# Ξενοφών, Ελληνικά 2.3: οι Τριάκοντα, ο Κριτίας και ο Θηραμένης

> Η τρομοκρατία των Τριάκοντα, και η καταδίκη του Θηραμένη (το 2.3.11–16 από μετάφραση).

Αρχαία Ελληνικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/ancient-greek/thirty-tyrants

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι πώς οι Τριάκοντα από νομοθέτες έγιναν τύραννοι (Ελληνικά 2.3.11–16, από μετάφραση).
- Να μεταφράζεις τα Ελληνικά 2.3.50–56, τη «δίκη» και τον θάνατο του Θηραμένη.
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο την αιτιατική απόλυτη, την κατηγορηματική μετοχή, τον πλάγιο λόγο και το σχήμα κατὰ τὸ νοούμενον.
- Να εξηγείς πώς ο Ξενοφών δείχνει την ασέβεια του Κριτία και την ψυχραιμία του Θηραμένη.

## Το πλαίσιο

Η Αθήνα έχει παραδοθεί (άνοιξη του 404 π.Χ.). Λίγο μετά την κατεδάφιση των
τειχών, με τον Λύσανδρο παρόντα, η εκκλησία του δήμου εκλέγει **τριάντα άντρες**
με μία αποστολή: να γράψουν τους «πάτριους νόμους», το πολίτευμα με το οποίο θα
κυβερνηθεί στο εξής η πόλη. Ανάμεσά τους είναι ο **Κριτίας**, ακραίος
ολιγαρχικός, που είχε εξοριστεί από τη δημοκρατία, και ο **Θηραμένης**, ο
διαπραγματευτής της ειρήνης. Μέσα σε οκτώ μήνες το καθεστώς τους θα σκοτώσει
περίπου 1.500 ανθρώπους. Οι μεταγενέστεροι τους ονόμασαν **τριάκοντα
τυράννους**.

Η ενότητα έχει δύο μέρη: πώς οι Τριάκοντα πήραν την εξουσία (§11–16), και πώς
ο Κριτίας εξόντωσε τον Θηραμένη (§50–56).

> **Τι εξετάζεται**
>
> Οι §11–16 διδάσκονται **μόνο από μετάφραση**: εξετάζονται σε ερμηνευτικές
> ερωτήσεις, όχι σε μετάφραση, τύπους ή σύνταξη. Οι §50–56 διδάσκονται **από το
> πρωτότυπο**. Και τα δύο μέρη είναι ύλη για το ημερήσιο και το εσπερινό.

## Από νομοθέτες τύραννοι (§11–16, από μετάφραση)

Δική μας αφήγηση του περιεχομένου, παράγραφο προς παράγραφο.

| §  | Τι γίνεται                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |
| -- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| 11 | Οι Τριάκοντα εκλέγονται μόλις γκρεμίζονται τα τείχη, για να γράψουν νόμους. Τους νόμους όμως τους αναβάλλουν συνέχεια, ενώ διορίζουν τη βουλή και τις άλλες αρχές όπως θέλουν οι ίδιοι.                                                                                                                                                                           |
| 12 | Πρώτα συλλαμβάνουν και καταδικάζουν σε θάνατο τους γνωστούς **συκοφάντες** της δημοκρατίας, που ζούσαν από ψεύτικες καταγγελίες. Η βουλή τους καταδικάζει με ευχαρίστηση, και όσοι ξέρουν ότι δεν είναι τέτοιοι δεν ανησυχούν.                                                                                                                                    |
| 13 | Όταν αρχίζουν να σχεδιάζουν πώς θα κάνουν στην πόλη ό,τι θέλουν, στέλνουν στη Σπάρτη τον Αισχίνη και τον Αριστοτέλη να πείσουν τον Λύσανδρο να τους στείλει φρουρά, «ώσπου να βγάλουν από τη μέση τους κακούς». Τη φρουρά θα τη συντηρούν οι ίδιοι.                                                                                                               |
| 14 | Έρχονται Σπαρτιάτες φρουροί με αρμοστή τον **Καλλίβιο**. Οι Τριάκοντα τον κολακεύουν με κάθε τρόπο, για να επαινεί ό,τι κάνουν, και με τους στρατιώτες του συλλαμβάνουν πια όχι τους «κακούς», αλλά όποιον φοβούνται ότι δεν θα ανεχτεί να παραμεριστεί και θα βρει οπαδούς.                                                                                      |
| 15 | Στην αρχή ο Κριτίας και ο Θηραμένης είναι σύμφωνοι και φίλοι. Ο Κριτίας όμως βιάζεται να σκοτώνει πολλούς, γιατί είχε εξοριστεί από τον δήμο. Ο Θηραμένης αντιδρά: δεν είναι λογικό να θανατώνεις κάποιον μόνο επειδή τον τιμούσε ο λαός, αφού δεν έβλαψε τους «καλούς κἀγαθούς». «Κι εσύ κι εγώ», του λέει, «είπαμε και κάναμε πολλά για να αρέσουμε στην πόλη». |
| 16 | Ο Κριτίας απαντά (ακόμα φιλικά) ότι όποιος θέλει να έχει περισσότερα πρέπει να βγάζει από τη μέση όσους μπορούν να τον εμποδίσουν, και ότι το να είναι τριάντα κι όχι ένας δεν κάνει την εξουσία τους λιγότερο τυραννίδα.                                                                                                                                         |

Η απάντηση του Κριτία στην §16, στο πρωτότυπο, είναι η πιο ωμή ομολογία
τυραννίας της ύλης:

> εἰ δέ, ὅτι τριάκοντά ἐσμεν καὶ οὐχ εἷς, ἧττόν τι οἴει ὥσπερ τυραννίδος
> ταύτης τῆς ἀρχῆς χρῆναι ἐπιμελεῖσθαι, εὐήθης εἶ.
>
> Ξενοφών, *Ἑλληνικά* 2.3.16 (κείμενο Perseus Digital Library, έκδοση E. C.
> Marchant)

«Κι αν νομίζεις ότι, επειδή είμαστε τριάντα κι όχι ένας, πρέπει να φροντίζουμε
αυτή την εξουσία λιγότερο απ’ ό,τι μια τυραννίδα, είσαι αφελής» (δική μας
μετάφραση).

### Τι δείχνει η αφήγηση

Ο Ξενοφών δείχνει την εξουσία να **κλιμακώνεται** βήμα βήμα. Οι Τριάκοντα
εκλέγονται με φαινομενικά νόμιμη διαδικασία και για προσωρινό έργο· το έργο
αυτό δεν γίνεται ποτέ. Χτυπούν πρώτα τους μισητούς συκοφάντες, ώστε οι
πολίτες να επικροτήσουν· ύστερα φέρνουν ξένη φρουρά· ύστερα χτυπούν όποιον
μπορεί να αντισταθεί. Και η κοινωνία σιωπά, γιατί κάθε φορά κάποιος άλλος είναι
ο στόχος. Στο τέλος, ο Κριτίας λέει ανοιχτά τη λέξη: **τυραννίς**.

### Ως τη δίκη (§17–49, περίληψη)

Ο Θηραμένης προειδοποιεί ότι η βία θα φέρει αντίδραση και ζητά να μοιραστεί η
εξουσία με περισσότερους. Οι Τριάκοντα φτιάχνουν έναν κατάλογο **Τρισχιλίων**
πολιτών με δικαιώματα και αφοπλίζουν όλους τους άλλους. Οι φόνοι πληθαίνουν,
συχνά για τις περιουσίες των θυμάτων· κάθε ένας από τους Τριάκοντα πρέπει να
συλλάβει έναν πλούσιο μέτοικο. Ο Θηραμένης αρνείται. Τότε ο Κριτίας τον
κατηγορεί στη βουλή, μπροστά σε νέους με μαχαίρια κάτω από τα ρούχα, ως
προδότη και **κόθορνο**: σαν το παπούτσι των ηθοποιών που ταιριάζει και στα δύο
πόδια, έτσι κι εκείνος αλλάζει παράταξη. Ο Θηραμένης απολογείται ότι πάντα
πολέμησε τις ακρότητες, και των δημοκρατικών και των ολιγαρχικών.

## Το κείμενο (§50–56)

> **§50** Ὡς δ’ εἰπὼν ταῦτα ἐπαύσατο, καὶ ἡ βουλὴ δήλη ἐγένετο εὐμενῶς
> ἐπιθορυβήσασα, γνοὺς ὁ Κριτίας ὅτι εἰ ἐπιτρέψοι τῇ βουλῇ διαψηφίζεσθαι περὶ
> αὐτοῦ, ἀναφεύξοιτο, καὶ τοῦτο οὐ βιωτὸν ἡγησάμενος, προσελθὼν καὶ διαλεχθείς
> τι τοῖς τριάκοντα ἐξῆλθε, καὶ ἐπιστῆναι ἐκέλευσε τοὺς τὰ ἐγχειρίδια ἔχοντας
> φανερῶς τῇ βουλῇ ἐπὶ τοῖς δρυφάκτοις.
>
> **§51** Πάλιν δὲ εἰσελθὼν εἶπεν· «Ἐγώ, ὦ βουλή, νομίζω προστάτου ἔργον εἶναι
> οἵου δεῖ, ὃς ἂν ὁρῶν τοὺς φίλους ἐξαπατωμένους μὴ ἐπιτρέπῃ. Καὶ ἐγὼ οὖν τοῦτο
> ποιήσω. Καὶ γὰρ οἵδε οἱ ἐφεστηκότες οὔ φασιν ἡμῖν ἐπιτρέψειν, εἰ ἀνήσομεν
> ἄνδρα τὸν φανερῶς τὴν ὀλιγαρχίαν λυμαινόμενον. Ἔστι δὲ ἐν τοῖς καινοῖς νόμοις
> τῶν μὲν ἐν τοῖς τρισχιλίοις ὄντων μηδένα ἀποθνῄσκειν ἄνευ τῆς ὑμετέρας ψήφου,
> τῶν δ’ ἔξω τοῦ καταλόγου κυρίους εἶναι τοὺς τριάκοντα θανατοῦν. Ἐγὼ οὖν, ἔφη,
> Θηραμένην τουτονὶ ἐξαλείφω ἐκ τοῦ καταλόγου, συνδοκοῦν ἅπασιν ἡμῖν. Καὶ
> τοῦτον, ἔφη, ἡμεῖς θανατοῦμεν».
>
> **§52** Ἀκούσας ταῦτα ὁ Θηραμένης ἀνεπήδησεν ἐπὶ τὴν ἑστίαν καὶ εἶπεν· «Ἐγὼ
> δ’, ἔφη, ὦ ἄνδρες, ἱκετεύω τὰ πάντων ἐννομώτατα, μὴ ἐπὶ Κριτίᾳ εἶναι
> ἐξαλείφειν μήτε ἐμὲ μήτε ὑμῶν ὃν ἂν βούληται, ἀλλ’ ὅνπερ νόμον οὗτοι ἔγραψαν
> περὶ τῶν ἐν τῷ καταλόγῳ, κατὰ τοῦτον καὶ ὑμῖν καὶ ἐμοὶ τὴν κρίσιν εἶναι.
>
> **§53** Καὶ τοῦτο μέν, ἔφη, μὰ τοὺς θεοὺς οὐκ ἀγνοῶ, ὅτι οὐδέν μοι ἀρκέσει ὅδε
> ὁ βωμός, ἀλλὰ βούλομαι καὶ τοῦτο ἐπιδεῖξαι, ὅτι οὗτοι οὐ μόνον εἰσὶ περὶ
> ἀνθρώπους ἀδικώτατοι, ἀλλὰ καὶ περὶ θεοὺς ἀσεβέστατοι. Ὑμῶν μέντοι, ἔφη, ὦ
> ἄνδρες καλοὶ κἀγαθοί, θαυμάζω, εἰ μὴ βοηθήσετε ὑμῖν αὐτοῖς, καὶ ταῦτα
> γιγνώσκοντες ὅτι οὐδὲν τὸ ἐμὸν ὄνομα εὐεξαλειπτότερον ἢ τὸ ὑμῶν ἑκάστου».
>
> **§54** Ἐκ δὲ τούτου ἐκέλευσε μὲν ὁ τῶν τριάκοντα κῆρυξ τοὺς ἕνδεκα ἐπὶ τὸν
> Θηραμένην· ἐκεῖνοι δὲ εἰσελθόντες σὺν τοῖς ὑπηρέταις, ἡγουμένου αὐτῶν Σατύρου
> τοῦ θρασυτάτου τε καὶ ἀναιδεστάτου, εἶπε μὲν ὁ Κριτίας· «Παραδίδομεν ὑμῖν,
> ἔφη, Θηραμένην τουτονὶ κατακεκριμένον κατὰ τὸν νόμον.
>
> **§55** Ὑμεῖς δὲ λαβόντες καὶ ἀπαγαγόντες \[οἱ ἕνδεκα] οὗ δεῖ τὰ ἐκ τούτων
> πράττετε». Ὡς δὲ ταῦτα εἶπεν, εἷλκε μὲν ἀπὸ τοῦ βωμοῦ ὁ Σάτυρος, εἷλκον δὲ οἱ
> ὑπηρέται. Ὁ δὲ Θηραμένης ὥσπερ εἰκὸς καὶ θεοὺς ἐπεκαλεῖτο καὶ ἀνθρώπους
> καθορᾶν τὰ γιγνόμενα. Ἡ δὲ βουλὴ ἡσυχίαν εἶχεν, ὁρῶσα καὶ τοὺς ἐπὶ τοῖς
> δρυφάκτοις ὁμοίους Σατύρῳ καὶ τὸ ἔμπροσθεν τοῦ βουλευτηρίου πλῆρες τῶν
> φρουρῶν, καὶ οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι ἐγχειρίδια ἔχοντες παρῆσαν.
>
> **§56** Οἱ δ’ ἀπήγαγον τὸν ἄνδρα διὰ τῆς ἀγορᾶς μάλα μεγάλῃ τῇ φωνῇ δηλοῦντα
> οἷα ἔπασχε. Λέγεται δ’ ἓν ῥῆμα καὶ τοῦτο αὐτοῦ. Ὡς εἶπεν ὁ Σάτυρος ὅτι
> οἰμώξοιτο, εἰ μὴ σιωπήσειεν, ἐπήρετο· «Ἂν δὲ σιωπῶ, οὐκ ἄρ’, ἔφη,
> οἰμώξομαι;» καὶ ἐπεί γε ἀποθνῄσκειν ἀναγκαζόμενος τὸ κώνειον ἔπιε, τὸ
> λειπόμενον ἔφασαν ἀποκοτταβίσαντα εἰπεῖν αὐτόν· «Κριτίᾳ τοῦτ’ ἔστω τῷ καλῷ».
> Καὶ τοῦτο μὲν οὐκ ἀγνοῶ, ὅτι ταῦτα ἀποφθέγματα οὐκ ἀξιόλογα, ἐκεῖνο δὲ κρίνω
> τοῦ ἀνδρὸς ἀγαστόν, τὸ τοῦ θανάτου παρεστηκότος μήτε τὸ φρόνιμον μήτε τὸ
> παιγνιῶδες ἀπολιπεῖν ἐκ τῆς ψυχῆς.
>
> Ξενοφών, *Ἑλληνικά* 2.3.50–56

Οι αγκύλες στο «\[οἱ ἕνδεκα]» είναι του εκδότη: οι λέξεις υπάρχουν στα
χειρόγραφα, αλλά ο εκδότης πιστεύει ότι πρόσθεσε κάποιος αργότερα.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή στο κείμενο. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                                    | Μετάφραση                                                                                                                                                      |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Ὡς δ’ εἰπὼν ταῦτα ἐπαύσατο, καὶ ἡ βουλὴ δήλη ἐγένετο εὐμενῶς ἐπιθορυβήσασα,                                                       | Όταν (ο Θηραμένης) τελείωσε όσα είχε να πει και φάνηκε καθαρά ότι η βουλή τον επιδοκίμασε με ευμενή θόρυβο,                                                    |
| γνοὺς ὁ Κριτίας ὅτι εἰ ἐπιτρέψοι τῇ βουλῇ διαψηφίζεσθαι περὶ αὐτοῦ, ἀναφεύξοιτο,                                                  | ο Κριτίας κατάλαβε ότι, αν άφηνε τη βουλή να ψηφίσει γι’ αυτόν, θα γλίτωνε,                                                                                    |
| καὶ τοῦτο οὐ βιωτὸν ἡγησάμενος, προσελθὼν καὶ διαλεχθείς τι τοῖς τριάκοντα ἐξῆλθε,                                                | και, επειδή θεωρούσε αυτό ανυπόφορο, πλησίασε τους Τριάκοντα, τους είπε κάτι και βγήκε έξω,                                                                    |
| καὶ ἐπιστῆναι ἐκέλευσε τοὺς τὰ ἐγχειρίδια ἔχοντας φανερῶς τῇ βουλῇ ἐπὶ τοῖς δρυφάκτοις.                                           | και πρόσταξε όσους είχαν τα μαχαίρια να σταθούν στα κιγκλιδώματα, εκεί που θα τους έβλεπε η βουλή.                                                             |
| Πάλιν δὲ εἰσελθὼν εἶπεν· «Ἐγώ, ὦ βουλή, νομίζω προστάτου ἔργον εἶναι οἵου δεῖ,                                                    | Κι αφού μπήκε πάλι, είπε: «Εγώ, βουλευτές, θεωρώ ότι είναι χρέος ενός ηγέτη, τέτοιου που πρέπει να είναι,                                                      |
| ὃς ἂν ὁρῶν τοὺς φίλους ἐξαπατωμένους μὴ ἐπιτρέπῃ.                                                                                 | να μην το επιτρέπει, όταν βλέπει τους φίλους του να εξαπατώνται.                                                                                               |
| Καὶ ἐγὼ οὖν τοῦτο ποιήσω.                                                                                                         | Αυτό λοιπόν θα κάνω κι εγώ.                                                                                                                                    |
| Καὶ γὰρ οἵδε οἱ ἐφεστηκότες οὔ φασιν ἡμῖν ἐπιτρέψειν, εἰ ἀνήσομεν ἄνδρα τὸν φανερῶς τὴν ὀλιγαρχίαν λυμαινόμενον.                  | Γιατί κι αυτοί εδώ που στέκονται (στα κιγκλιδώματα) λένε ότι δεν θα μας το επιτρέψουν, αν αφήσουμε ελεύθερο τον άνθρωπο που φανερά βλάπτει την ολιγαρχία.      |
| Ἔστι δὲ ἐν τοῖς καινοῖς νόμοις τῶν μὲν ἐν τοῖς τρισχιλίοις ὄντων μηδένα ἀποθνῄσκειν ἄνευ τῆς ὑμετέρας ψήφου,                      | Και στους νέους νόμους ορίζεται κανείς από όσους ανήκουν στους Τρισχίλιους να μη θανατώνεται χωρίς τη δική σας ψήφο,                                           |
| τῶν δ’ ἔξω τοῦ καταλόγου κυρίους εἶναι τοὺς τριάκοντα θανατοῦν.                                                                   | ενώ όσους είναι έξω από τον κατάλογο να έχουν το δικαίωμα οι Τριάκοντα να τους θανατώνουν.                                                                     |
| Ἐγὼ οὖν, ἔφη, Θηραμένην τουτονὶ ἐξαλείφω ἐκ τοῦ καταλόγου, συνδοκοῦν ἅπασιν ἡμῖν.                                                 | Εγώ λοιπόν», είπε, «σβήνω αυτόν εδώ τον Θηραμένη από τον κατάλογο, με τη σύμφωνη γνώμη όλων μας.                                                               |
| Καὶ τοῦτον, ἔφη, ἡμεῖς θανατοῦμεν».                                                                                               | Και αυτόν», είπε, «εμείς τον καταδικάζουμε σε θάνατο».                                                                                                         |
| Ἀκούσας ταῦτα ὁ Θηραμένης ἀνεπήδησεν ἐπὶ τὴν ἑστίαν καὶ εἶπεν·                                                                    | Μόλις τα άκουσε αυτά ο Θηραμένης, πήδηξε πάνω στον βωμό της Εστίας και είπε:                                                                                   |
| «Ἐγὼ δ’, ἔφη, ὦ ἄνδρες, ἱκετεύω τὰ πάντων ἐννομώτατα,                                                                             | «Κι εγώ, άνδρες βουλευτές, σας ικετεύω για το πιο νόμιμο απ’ όλα:                                                                                              |
| μὴ ἐπὶ Κριτίᾳ εἶναι ἐξαλείφειν μήτε ἐμὲ μήτε ὑμῶν ὃν ἂν βούληται,                                                                 | να μην εξαρτάται από τον Κριτία να σβήνει ούτε εμένα ούτε όποιον από εσάς θέλει,                                                                               |
| ἀλλ’ ὅνπερ νόμον οὗτοι ἔγραψαν περὶ τῶν ἐν τῷ καταλόγῳ, κατὰ τοῦτον καὶ ὑμῖν καὶ ἐμοὶ τὴν κρίσιν εἶναι.                           | αλλά, σύμφωνα με τον νόμο που έγραψαν αυτοί για όσους είναι στον κατάλογο, σύμφωνα μ’ αυτόν να δικαζόμαστε κι εσείς κι εγώ.                                    |
| Καὶ τοῦτο μέν, ἔφη, μὰ τοὺς θεοὺς οὐκ ἀγνοῶ, ὅτι οὐδέν μοι ἀρκέσει ὅδε ὁ βωμός,                                                   | Κι αυτό το ξέρω πολύ καλά, μα τους θεούς, ότι σε τίποτα δεν θα με βοηθήσει αυτός εδώ ο βωμός,                                                                  |
| ἀλλὰ βούλομαι καὶ τοῦτο ἐπιδεῖξαι, ὅτι οὗτοι οὐ μόνον εἰσὶ περὶ ἀνθρώπους ἀδικώτατοι, ἀλλὰ καὶ περὶ θεοὺς ἀσεβέστατοι.            | αλλά θέλω να δείξω κι αυτό: ότι αυτοί εδώ δεν είναι μόνο οι πιο άδικοι απέναντι στους ανθρώπους, αλλά και οι πιο ασεβείς απέναντι στους θεούς.                 |
| Ὑμῶν μέντοι, ἔφη, ὦ ἄνδρες καλοὶ κἀγαθοί, θαυμάζω, εἰ μὴ βοηθήσετε ὑμῖν αὐτοῖς,                                                   | Με σας όμως, καλοί κἀγαθοί άνδρες, απορώ, αν δεν θα βοηθήσετε τον εαυτό σας,                                                                                   |
| καὶ ταῦτα γιγνώσκοντες ὅτι οὐδὲν τὸ ἐμὸν ὄνομα εὐεξαλειπτότερον ἢ τὸ ὑμῶν ἑκάστου».                                               | και μάλιστα ενώ ξέρετε ότι το δικό μου όνομα δεν σβήνεται καθόλου πιο εύκολα από το όνομα του καθενός σας».                                                    |
| Ἐκ δὲ τούτου ἐκέλευσε μὲν ὁ τῶν τριάκοντα κῆρυξ τοὺς ἕνδεκα ἐπὶ τὸν Θηραμένην·                                                    | Ύστερα από αυτό ο κήρυκας των Τριάκοντα πρόσταξε τους Έντεκα να πιάσουν τον Θηραμένη·                                                                          |
| ἐκεῖνοι δὲ εἰσελθόντες σὺν τοῖς ὑπηρέταις, ἡγουμένου αὐτῶν Σατύρου τοῦ θρασυτάτου τε καὶ ἀναιδεστάτου, εἶπε μὲν ὁ Κριτίας·        | κι όταν εκείνοι μπήκαν με τους βοηθούς τους, με επικεφαλής τον Σάτυρο, τον πιο θρασύ και τον πιο αδιάντροπο, ο Κριτίας είπε:                                   |
| «Παραδίδομεν ὑμῖν, ἔφη, Θηραμένην τουτονὶ κατακεκριμένον κατὰ τὸν νόμον.                                                          | «Σας παραδίνουμε αυτόν εδώ τον Θηραμένη, καταδικασμένο σύμφωνα με τον νόμο.                                                                                    |
| Ὑμεῖς δὲ λαβόντες καὶ ἀπαγαγόντες \[οἱ ἕνδεκα] οὗ δεῖ τὰ ἐκ τούτων πράττετε».                                                     | Κι εσείς, \[οι Έντεκα,] πάρτε τον, οδηγήστε τον εκεί που πρέπει και κάντε τα υπόλοιπα».                                                                        |
| Ὡς δὲ ταῦτα εἶπεν, εἷλκε μὲν ἀπὸ τοῦ βωμοῦ ὁ Σάτυρος, εἷλκον δὲ οἱ ὑπηρέται.                                                      | Μόλις το είπε αυτό, τον τραβούσε από τον βωμό ο Σάτυρος, τον τραβούσαν και οι βοηθοί.                                                                          |
| Ὁ δὲ Θηραμένης ὥσπερ εἰκὸς καὶ θεοὺς ἐπεκαλεῖτο καὶ ἀνθρώπους καθορᾶν τὰ γιγνόμενα.                                               | Ο Θηραμένης, όπως ήταν φυσικό, καλούσε και θεούς και ανθρώπους να δουν όσα γίνονταν.                                                                           |
| Ἡ δὲ βουλὴ ἡσυχίαν εἶχεν, ὁρῶσα καὶ τοὺς ἐπὶ τοῖς δρυφάκτοις ὁμοίους Σατύρῳ καὶ τὸ ἔμπροσθεν τοῦ βουλευτηρίου πλῆρες τῶν φρουρῶν, | Η βουλή έμενε σιωπηλή, γιατί έβλεπε ότι και όσοι στέκονταν στα κιγκλιδώματα ήταν σαν τον Σάτυρο και ότι ο χώρος μπροστά στο βουλευτήριο ήταν γεμάτος φρουρούς, |
| καὶ οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι ἐγχειρίδια ἔχοντες παρῆσαν.                                                                                | και γιατί (οι βουλευτές) ήξεραν καλά ότι ήταν εκεί κρατώντας μαχαίρια.                                                                                         |
| Οἱ δ’ ἀπήγαγον τὸν ἄνδρα διὰ τῆς ἀγορᾶς μάλα μεγάλῃ τῇ φωνῇ δηλοῦντα οἷα ἔπασχε.                                                  | Εκείνοι οδήγησαν τον άνθρωπο μέσα από την αγορά, ενώ αυτός φώναζε δυνατά τι πάθαινε.                                                                           |
| Λέγεται δ’ ἓν ῥῆμα καὶ τοῦτο αὐτοῦ.                                                                                               | Λέγεται κι αυτό το λόγιό του.                                                                                                                                  |
| Ὡς εἶπεν ὁ Σάτυρος ὅτι οἰμώξοιτο, εἰ μὴ σιωπήσειεν, ἐπήρετο· «Ἂν δὲ σιωπῶ, οὐκ ἄρ’, ἔφη, οἰμώξομαι;»                              | Όταν ο Σάτυρος του είπε ότι θα το κλάψει, αν δεν σωπάσει, εκείνος ρώτησε: «Κι αν σωπάσω, δεν θα το κλάψω λοιπόν;»                                              |
| καὶ ἐπεί γε ἀποθνῄσκειν ἀναγκαζόμενος τὸ κώνειον ἔπιε,                                                                            | Κι όταν, αναγκασμένος να πεθάνει, ήπιε το κώνειο,                                                                                                              |
| τὸ λειπόμενον ἔφασαν ἀποκοτταβίσαντα εἰπεῖν αὐτόν· «Κριτίᾳ τοῦτ’ ἔστω τῷ καλῷ».                                                   | λένε ότι πέταξε το υπόλοιπο, όπως στο παιχνίδι του κοττάβου, και είπε: «Αυτό ας είναι για τον ωραίο Κριτία».                                                   |
| Καὶ τοῦτο μὲν οὐκ ἀγνοῶ, ὅτι ταῦτα ἀποφθέγματα οὐκ ἀξιόλογα,                                                                      | Και το ξέρω βέβαια ότι αυτά τα λόγια δεν είναι αξιόλογα,                                                                                                       |
| ἐκεῖνο δὲ κρίνω τοῦ ἀνδρὸς ἀγαστόν, τὸ τοῦ θανάτου παρεστηκότος μήτε τὸ φρόνιμον μήτε τὸ παιγνιῶδες ἀπολιπεῖν ἐκ τῆς ψυχῆς.       | εκείνο όμως κρίνω αξιοθαύμαστο στον άνθρωπο: ότι, ενώ ο θάνατος στεκόταν δίπλα του, δεν έχασε από την ψυχή του ούτε τη φρόνηση ούτε τη διάθεση για αστείο.     |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                            | Σημασία στο κείμενο                                         |
| ------------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| ἐπιθορυβέω, -ῶ                  | επιδοκιμάζω με φωνές                                        |
| διαψηφίζομαι                    | ψηφίζω                                                      |
| ἀναφεύγω                        | γλιτώνω, αθωώνομαι                                          |
| βιωτός, -ή, -όν                 | υποφερτός, που μπορεί να τον ζήσει κανείς                   |
| ἐγχειρίδιον, τό                 | μαχαίρι, εγχειρίδιο                                         |
| δρύφακτοι, οἱ                   | ξύλινα κιγκλιδώματα που χώριζαν τους βουλευτές από το κοινό |
| προστάτης, ὁ                    | ηγέτης, αρχηγός                                             |
| ἐφίσταμαι (μτχ. πρκ. ἐφεστηκώς) | στέκομαι κοντά, επιβλέπω                                    |
| ἀνίημι (μέλλ. ἀνήσω)            | αφήνω ελεύθερο                                              |
| λυμαίνομαι                      | βλάπτω, καταστρέφω                                          |
| κατάλογος, ὁ                    | ο κατάλογος των Τρισχιλίων με πολιτικά δικαιώματα           |
| ἐξαλείφω                        | σβήνω                                                       |
| ἑστία, ἡ                        | ο βωμός της Εστίας στο βουλευτήριο                          |
| ἱκετεύω                         | παρακαλώ ικετευτικά                                         |
| ἀρκέω, -ῶ                       | βοηθώ, φτάνω για να σώσω                                    |
| οἱ ἕνδεκα                       | οι Έντεκα, άρχοντες των φυλακών και των εκτελέσεων          |
| ὑπηρέτης, ὁ                     | βοηθός, κλητήρας                                            |
| ἀναιδής, -ές                    | αδιάντροπος                                                 |
| ἕλκω (παρατ. εἷλκον)            | τραβώ, σέρνω                                                |
| οἰμώζω (μέλλ. οἰμώξομαι)        | κλαίω· «θα το κλάψεις», δηλαδή θα το πληρώσεις              |
| κώνειον, τό                     | το δηλητήριο των εκτελέσεων                                 |
| ἀποκοτταβίζω                    | πετώ το υπόλοιπο ποτό, όπως στο παιχνίδι του κοττάβου       |
| ἀπόφθεγμα, τό                   | σύντομο, πνευματώδες λόγιο                                  |
| ἀγαστός, -ή, -όν                | αξιοθαύμαστος                                               |
| παιγνιώδης, -ες                 | παιχνιδιάρης, αστείος                                       |

Ο **κότταβος** ήταν παιχνίδι των συμποσίων: ο συμποσιαστής πετούσε την
τελευταία σταγόνα κρασί από την κύλικά του σε έναν στόχο, λέγοντας το όνομα
του αγαπημένου του, «για τον ωραίο …». Ο Θηραμένης κάνει το ίδιο με το
δηλητήριο, και αφιερώνει τον «θάνατο» στον Κριτία.

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου    | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής  |
| -------------------- | ------------------------------------ |
| εὐμενῶς (εὐμενής)    | ευμένεια, δυσμενής, μένος            |
| ψήφου (ψῆφος)        | ψηφίζω, ψηφοφορία, ψήφισμα, ψηφίο    |
| ἐξαλείφω             | αλοιφή, εξάλειψη, ανεξάλειπτος       |
| ἀσεβέστατοι (ἀσεβής) | σέβας, σεβασμός, ευσέβεια, ασέβεια   |
| κρίσιν (κρίσις)      | κρίνω, κριτής, κριτήριο, διάκριση    |
| φωνῇ (φωνή)          | φωνάζω, φωνήεν, συμφωνία, μικρόφωνο  |
| ψυχῆς (ψυχή)         | ψυχικός, ψυχολογία, εμψυχώνω, άψυχος |

## Η γλώσσα του κειμένου

### Τύποι που ζητούνται συχνά

| Τύπος        | Από το ρήμα                | Τι είναι                                       |
| ------------ | -------------------------- | ---------------------------------------------- |
| γνούς        | γιγνώσκω                   | μετοχή αορίστου β΄, ονομ. ενικ. αρσ.           |
| ἐπιτρέψοι    | ἐπιτρέπω                   | γ΄ ενικό ευκτικής αορίστου α΄                  |
| ἀναφεύξοιτο  | ἀναφεύγω                   | γ΄ ενικό ευκτικής μέλλοντα (μέλλ. ἀναφεύξομαι) |
| διαλεχθείς   | διαλέγομαι                 | μετοχή αορίστου, παθητικός τύπος               |
| ἐπιστῆναι    | ἐφίστημι (αόρ. β΄ ἐπέστην) | απαρέμφατο αορίστου β΄                         |
| ἐφεστηκότες  | ἐφίστημι                   | μετοχή παρακειμένου, ονομ. πληθ. αρσ.          |
| ἀνήσομεν     | ἀνίημι                     | α΄ πληθ. οριστικής μέλλοντα                    |
| ἀπαγαγόντες  | ἀπάγω                      | μετοχή αορίστου β΄                             |
| ἐπήρετο      | ἐπερωτῶ                    | γ΄ ενικό οριστικής αορίστου β΄ (ἐπηρόμην)      |
| ἔπιε         | πίνω                       | γ΄ ενικό οριστικής αορίστου β΄                 |
| ἔστω         | εἰμί                       | γ΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα                 |
| παρεστηκότος | παρίστημι                  | μετοχή παρακειμένου, γεν. ενικ. αρσ.           |

### Η σύνταξη

- *ἡ βουλὴ δήλη ἐγένετο … ἐπιθορυβήσασα*: **κατηγορηματική μετοχή** στο
  *δήλη ἐγένετο* (προσωπική σύνταξη του *δῆλός εἰμι*): «φάνηκε ότι η βουλή
  επιδοκίμασε».
- *γνοὺς ὅτι εἰ ἐπιτρέψοι …, ἀναφεύξοιτο*: ειδική πρόταση με **ευκτική του
  πλαγίου λόγου**. Μέσα της ένας υποθετικός λόγος, επίσης σε πλάγιο λόγο. Στον
  ευθύ λόγο ο Κριτίας θα σκεφτόταν: *ἐὰν ἐπιτρέψω, ἀναφεύξεται*. Και το
  *ἀναφεύξοιτο* είναι σπάνια **ευκτική μέλλοντα**: υπάρχει μόνο στον πλάγιο λόγο.
- *τοῦτο οὐ βιωτὸν ἡγησάμενος*: το *βιωτόν* είναι **κατηγορούμενο** στο
  αντικείμενο *τοῦτο*. *ἡγησάμενος*: αιτιολογική μετοχή.
- *τοὺς … ἔχοντας*: επιθετική μετοχή, ως ουσιαστικό· **υποκείμενο** του
  απαρεμφάτου *ἐπιστῆναι* (ετεροπροσωπία).
- *προστάτου ἔργον εἶναι*: γενική **κτητική** ως κατηγορούμενο («είναι έργο
  του ηγέτη»).
- *ὁρῶν τοὺς φίλους ἐξαπατωμένους*: το *ἐξαπατωμένους* είναι κατηγορηματική
  μετοχή στο *ὁρῶν* (ρήμα αίσθησης).
- *συνδοκοῦν ἅπασιν ἡμῖν*: **αιτιατική απόλυτη** του απρόσωπου *συνδοκεῖ*. Τα
  απρόσωπα ρήματα κάνουν απόλυτη μετοχή σε αιτιατική, όχι σε γενική.
- *ἱκετεύω τὰ πάντων ἐννομώτατα*: το *ἐννομώτατα* είναι **σύστοιχο
  αντικείμενο** του *ἱκετεύω* (ικετεύω ικεσία πάρα πολύ νόμιμη). Το περιεχόμενο
  το εξηγούν τα απαρέμφατα *μὴ … εἶναι* και *εἶναι*, με άρνηση *μή*, γιατί
  είναι **βουλητικά**.
- *ὅνπερ νόμον … κατὰ τοῦτον*: το ουσιαστικό *νόμον* μπήκε μέσα στην
  αναφορική πρόταση, αντί να μείνει πριν από αυτήν: **ενσωμάτωση του
  προηγούμενου**.
- *θαυμάζω, εἰ μὴ βοηθήσετε*: μετά από ρήματα ψυχικού πάθους (*θαυμάζω*), το
  *εἰ* εισάγει **αιτιολογική** πρόταση, που παρουσιάζει την αιτία σαν υπόθεση.
  *Ὑμῶν*: γενική της αιτίας στο *θαυμάζω*.
- *ἐκεῖνοι δὲ εἰσελθόντες … εἶπε μὲν ὁ Κριτίας*: η περίοδος αρχίζει με
  υποκείμενο τους Έντεκα και συνεχίζει με υποκείμενο τον Κριτία:
  **ανακόλουθο**. *ἡγουμένου Σατύρου*: γενική απόλυτη.
- *Ἡ δὲ βουλὴ … ὁρῶσα … καὶ οὐκ ἀγνοοῦντες*: πρώτα ενικός (η βουλή ως σώμα),
  ύστερα πληθυντικός (οι βουλευτές): **σχήμα κατὰ τὸ νοούμενον**. Το *οὐκ
  ἀγνοοῦντες* είναι **λιτότητα**: «ξέροντας πολύ καλά».
- *ὅτι οἰμώξοιτο, εἰ μὴ σιωπήσειεν*: πάλι πλάγιος λόγος με ευκτική μέλλοντα.
  Στον ευθύ λόγο ο Σάτυρος είπε: *οἰμώξει, ἐὰν μὴ σιωπήσῃς*.
- *τὸ … ἀπολιπεῖν*: **έναρθρο απαρέμφατο**, επεξήγηση στο *ἐκεῖνο*. *τοῦ
  θανάτου παρεστηκότος*: γενική απόλυτη, εναντιωματική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τη φράση του Κριτία*

## Ερμηνεία

### Μια παρωδία δίκης

Η βουλή, αν και διορισμένη από τους ίδιους τους Τριάκοντα, δείχνει με τον
θόρυβό της ότι **πείστηκε** από τον Θηραμένη. Ο Κριτίας το βλέπει και
καταλαβαίνει ότι, αν ψηφίσουν, ο αντίπαλός του θα αθωωθεί. Δεν προσπαθεί να
πείσει· αλλάζει τους κανόνες. Βάζει τους οπλισμένους νέους στα κιγκλιδώματα,
**φανερῶς τῇ βουλῇ**, για να τους βλέπουν οι βουλευτές, και ύστερα χρησιμοποιεί
τον ίδιο του τον νόμο: όσοι είναι στον κατάλογο δικάζονται από τη βουλή, όσοι
είναι έξω πεθαίνουν με απόφαση των Τριάκοντα. Άρα σβήνει τον Θηραμένη από τον
κατάλογο, και τον καταδικάζει ο ίδιος.

Η υποκρισία είναι στα λόγια: μιλά για **χρέος του ηγέτη** να προστατεύει τους
φίλους του από την εξαπάτηση, επικαλείται **συμφωνία όλων** (*συνδοκοῦν
ἅπασιν ἡμῖν*), και παραδίνει τον Θηραμένη **κατακεκριμένον κατὰ τὸν νόμον**.
Όλο το λεξιλόγιο της νομιμότητας υπάρχει· νομιμότητα δεν υπάρχει.

### Το επιχείρημα του Θηραμένη

Ο Θηραμένης καταφεύγει στον **βωμό της Εστίας**, που προστάτευε τον ικέτη. Ξέρει
ότι αυτό δεν θα τον σώσει (*οὐδέν μοι ἀρκέσει ὅδε ὁ βωμός*), αλλά θέλει να
δείξει ότι οι Τριάκοντα είναι **ἀσεβέστατοι**: όποιος σέρνει ικέτη από βωμό
προσβάλλει τους θεούς. Το πιο δυνατό του όπλο όμως απευθύνεται στους
βουλευτές: αν ο Κριτίας μπορεί να σβήσει το δικό του όνομα, μπορεί να σβήσει
και του καθενός τους. Αυτό που του συμβαίνει σήμερα θα συμβεί σε αυτούς
αύριο. Η βουλή το καταλαβαίνει, και σωπαίνει από φόβο.

> **Κλειδί**
>
> **Η «δίκη» του Θηραμένη** είναι παρωδία: ο Κριτίας τον σβήνει από τον κατάλογο
> των Τρισχιλίων για να τον καταδικάσουν οι Τριάκοντα χωρίς ψηφοφορία, μπροστά σε
> οπλισμένους νέους. Τα λόγια της νομιμότητας σκεπάζουν την αυθαιρεσία.
>
> **Το μήνυμα του Θηραμένη**: *οὐδὲν τὸ ἐμὸν ὄνομα εὐεξαλειπτότερον ἢ τὸ ὑμῶν
> ἑκάστου*. Όποιος σωπαίνει όταν αδικείται ο άλλος, θα είναι ο επόμενος.

### Ο Ξενοφών μιλά σε πρώτο πρόσωπο

Στο τέλος ο ιστορικός κάνει κάτι σπάνιο: σχολιάζει ο ίδιος (*οὐκ ἀγνοῶ …
κρίνω*). Παραδέχεται ότι τα δύο αποφθέγματα του Θηραμένη δεν αξίζουν να
γράφονται σε ιστορία. Τα κρατά όμως, γιατί δείχνουν κάτι αξιοθαύμαστο: ότι
μπροστά στον θάνατο ο άνθρωπος κράτησε και τη **φρόνηση** και το **χιούμορ**
του. Η ειρωνεία του *Κριτίᾳ τοῦτ’ ἔστω τῷ καλῷ* έχει και μια πρόβλεψη: λίγους
μήνες μετά, ο Κριτίας θα σκοτωθεί στη μάχη της Μουνιχίας. Το ποτήρι που του
«αφιέρωσε» ο Θηραμένης έφτασε στον προορισμό του.

Έτσι ο Θηραμένης, που σε όλη την πολιτική του ζωή κατηγορήθηκε ως καιροσκόπος
και «κόθορνος», στο τέλος της αφήγησης φαίνεται ως ο μετριοπαθής που
αντιστάθηκε στην ακρότητα και πέθανε με αξιοπρέπεια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ερμηνευτική ερώτηση. «Ἐγὼ οὖν, ἔφη, Θηραμένην τουτονὶ ἐξαλείφω ἐκ τοῦ καταλόγου, συνδοκοῦν ἅπασιν ἡμῖν. Καὶ τοῦτον, ἔφη, ἡμεῖς θανατοῦμεν»: Να εξηγήσεις πώς ο Κριτίας παρακάμπτει τη βουλή και γιατί η διαδικασία είναι παρωδία δίκης.

1. **Γιατί χρειάζεται να την παρακάμψει.** Η βουλή έδειξε με τον θόρυβό της ότι
   συμφωνεί με τον Θηραμένη (*εὐμενῶς ἐπιθορυβήσασα*). Ο Κριτίας κατάλαβε ότι
   σε ψηφοφορία ο αντίπαλός του θα γλίτωνε.
2. **Πώς την παρακάμπτει.** Χρησιμοποιεί τον νόμο των Τριάκοντα: τους Τρισχίλιους
   τους δικάζει η βουλή, όσους είναι έξω από τον κατάλογο τους θανατώνουν οι
   Τριάκοντα. Σβήνει λοιπόν τον Θηραμένη από τον κατάλογο και τον καταδικάζει
   χωρίς ψηφοφορία, επικαλούμενος τη συμφωνία των συναδέλφων του.
3. **Γιατί είναι παρωδία.** Η απόφαση παίρνεται υπό την απειλή των μαχαιριών, που
   ο Κριτίας έβαλε επίτηδες να φαίνονται. Ο κατηγορούμενος δεν κρίνεται από
   δικαστές, αλλά από τον κατήγορό του. Και στο τέλος ο Κριτίας τον παραδίνει ως
   *κατακεκριμένον κατὰ τὸν νόμον*: η μορφή της νομιμότητας σκεπάζει την πλήρη
   αυθαιρεσία.

### Παράδειγμα 2: Σύνταξη. «γνοὺς ὁ Κριτίας ὅτι εἰ ἐπιτρέψοι τῇ βουλῇ διαψηφίζεσθαι περὶ αὐτοῦ, ἀναφεύξοιτο»: Να αναγνωρίσεις τη δευτερεύουσα πρόταση και τον υποθετικό λόγο, και να τον γράψεις σε ευθύ λόγο.

1. **Η ειδική.** *ὅτι … ἀναφεύξοιτο*: δευτερεύουσα **ειδική** πρόταση,
   αντικείμενο της μετοχής *γνούς*. Εκφέρεται με **ευκτική του πλαγίου λόγου**,
   γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (*γνοὺς … ἐκέλευσε*).
2. **Ο υποθετικός λόγος.** Υπόθεση: *εἰ ἐπιτρέψοι τῇ βουλῇ διαψηφίζεσθαι*.
   Απόδοση: *ἀναφεύξοιτο*. Και τα δύο σε ευκτική του πλαγίου λόγου.
3. **Σε ευθύ λόγο.** Ο Κριτίας σκέφτεται για κάτι που περιμένει να γίνει:
   *ἐὰν ἐπιτρέψω τῇ βουλῇ διαψηφίζεσθαι περὶ αὐτοῦ, ἀναφεύξεται*. Είναι
   **προσδοκώμενο** (ἐὰν + υποτακτική, οριστική μέλλοντα). Γι’ αυτό στον πλάγιο
   λόγο έχουμε ευκτική μέλλοντα, *ἀναφεύξοιτο*.

> **Πρόσεχε**
>
> - **οὔ φασιν**: «λένε ότι δεν», δηλαδή αρνούνται. Οι φρουροί δεν «σωπαίνουν»,
>   απειλούν.
> - **ἀνεπήδησεν ἐπὶ τὴν ἑστίαν**: ο Θηραμένης δεν πηδά «στο τζάκι». Η ἑστία είναι ο
>   βωμός της θεάς Εστίας στο βουλευτήριο.
> - **οἰμώξοιτο**: «θα το κλάψει», με τη σημασία της απειλής («θα το πληρώσεις»),
>   όχι «θα θρηνήσει».
> - **καλοὶ κἀγαθοί**: οι ευγενείς, οι πλούσιοι πολίτες που στήριζαν την
>   ολιγαρχία· όχι απλώς «καλοί άνθρωποι».

> **Θυμήσου**
>
> - Οι Τριάκοντα εκλέγονται για να γράψουν νόμους και γίνονται τύραννοι βήμα βήμα,
>   με τη σπαρτιατική φρουρά του Καλλίβιου (§11–16, από μετάφραση).
> - Ο Κριτίας σβήνει τον Θηραμένη από τον κατάλογο και τον καταδικάζει χωρίς
>   ψηφοφορία: παρωδία δίκης.
> - Ο Θηραμένης στον βωμό: οι Τριάκοντα είναι **ἀσεβέστατοι**, και το όνομα του
>   καθενός σβήνεται το ίδιο εύκολα.
> - Ο Ξενοφών θαυμάζει ότι κράτησε **τὸ φρόνιμον καὶ τὸ παιγνιῶδες** ως το τέλος.
> - *συνδοκοῦν*: αιτιατική απόλυτη· *ἀναφεύξοιτο, οἰμώξοιτο*: ευκτική μέλλοντα
>   του πλαγίου λόγου.

## Ερωτήσεις

1. Ποιους συλλαμβάνουν πρώτους οι Τριάκοντα, σύμφωνα με τις §11–16;
   - Τους πλούσιους μέτοικους της πόλης
   - Τους γνωστούς συκοφάντες της δημοκρατίας
   - Τους στρατηγούς που πολέμησαν στους Αιγός ποταμούς
   - Τους φίλους του Θηραμένη στη βουλή
2. Τι απαντά ο Κριτίας στον Θηραμένη στην §16;
   - Ότι οι Τριάκοντα θα δώσουν σύντομα τους νέους νόμους
   - Ότι η Σπάρτη τους διέταξε να σκοτώνουν
   - Ότι η εξουσία τους είναι τυραννίδα, ας είναι και τριάντα
   - Ότι ο λαός τους ζήτησε να τιμωρήσουν τους δημοκρατικούς
3. Γιατί ο Κριτίας βάζει τους νέους με τα μαχαίρια στα κιγκλιδώματα, «φανερῶς τῇ βουλῇ»;
   - Για να φοβηθεί η βουλή και να μην αθωώσει τον Θηραμένη
   - Για να προστατέψει τη βουλή από τον λαό της αγοράς
   - Επειδή φοβόταν ότι ο Θηραμένης θα δραπέτευε από το βουλευτήριο
   - Επειδή το όριζε ο νόμος για τις δίκες της βουλής
4. Τι είναι συντακτικά το «συνδοκοῦν ἅπασιν ἡμῖν»;
   - Γενική απόλυτη
   - Αιτιατική απόλυτη
   - Συνημμένη μετοχή στο ἐγώ
   - Επιθετική μετοχή στο καταλόγου
5. Γιατί ο Θηραμένης ανεβαίνει στον βωμό, αφού ξέρει ότι δεν θα τον σώσει;
   - Για να κερδίσει χρόνο, ώσπου να έρθει βοήθεια
   - Για να δείξει ότι οι Τριάκοντα είναι και ασεβείς
   - Γιατί εκεί κάθονταν οι πρυτάνεις της βουλής
   - Για να ορκιστεί ότι είναι αθώος των κατηγοριών
6. Τι θέλει να πει στους βουλευτές ο Θηραμένης με τη φράση για το «ὄνομα»;
   - Ότι το όνομά του θα μείνει στην ιστορία
   - Ότι ο Κριτίας έγραψε λάθος το όνομά του
   - Ότι όλοι οι βουλευτές πρέπει να γραφτούν στον κατάλογο
   - Ότι κι οι δικοί τους σβήνονται το ίδιο εύκολα
7. «Ἡ δὲ βουλὴ ἡσυχίαν εἶχεν, ὁρῶσα … καὶ οὐκ ἀγνοοῦντες»: τι παρατηρείς;
   - Λάθος του αντιγραφέα στο ἀγνοοῦντες
   - Σχήμα κατὰ τὸ νοούμενον
   - Δύο γενικές απόλυτες
   - Πρόληψη του υποκειμένου
8. Τι κρίνει ο Ξενοφών αξιοθαύμαστο στον Θηραμένη;
   - Τα πνευματώδη λόγια του, που τα θεωρεί τα καλύτερα της εποχής
   - Ότι κράτησε φρόνηση και χιούμορ ως τον θάνατο
   - Ότι πολιτεύτηκε πάντα με συνέπεια και εντιμότητα
   - Ότι προσπάθησε να δραπετεύσει από την αγορά

## Ασκήσεις

1. Ποιος ήταν ο Σπαρτιάτης αρμοστής της φρουράς που ζήτησαν οι Τριάκοντα από τον Λύσανδρο;
2. Με βάση τις §11–16 (από μετάφραση), εξήγησε πώς οι Τριάκοντα περνούν βήμα βήμα από την εντολή να γράψουν νόμους στην τυραννίδα.
3. Ξαναδιάβασε τις §50–55 στο πρωτότυπο και γράψε τον συντακτικό ρόλο καθενός από τους παρακάτω όρους.
   α) ἐπιθορυβήσασα (§50)
   β) ἐξαπατωμένους (§51)
   γ) ὃν ἂν βούληται (§52)
   δ) ἡγουμένου αὐτῶν Σατύρου (§54)
4. Η βουλή επιδοκίμασε τον Θηραμένη, αλλά μόλις τον έσυραν από τον βωμό «ἡσυχίαν εἶχεν». Κρίνε τη σιωπή των βουλευτών: είναι δικαιολογημένη από τον φόβο ή τους κάνει συνυπεύθυνους;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/ancient-greek/thirty-tyrants
