# Η τεχνολογία και το περιβάλλον

> Εκτίμηση επιπτώσεων, ενέργεια και υλικά: βιώσιμη σχεδίαση.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/technology-impact

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα στάδια του κύκλου ζωής ενός προϊόντος, από τις πρώτες ύλες ως το τέλος της ζωής του.
- Να διαβάζεις τα αποτελέσματα μιας ανάλυσης κύκλου ζωής και να εξηγείς γιατί η απάντηση εξαρτάται από τη χρήση.
- Να ξεχωρίζεις σε ποιο στάδιο βρίσκεται το μεγαλύτερο αποτύπωμα σε διαφορετικά προϊόντα.
- Να εφαρμόζεις αρχές βιώσιμης σχεδίασης: λιγότερο υλικό, επισκευή, αναβάθμιση, ανακύκλωση.

## Πού πάει ένα κινητό όταν το πετάς;

Το $2022$ ο πλανήτης έβγαλε **$62$ εκατομμύρια τόνους** ηλεκτρονικά απόβλητα: κινητά, λάπτοπ, ψυγεία, καλώδια, ηλεκτρικές σκούπες. Μόνο το **$22\%$** περίπου μαζεύτηκε και ανακυκλώθηκε με τρόπο που καταγράφηκε (Global E-waste Monitor, ITU και UNITAR, $2024$). Τα υπόλοιπα κατέληξαν σε χωματερές, σε συρτάρια, ή σε χώρες όπου τα ξηλώνουν με το χέρι, συχνά καίγοντας τα καλώδια για να βγει ο χαλκός.

Κάθε τεχνολογία έχει **επιπτώσεις**, και όχι μόνο όταν τη χρησιμοποιούμε. Η **εκτίμηση επιπτώσεων** είναι ένας από τους άξονες του προγράμματος σπουδών της Τεχνολογίας: να ρωτάς, πριν φτιάξεις ή αγοράσεις κάτι, τι κοστίζει στο περιβάλλον σε όλη του τη ζωή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ηλεκτρονικά απόβλητα στον κόσμο, εκατομμύρια τόνοι*

## Ο κύκλος ζωής ενός προϊόντος

Ένα προϊόν δεν αρχίζει στο ράφι και δεν τελειώνει στον κάδο. Η ζωή του έχει πέντε στάδια:

1. **Πρώτες ύλες:** εξόρυξη μεταλλευμάτων, πετρέλαιο για πλαστικά, βαμβάκι από χωράφια.
2. **Κατασκευή:** εργοστάσια, ενέργεια, νερό, χημικά.
3. **Μεταφορά:** από το ορυχείο στο εργοστάσιο, από το εργοστάσιο σε σένα.
4. **Χρήση:** ρεύμα, καύσιμα, απορρυπαντικά, ανταλλακτικά.
5. **Τέλος ζωής:** επαναχρησιμοποίηση, επισκευή, ανακύκλωση, ή χωματερή.

Η **ανάλυση κύκλου ζωής** (ΑΚΖ, στα αγγλικά LCA) μετράει τι «κοστίζει» στο περιβάλλον κάθε στάδιο: ενέργεια, εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, νερό, τοξικές ουσίες, έδαφος. Γίνεται με κανόνες που ορίζουν τα διεθνή πρότυπα ISO 14040 και 14044, ώστε δύο αναλύσεις να μπορούν να συγκριθούν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο στάδιο ανήκει;*

## Πού είναι το μεγάλο κομμάτι;

Δεν έχουν όλα τα προϊόντα το βάρος τους στο ίδιο στάδιο, και αυτό αλλάζει τι πρέπει να κάνεις:

- Σε ένα **κινητό** ή ένα λάπτοπ, το μεγαλύτερο μέρος του αποτυπώματος άνθρακα έρχεται από την **κατασκευή**: τα τσιπ, η οθόνη, η μπαταρία. Η φόρτιση για μερικά χρόνια είναι πολύ μικρότερη (αυτό δείχνουν και οι εκθέσεις περιβάλλοντος που δημοσιεύουν οι κατασκευαστές για κάθε μοντέλο). Άρα αυτό που μετράει περισσότερο είναι **να το κρατάς περισσότερα χρόνια**.
- Σε ένα **ψυγείο**, ένα κλιματιστικό ή ένα αυτοκίνητο, το μεγάλο κομμάτι είναι συνήθως η **χρήση**: δουλεύουν χρόνια, καίγοντας ενέργεια. Εκεί μετράει η **απόδοση**. Γι' αυτό στην ΕΕ οι συσκευές έχουν **ενεργειακή σήμανση** από το A (η πιο αποδοτική) ως το G, όπως ξαναγράφτηκε το $2021$.

### Το ίδιο ερώτημα, άλλες απαντήσεις: οι σακούλες

Ποια σακούλα για τα ψώνια είναι η καλύτερη για το περιβάλλον; Η Υπηρεσία Περιβάλλοντος της Δανίας έκανε το $2018$ ανάλυση κύκλου ζωής και ρώτησε: **πόσες φορές** πρέπει να χρησιμοποιηθεί κάθε σακούλα, για να έχει επιπτώσεις όχι μεγαλύτερες από μια λεπτή πλαστική σακούλα που χρησιμοποιείται μία φορά για ψώνια και μία ως σακούλα σκουπιδιών;

| Σακούλα   | Φορές, αν μετράς μόνο την κλιματική αλλαγή | Φορές, αν μετράς όλες τις επιπτώσεις |
| --------- | ------------------------------------------ | ------------------------------------ |
| Χάρτινη   | $1$                                        | $43$                                 |
| Βαμβακερή | $52$                                       | $7100$                               |

Πηγή: Danish EPA, Environmental Project no. $1985$, $2018$.

Η βαμβακερή τσάντα δεν είναι «κακή»· είναι **βαριά στην κατασκευή**, γιατί το βαμβάκι θέλει πολύ νερό, λιπάσματα και χωράφια. Αξίζει μόνο αν τη χρησιμοποιείς ξανά και ξανά, για χρόνια. Και το αποτέλεσμα αλλάζει ανάλογα με **τι μετράς**: μόνο τον άνθρακα, ή και το νερό, το έδαφος, τις τοξικές ουσίες. Η πλαστική σακούλα που καταλήγει στη θάλασσα έχει άλλο πρόβλημα, τη ρύπανση, που η ανάλυση αυτή δεν μέτρησε.

> **Κλειδί**
>
> Οι επιπτώσεις ενός προϊόντος μετριούνται σε **όλο τον κύκλο ζωής του**: πρώτες ύλες, κατασκευή, μεταφορά, χρήση, τέλος ζωής.
>
> Για να μειώσεις τις επιπτώσεις, βρίσκεις **πού είναι το μεγάλο κομμάτι**. Αν είναι η κατασκευή, κράτα το προϊόν περισσότερο και επισκεύαζέ το. Αν είναι η χρήση, διάλεξε το πιο αποδοτικό. Και μια σύγκριση έχει νόημα μόνο αν λες **τι μέτρησες** και **πόσες φορές** χρησιμοποιείται.

## Βιώσιμη σχεδίαση

Ο μηχανικός που σχεδιάζει ένα προϊόν αποφασίζει ήδη από το σχέδιο το μεγαλύτερο μέρος των επιπτώσεών του. Μερικές αρχές της **βιώσιμης σχεδίασης**:

- **Λιγότερο υλικό**, και υλικά που έχουν ήδη ανακυκλωθεί.
- **Λίγα, διαφορετικά υλικά που χωρίζουν εύκολα.** Ένα πλαστικό κολλημένο πάνω σε αλουμίνιο δεν ανακυκλώνεται καλά.
- **Επισκευή:** βίδες αντί για κόλλα, μπαταρία που αλλάζει, ανταλλακτικά και οδηγίες επισκευής.
- **Αναβάθμιση:** ένα κομμάτι που αλλάζει (μνήμη, μπαταρία) αντί για ολόκληρη συσκευή.
- **Κοινά εξαρτήματα:** από τις $28$ Δεκεμβρίου $2024$, με οδηγία της ΕΕ (2022/2380), κινητά, τάμπλετ και πολλές άλλες φορητές συσκευές που πουλιούνται στην ΕΕ φορτίζουν με θύρα **USB-C**, ώστε ένας φορτιστής να κάνει για όλα.

Η σειρά προτεραιότητας της **κυκλικής οικονομίας** είναι: πρώτα **λιγότερα** (μην αγοράσεις ό,τι δεν χρειάζεσαι), μετά **ξανά** (επαναχρησιμοποίηση, επισκευή), και **τελευταία** ανακύκλωση. Η ανακύκλωση είναι καλύτερη από τη χωματερή, αλλά θέλει κι αυτή ενέργεια και χάνει υλικό.

*Έκθεμα σε επιστημονικό εκθεσιακό χώρο της Τσουκούμπα, στην Ιαπωνία: πώς ανακυκλώνεται η πλακέτα ενός υπολογιστή. Διάβασέ το από δεξιά προς τα αριστερά: ολόκληρη πλακέτα, θρυμματισμένη, χωρισμένη κατά μέγεθος, και στο τέλος ταξινομημένη ανά υλικό. Κάθε βήμα θέλει μηχανές και ενέργεια, γι' αυτό η ανακύκλωση έρχεται τελευταία στη σειρά προτεραιότητας.*

> **Πρόσεχε**
>
> «**Ανακυκλώσιμο**» δεν σημαίνει «**ανακυκλώνεται**». Ένα προϊόν μπορεί να είναι φτιαγμένο από υλικά που θεωρητικά ανακυκλώνονται, και να καταλήξει σε χωματερή επειδή κανείς δεν το μάζεψε ή δεν χωρίζεται. Θυμήσου: από τα ηλεκτρονικά απόβλητα του $2022$, μόνο το $22\%$ περίπου ανακυκλώθηκε καταγεγραμμένα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κύκλος ζωής:** πρώτες ύλες, κατασκευή, μεταφορά, χρήση, τέλος ζωής. Η **ανάλυση κύκλου ζωής** μετράει τις επιπτώσεις κάθε σταδίου (ISO 14040/14044).
> - **Κινητό, λάπτοπ:** το μεγάλο κομμάτι είναι η κατασκευή → κράτα το περισσότερο. **Ψυγείο, κλιματιστικό:** η χρήση → διάλεξε αποδοτικό (σήμανση A–G).
> - **Σακούλες** (Δανία, $2018$): η βαμβακερή θέλει $52$ χρήσεις για το κλίμα, $7100$ για όλες τις επιπτώσεις.
> - **Βιώσιμη σχεδίαση:** λιγότερο υλικό, εύκολος διαχωρισμός, επισκευή, αναβάθμιση, κοινά εξαρτήματα (USB-C). Πρώτα λιγότερα, μετά ξανά, τελευταία ανακύκλωση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Δανάη αγόρασε βαμβακερή τσάντα για τα ψώνια και τη χρησιμοποιεί δύο φορές την εβδομάδα. Μετά από πόσο καιρό «ξεπληρώνει» το αποτύπωμα άνθρακα της κατασκευής της, και θα φτάσει ποτέ το όριο για όλες τις επιπτώσεις;

1. Για την κλιματική αλλαγή χρειάζονται $52$ χρήσεις. Με $2$ τη βδομάδα: $52 : 2 = 26$ εβδομάδες, δηλαδή περίπου **έξι μήνες**.
2. Για όλες τις επιπτώσεις χρειάζονται $7100$ χρήσεις: $7100 : 2 = 3550$ εβδομάδες. Ένας χρόνος έχει $52$ εβδομάδες, άρα $3550 : 52 \approx 68$ χρόνια.
3. Συμπέρασμα: η τσάντα ξεπερνά γρήγορα την πλαστική στο **κλίμα**, αν δεν τη χάσει. Στις **υπόλοιπες** επιπτώσεις (νερό, έδαφος) πρακτικά δεν τη φτάνει ποτέ. Η καλύτερη κίνηση για τη Δανάη είναι να μην αγοράσει δεύτερη: η τσάντα που έχεις ήδη είναι η πιο «πράσινη».

### Παράδειγμα 2: Σχεδιάζεις ένα φωτιστικό γραφείου με LED και μπαταρία που επαναφορτίζεται. Εφάρμοσε τις αρχές της βιώσιμης σχεδίασης σε κάθε στάδιο του κύκλου ζωής του.

1. **Πρώτες ύλες και κατασκευή:** σώμα από ανακυκλωμένο αλουμίνιο, χωρίς πλαστική επένδυση κολλημένη επάνω. Λίγα υλικά, που χωρίζουν.
2. **Μεταφορά:** ελαφρύ και επίπεδο στη συσκευασία, χωρίς πλαστικό αφρό, ώστε να χωράνε πολλά σε ένα κιβώτιο.
3. **Χρήση:** LED, που για το ίδιο φως θέλει πολύ λιγότερη ενέργεια από μια λάμπα πυρακτώσεως. Φόρτιση με USB-C, ώστε να μη χρειάζεται δικός του φορτιστής.
4. **Τέλος ζωής:** η μπαταρία βγαίνει με δύο βίδες και αλλάζει, γιατί είναι συνήθως το πρώτο κομμάτι που χαλάει. Όταν το φωτιστικό τελειώσει, το αλουμίνιο, η πλακέτα και η μπαταρία πάνε χωριστά στην ανακύκλωση.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιο στάδιο του κύκλου ζωής ενός κινητού βρίσκεται συνήθως το μεγαλύτερο μέρος του αποτυπώματος άνθρακα;
   - Στη φόρτιση, κάθε μέρα για χρόνια
   - Στην κατασκευή των τσιπ και της οθόνης
   - Στο πλοίο που το φέρνει από τα εργοστάσια της Ασίας
   - Στην ανακύκλωση, όταν το πετάς
2. Για ένα ψυγείο, ποια επιλογή μειώνει συνήθως περισσότερο τις επιπτώσεις στο περιβάλλον;
   - Να διαλέξεις ψυγείο με καλύτερη ενεργειακή κλάση
   - Να διαλέξεις ψυγείο με πιο ελαφριά συσκευασία
   - Να διαλέξεις ψυγείο που φτιάχνεται πιο κοντά σου
   - Να διαλέξεις ψυγείο σε πιο ανοιχτό χρώμα
3. Τι κάνει μια **ανάλυση κύκλου ζωής**;
   - Μετράει πόσα χρόνια κρατάει ένα προϊόν πριν χαλάσει
   - Μετράει τις επιπτώσεις ενός προϊόντος σε κάθε στάδιο
   - Μετράει πόσο κοστίζει ένα προϊόν από την αρχή ως το τέλος
   - Μετράει πόσα προϊόντα ανακυκλώνονται κάθε χρόνο
4. Σύμφωνα με την ανάλυση της Δανίας ($2018$), πόσες φορές πρέπει να χρησιμοποιηθεί μια βαμβακερή τσάντα για να μην είναι χειρότερη από την πλαστική **στην κλιματική αλλαγή**;
   - Μία φορά, όπως η χάρτινη
   - Περίπου $52$ φορές
   - Περίπου $7100$ φορές
   - Περίπου $43$ φορές
5. Τι μέρος από τα ηλεκτρονικά απόβλητα του $2022$ στον κόσμο ανακυκλώθηκε με τρόπο που καταγράφηκε;
   - Περίπου τα τρία τέταρτα
   - Περίπου το μισό
   - Περίπου ένα πέμπτο
   - Σχεδόν τίποτα
6. Ποιο χαρακτηριστικό κάνει μια συσκευή πιο **εύκολη στην επισκευή**;
   - Μπαταρία κολλημένη με κόλλα, για να μη κουνιέται
   - Βίδες αντί για κόλλα, και ανταλλακτικά στην αγορά
   - Ένα λεπτότερο σώμα, χωρίς καμία βίδα να φαίνεται
   - Ένας ειδικός φορτιστής, που ταιριάζει μόνο σε αυτήν
7. Γιατί η ΕΕ υποχρέωσε κινητά, τάμπλετ και άλλες φορητές συσκευές να φορτίζουν με **USB-C**;
   - Για να κάνει ένας φορτιστής για όλες, με λιγότερα απόβλητα
   - Για να φορτίζουν οι συσκευές πάντα δύο φορές πιο γρήγορα από πριν
   - Για να μην μπορούν να επισκευαστούν οι παλιές θύρες
   - Για να καίνε οι συσκευές λιγότερο ρεύμα στη χρήση
8. Στην κυκλική οικονομία, ποια είναι η **πρώτη** προτεραιότητα;
   - Να ανακυκλώνεις ό,τι πετάς
   - Να καις τα απόβλητα για ενέργεια
   - Να μην αγοράζεις ό,τι δεν χρειάζεσαι
   - Να αγοράζεις μόνο προϊόντα από ανακυκλώσιμα υλικά

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα πέντε στάδια του κύκλου ζωής ενός προϊόντος, με τη σειρά;
2. Ένα κουτί γράφει «$100\%$ ανακυκλώσιμο». Γιατί αυτό δεν σημαίνει ότι θα ανακυκλωθεί, και τι θα έπρεπε να ισχύει γι' αυτό;
3. Μια οικογένεια διαλέγει ανάμεσα σε δύο ψυγεία ίδιου μεγέθους. Ο πίνακας δείχνει τα στοιχεία τους (φανταστικά στοιχεία για την άσκηση· τιμή ρεύματος $0{,}20$ € ανά kWh, διάρκεια ζωής $12$ χρόνια).

   Δύο ψυγεία: ενεργειακή κλάση, κατανάλωση και τιμή αγοράς. Φανταστικά στοιχεία.

   | Ψυγείο | Κλάση | Κατανάλωση τον χρόνο | Τιμή |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Α | B | $100$ kWh | $900$ € |
   | Β | E | $250$ kWh | $500$ € |

   α) Πόσες kWh λιγότερες καίει το ψυγείο Α σε $12$ χρόνια;
   β) Πόσα λιγότερα χρήματα για ρεύμα πληρώνει η οικογένεια με το Α σε $12$ χρόνια;
   γ) Βγαίνει φθηνότερο συνολικά το Α μέσα στα $12$ χρόνια;
4. Το σχολείο σου έχει $30$ τάμπλετ πέντε χρονών. Δουλεύουν, αλλά οι μπαταρίες κρατούν λίγο. Ο σύλλογος γονέων προτείνει να αγοραστούν καινούργια. Τι θα πρότεινες εσύ, με βάση τον κύκλο ζωής;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/technology-impact
