# Η ερευνητική διαδικασία

> Από την περιέργεια στο ερώτημα, στο σχέδιο, στο πείραμα και στο συμπέρασμα.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/research-method

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα βήματα της ερευνητικής διαδικασίας, από την παρατήρηση ως την παρουσίαση.
- Να ξεχωρίζεις την έρευνα πηγών από την πειραματική έρευνα, και να ξέρεις πότε χρειάζεται η καθεμιά.
- Να εξηγείς γιατί η έρευνα γυρίζει συχνά πίσω σε προηγούμενο βήμα.
- Να μοιράζεις ρόλους σε μια ερευνητική ομάδα, ώστε κάθε μέλος να έχει δουλειά.

## Ένα ποτήρι που κρυώνει

Παίρνεις ένα ζεστό τσάι σε χάρτινο ποτήρι για τον δρόμο. Μέχρι να φτάσεις στο σχολείο έχει κρυώσει. Ο φίλος σου τυλίγει το δικό του ποτήρι σε ένα μάλλινο κασκόλ και λέει ότι το δικό του κρατάει πιο πολύ. Έχει δίκιο; Ή απλώς του φαίνεται;

Υπάρχουν δύο τρόποι να το μάθεις. Να ψάξεις τι έχουν ήδη βρει άλλοι, ή να το **δοκιμάσεις** με τρόπο που να πείθει και κάποιον που δεν σε πιστεύει. Ο δεύτερος δρόμος είναι η **πειραματική έρευνα**, και είναι το αντικείμενο της Τεχνολογίας της Γ΄ Γυμνασίου: όλη η χρονιά είναι ένα ερευνητικό έργο σε ομάδες, με κατασκευή, δοκιμές, γραπτή εργασία και παρουσίαση.

Σε αυτές τις έξι ενότητες θα ακολουθήσουμε ένα **φανταστικό πρότζεκτ μιας τάξης**, του Γ2, που ξεκίνησε ακριβώς από το ποτήρι με το τσάι: *ποιο περιτύλιγμα κρατά πιο ζεστό το νερό σε ένα χάρτινο ποτήρι;* Οι μετρήσεις του Γ2 είναι επινοημένες, αλλά λογικές· μπορείς να κάνεις το ίδιο πείραμα και να βγάλεις τις δικές σου.

## Τα βήματα της έρευνας

Κάθε έρευνα, από το εργαστήριο του σχολείου ως ένα πανεπιστήμιο, περνά από τα ίδια βήματα:

1. **Παρατήρηση και περιέργεια.** Κάτι σου κάνει εντύπωση ή σε ενοχλεί: το τσάι κρυώνει γρήγορα.
2. **Έρευνα πηγών.** Τι ξέρουμε ήδη; Βιβλία, αξιόπιστες ιστοσελίδες, ένας καθηγητής Φυσικής. Εδώ μαθαίνεις, για παράδειγμα, ότι ο αέρας που μένει παγιδευμένος είναι κακός αγωγός της θερμότητας.
3. **Ερευνητικό ερώτημα και υπόθεση.** Ένα ερώτημα που απαντιέται με μετρήσεις, και μια πρόβλεψη για την απάντηση.
4. **Σχεδιασμός.** Τι θα αλλάξεις, τι θα μετρήσεις, τι θα κρατήσεις ίδιο, με ποια όργανα, πόσες φορές, ποιος θα κάνει τι. Και πώς θα δουλέψετε με ασφάλεια.
5. **Πείραμα και μετρήσεις.** Κάνεις όσα σχεδίασες και **γράφεις** ό,τι βλέπεις, τη στιγμή που το βλέπεις.
6. **Ανάλυση.** Πίνακες, μέσες τιμές, γραφήματα: τι λένε οι αριθμοί;
7. **Συμπέρασμα.** Επιβεβαιώθηκε η υπόθεση ή όχι; Πόσο σίγουρος είσαι, και τι δεν έλεγξες;
8. **Παρουσίαση.** Γραπτή εργασία και παρουσίαση στην τάξη, ώστε άλλοι να μπορούν να ελέγξουν και να επαναλάβουν τη δουλειά σου.

Τα βήματα δεν είναι σκάλα που την ανεβαίνεις μία φορά. Στο πρώτο δοκιμαστικό πείραμα του Γ2, το νερό στα ποτήρια χωρίς καπάκι έχανε θερμότητα από πάνω τόσο γρήγορα που οι διαφορές ανάμεσα στα περιτυλίγματα σχεδόν χάνονταν. Η ομάδα γύρισε στο βήμα 4 και ξανασχεδίασε. Αυτό δεν είναι αποτυχία· είναι ο κανονικός τρόπος που δουλεύει η έρευνα.

> **Κλειδί**
>
> Η έρευνα ξεκινά από ένα **ερώτημα** και τελειώνει σε ένα **συμπέρασμα που μπορεί να ελεγχθεί από άλλους**. Ό,τι βρίσκεται ανάμεσα (σχέδιο, μετρήσεις, ανάλυση) γράφεται τόσο καθαρά, ώστε μια άλλη ομάδα να μπορεί να κάνει ακριβώς το ίδιο και να δει αν βγάζει τα ίδια.

## Έρευνα πηγών ή πείραμα;

Δεν απαντιούνται όλα τα ερωτήματα με πείραμα στο σχολικό εργαστήριο.

| Έρευνα πηγών                                                | Πειραματική έρευνα                                          |
| ----------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| διαβάζεις τι βρήκαν άλλοι                                   | παράγεις δικά σου δεδομένα                                  |
| «Πώς δουλεύει ένα θερμός;»                                  | «Πόσο ζεστό μένει το νερό σε 20 λεπτά με κάθε περιτύλιγμα;» |
| χρειάζεσαι αξιόπιστες πηγές και να γράφεις από πού πήρες τι | χρειάζεσαι όργανα, υλικά, χρόνο και ασφάλεια                |

Μια καλή εργασία έχει **και τα δύο**: η έρευνα πηγών σού λέει τι αξίζει να δοκιμάσεις, και σου εξηγεί μετά γιατί βγήκε αυτό που βγήκε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε γίνεται αυτό;*

## Η ομάδα

Στη Γ΄ Γυμνασίου η έρευνα γίνεται **σε ομάδες**. Μια ομάδα δουλεύει καλά όταν ο καθένας ξέρει τι κάνει. Συνηθισμένοι ρόλοι σε ένα πείραμα:

- **Συντονιστής:** κρατά το σχέδιο και τον χρόνο, φροντίζει να μη μείνει βήμα στη μέση.
- **Υπεύθυνος μετρήσεων:** διαβάζει τα όργανα, πάντα με τον ίδιο τρόπο.
- **Καταγραφέας:** γράφει τις μετρήσεις και κάθε απρόοπτο στο ημερολόγιο της ομάδας.
- **Υπεύθυνος υλικών και ασφάλειας:** ετοιμάζει τα υλικά, ελέγχει ότι όλα είναι ίδια εκεί που πρέπει, και ότι τηρούνται οι κανόνες.

Οι ρόλοι μπορούν να αλλάζουν από δοκιμή σε δοκιμή, αλλά σε κάθε δοκιμή κάποιος έχει την ευθύνη για το καθένα.

> **Το ημερολόγιο της ομάδας**
>
> Ένα τετράδιο (ή ένα κοινό αρχείο) όπου γράφεται με ημερομηνία ό,τι έγινε: τι αποφασίσατε, τι μετρήσατε, τι πήγε στραβά. Μοιάζει γραφειοκρατία μέχρι τη στιγμή που γράφεις την εργασία και δεν θυμάται κανείς αν η δεύτερη δοκιμή έγινε με καπάκι ή χωρίς.

*Δύο σελίδες από το ημερολόγιο εργαστηρίου του Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ, όπου κατέγραψε το πρώτο πετυχημένο πείραμά του με το τηλέφωνο. Πρόσεξε τι γράφει: ημερομηνία, σχέδιο της συσκευής με ένα γράμμα για κάθε μέρος, τι έφτιαξε εκείνο το πρωί, πού βρισκόταν ο καθένας και τι ακούστηκε. Έτσι, και χρόνια μετά, μπορεί κανείς να καταλάβει τι ακριβώς έγινε.*

> **Πρόσεχε**
>
> Στο πρότζεκτ του Γ2 το ζεστό νερό το ετοιμάζει και το μοιράζει ο καθηγητής, στους 60 °C και όχι βραστό. Ό,τι αφορά ζεστά υγρά, ηλεκτρικές συσκευές ή κοφτερά εργαλεία το αποφασίζεις **μαζί με τον καθηγητή** πριν ξεκινήσεις, και μπαίνει στο σχέδιο ως ξεχωριστό βήμα.

> **Θυμήσου**
>
> - Παρατήρηση → πηγές → ερώτημα και υπόθεση → σχεδιασμός → πείραμα → ανάλυση → συμπέρασμα → παρουσίαση.
> - Η έρευνα **γυρίζει πίσω** όταν κάτι δεν δουλεύει. Αυτό είναι μέρος της μεθόδου.
> - Έρευνα πηγών: τι ξέρουν άλλοι. Πειραματική έρευνα: δικά σου δεδομένα.
> - Ό,τι γίνεται γράφεται **τη στιγμή που γίνεται**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η Δανάη παρατηρεί ότι το ποδήλατό της πάει πιο αργά όταν τα λάστιχα είναι μισοξεφούσκωτα. Πώς γίνεται αυτή η παρατήρηση ερευνητικό έργο για μια ομάδα;

1. **Παρατήρηση:** με λιγότερο αέρα στα λάστιχα, το ποδήλατο φαίνεται πιο «βαρύ». Είναι όμως εντύπωση ή γεγονός;
2. **Πηγές:** η ομάδα διαβάζει ότι το λάστιχο με χαμηλή πίεση παραμορφώνεται περισσότερο στο έδαφος, και ότι αυτό λέγεται αντίσταση κύλισης. Βρίσκει επίσης την πίεση που γράφει ο κατασκευαστής πάνω στο λάστιχο.
3. **Ερώτημα και υπόθεση:** «Πόσο μακριά κυλά το ποδήλατο, αν το αφήσουμε από την ίδια ράμπα, με τρεις διαφορετικές πιέσεις;» Υπόθεση: με μεγαλύτερη πίεση θα κυλά πιο μακριά.
4. **Σχεδιασμός:** ίδια ράμπα, ίδιο σημείο εκκίνησης, ίδιο ποδήλατο, χωρίς ποδηλάτη (για να μη σπρώχνει κανείς), μέτρηση της απόστασης με μετροταινία, τρεις επαναλήψεις για κάθε πίεση. Ρόλοι: ένας φουσκώνει και ελέγχει την πίεση, ένας αφήνει το ποδήλατο, ένας μετρά, ένας γράφει.
5. **Μετά:** μέσες τιμές, ένα γράφημα, και ένα συμπέρασμα που λέει και τι **δεν** ελέγχθηκε (π.χ. μόνο σε άσφαλτο, όχι σε χώμα). Η παρατήρηση έγινε έρευνα που μπορεί να την επαναλάβει οποιαδήποτε άλλη ομάδα.

### Παράδειγμα 2: Η ομάδα του Γ2 έκανε την πρώτη δοκιμή με ποτήρια χωρίς καπάκι. Σε 20 λεπτά όλα τα ποτήρια είχαν σχεδόν την ίδια θερμοκρασία, με ή χωρίς περιτύλιγμα. Τι κάνει τώρα η ομάδα;

1. **Δεν βγάζει συμπέρασμα ακόμη.** Το «όλα ίδια» μπορεί να σημαίνει ότι τα περιτυλίγματα δεν κάνουν τίποτα, μπορεί όμως να σημαίνει ότι κάτι άλλο κρύβει τη διαφορά.
2. **Ψάχνει την αιτία στις σημειώσεις και στις πηγές.** Το ζεστό νερό χάνει πολλή θερμότητα από την ανοιχτή επιφάνεια, με την εξάτμιση. Τα περιτυλίγματα σκεπάζουν μόνο τα πλάγια.
3. **Γυρίζει στον σχεδιασμό:** όλα τα ποτήρια θα έχουν από εδώ και πέρα το ίδιο καπάκι, με μια τρύπα για το θερμόμετρο. Η απόφαση γράφεται στο ημερολόγιο, μαζί με το γιατί.
4. **Αποτέλεσμα:** η πρώτη δοκιμή δεν πήγε χαμένη. Έδειξε κάτι για το πείραμα που η ομάδα δεν ήξερε, και θα γραφτεί στην εργασία ως μέρος της πορείας.

## Ερωτήσεις

1. Μια ομάδα έχει παρατηρήσει κάτι που της κίνησε την περιέργεια. Ποιο είναι συνήθως το **επόμενο** βήμα, πριν από το ερευνητικό ερώτημα;
   - Να ψάξει τι ξέρουμε ήδη σε πηγές
   - Να αγοράσει τα υλικά του πειράματος
   - Να γράψει το συμπέρασμα της εργασίας
   - Να κάνει αμέσως τις πρώτες μετρήσεις
2. Ποιο από τα παρακάτω ερωτήματα απαντιέται **καλύτερα με πείραμα** στο σχολείο;
   - Ποιος εφηύρε το θερμός και πότε;
   - Πόσο ζεστό μένει το νερό σε 20 λεπτά;
   - Πώς φτιάχνεται ένα θερμός στο εργοστάσιο;
   - Γιατί ο αέρας είναι κακός αγωγός θερμότητας;
3. Η πρώτη δοκιμή του Γ2 έδωσε σχεδόν ίδιες θερμοκρασίες σε όλα τα ποτήρια, επειδή δεν είχαν καπάκι. Τι έκανε σωστά η ομάδα;
   - Έγραψε ότι τα περιτυλίγματα δεν κάνουν τίποτα
   - Άλλαξε το ερώτημα σε κάτι πιο εύκολο
   - Γύρισε στον σχεδιασμό και πρόσθεσε καπάκι
   - Έσβησε τη δοκιμή από το ημερολόγιο
4. Πότε πρέπει να γράφονται οι μετρήσεις ενός πειράματος;
   - Στο τέλος της ώρας, όταν τελειώσουν όλα
   - Τη στιγμή που γίνεται κάθε μέτρηση
   - Μόνο όταν βγαίνουν όπως τα περιμέναμε
   - Την ώρα που γράφεται η εργασία
5. Ποια είναι η δουλειά του **καταγραφέα** σε μια ερευνητική ομάδα;
   - Να διαβάζει τα όργανα με τον ίδιο τρόπο
   - Να κρατά τον χρόνο και το σχέδιο της ομάδας
   - Να ελέγχει ότι τα υλικά είναι ίδια
   - Να γράφει μετρήσεις και κάθε απρόοπτο
6. Τι κάνει μια έρευνα να **πείθει** και κάποιον που δεν ήταν παρών;
   - Ότι τη γράφει κάποιος με μεγάλη πείρα
   - Ότι επιβεβαίωσε την υπόθεση της ομάδας
   - Ότι άλλοι μπορούν να την επαναλάβουν ακριβώς
   - Ότι έχει πολλά γραφήματα και φωτογραφίες
7. Σε ποιο σημείο της έρευνας αποφασίζονται τα μέτρα ασφαλείας για το ζεστό νερό;
   - Στον σχεδιασμό, μαζί με τον καθηγητή
   - Όταν κάποιος κινδυνέψει να καεί
   - Στο συμπέρασμα, ως πρόταση για άλλους
   - Δεν χρειάζονται σε ένα σχολικό πείραμα

## Ασκήσεις

1. Ποιο βήμα της ερευνητικής διαδικασίας έρχεται ανάμεσα στο «πείραμα και μετρήσεις» και στο «συμπέρασμα»;
2. Γιατί μια καλή ερευνητική εργασία χρειάζεται και έρευνα πηγών, και όχι μόνο το δικό της πείραμα;
3. Δες μια σελίδα από το ημερολόγιο μιας ομάδας του Γ2. Οι εγγραφές είναι επινοημένες, για την άσκηση.

   Ημερολόγιο ομάδας Β, Γ2 (φανταστικό παράδειγμα).

   | Ημερομηνία | Τι έγινε |
   | --- | --- |
   | 3 Νοε. | Διαβάσαμε για τη θερμομόνωση· επιλέξαμε 4 περιτυλίγματα |
   | 10 Νοε. | Δοκιμή 1: χωρίς καπάκι, όλα στους 40–42 °C μετά από 20 λεπτά |
   | 10 Νοε. | Αποφασίσαμε καπάκι σε όλα τα ποτήρια |
   | 17 Νοε. | Δοκιμή 2: η κάλτσα ακούμπησε στο καλοριφέρ |
   | 24 Νοε. | Δοκιμή 3: όλα κανονικά |

   α) Ποια εγγραφή δείχνει ότι η ομάδα γύρισε στο βήμα του σχεδιασμού;
   β) Ποιας δοκιμής τα αποτελέσματα για την κάλτσα είναι ύποπτα, και γιατί;
   γ) Ποια εγγραφή ανήκει στην έρευνα πηγών;
4. Η ομάδα σου είναι τέσσερα άτομα. Στην πρώτη δοκιμή δύο από εσάς μετρούσαν θερμοκρασίες και ο καθένας διάβαζε το θερμόμετρο λίγο διαφορετικά, ενώ κανείς δεν έγραφε τις ώρες. Πώς θα μοιράζατε τους ρόλους στη δεύτερη δοκιμή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/research-method
