εξηγείς με ποια επιχειρήματα ο Κλεόκριτος καλεί σε συμφιλίωση τους πολίτες της πόλης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.