# Μετρήσεις και σφάλμα

> Όργανα, ακρίβεια, επαναλήψεις, και γιατί κάθε μέτρηση έχει ένα περιθώριο.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/measurement-error

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις την ακρίβεια ενός οργάνου από τη μικρότερη υποδιαίρεσή του και να γράφεις τη μέτρηση ανάλογα.
- Να ξεχωρίζεις τα τυχαία από τα συστηματικά σφάλματα και να ξέρεις πώς περιορίζεται το καθένα.
- Να εξηγείς γιατί κάνεις επαναλήψεις και τι κερδίζεις από τη μέση τιμή τους.
- Να κρίνεις αν μια διαφορά ανάμεσα σε δύο αποτελέσματα είναι μεγαλύτερη από το σφάλμα των μετρήσεων.

## Δύο θερμόμετρα, δύο αριθμοί

Στο Γ2 δύο μαθητές βάζουν ταυτόχρονα δύο θερμόμετρα στο ίδιο ποτήρι. Το ψηφιακό δείχνει 48,3 °C. Το γυάλινο, με το κόκκινο υγρό, δείχνει «κάπου στους 48». Ποιο έχει δίκιο;

Μάλλον και τα δύο, μέσα στα όριά τους. Καμία μέτρηση δεν δίνει την «αληθινή» τιμή με απόλυτη βεβαιότητα. Κάθε μέτρηση έχει ένα περιθώριο, το **σφάλμα**. Στην έρευνα η λέξη δεν σημαίνει «αβλεψία»· σημαίνει πόσο μπορεί να απέχει η μέτρηση από την πραγματική τιμή. Το ζητούμενο δεν είναι να το εξαφανίσεις, αλλά να το ξέρεις και να το κρατάς μικρό.

## Η ακρίβεια του οργάνου

Η **ακρίβεια ενός οργάνου** είναι η **μικρότερη υποδιαίρεση** που μπορείς να διαβάσεις πάνω του. Το γυάλινο θερμόμετρο του εργαστηρίου έχει γραμμές ανά 1 °C: η ακρίβειά του είναι 1 °C. Το ψηφιακό δείχνει ένα δεκαδικό: η ακρίβειά του είναι 0,1 °C. Όσο μικρότερη η υποδιαίρεση, τόσο μεγαλύτερη η ακρίβεια.

Η μέτρηση γράφεται **με όσα ψηφία δίνει το όργανο**, όχι παραπάνω. Με το γυάλινο θερμόμετρο γράφεις 48 °C, όχι 48,3 °C: το 0,3 το μάντεψες.

> **Πρόσεχε**
>
> Περισσότερα δεκαδικά **δεν** σημαίνουν σωστότερη τιμή. Ένα ψηφιακό θερμόμετρο που δείχνει 0,1 °C μπορεί να είναι ρυθμισμένο λάθος και να δείχνει παντού 1,5 °C παραπάνω. Ελέγχεις ένα θερμόμετρο βάζοντάς το σε νερό με πολύ πάγο που λιώνει: εκεί πρέπει να δείχνει 0 °C.

*Ο έλεγχος με τον πάγο, στην πράξη. Νερό με πολλά παγάκια που λιώνουν είναι στους 0 °C, άρα εκεί η κόκκινη στήλη πρέπει να σταματά στο 0. Ένα θερμόμετρο που θα έδειχνε σταθερά πιο πάνω ή πιο κάτω θα έκανε το ίδιο λάθος σε κάθε μέτρηση: αυτό είναι το συστηματικό σφάλμα που θα δεις παρακάτω.*

## Δύο είδη σφαλμάτων

| Τυχαία σφάλματα                                                                              | Συστηματικά σφάλματα                                                                   |
| -------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| κάθε φορά λίγο διαφορετικά, πότε πάνω πότε κάτω                                              | κάθε φορά προς την **ίδια** μεριά                                                      |
| διαβάζεις το θερμόμετρο λίγο λοξά· το βυθίζεις λίγο πιο βαθιά· πατάς το χρονόμετρο λίγο αργά | θερμόμετρο που δείχνει πάντα 1 °C παραπάνω· μετράς πάντα στο 21ο λεπτό αντί για το 20ό |
| **μειώνονται** με επαναλήψεις και μέση τιμή                                                  | **δεν** φεύγουν με επαναλήψεις· τα βρίσκεις ελέγχοντας το όργανο και τη μέθοδο         |

Ένα τυχαίο σφάλμα που κάνεις συχνά είναι η **παράλλαξη**: αν κοιτάξεις τη στήλη του θερμομέτρου από πάνω ή από κάτω, διαβάζεις άλλη γραμμή. Το μάτι πρέπει να είναι **στο ύψος** της ένδειξης.

## Γιατί επαναλαμβάνεις

Μία μέτρηση δεν σου λέει πόσο μπορείς να την εμπιστευτείς. Τρεις ή περισσότερες σου λένε δύο πράγματα:

1. Τη **μέση τιμή** τους, που είναι συνήθως πιο κοντά στην πραγματική από κάθε μία χωριστά, γιατί τα τυχαία σφάλματα προς τα πάνω και προς τα κάτω αλληλοαναιρούνται εν μέρει.
2. Πόσο **σκορπίζουν**: τη διαφορά της μεγαλύτερης από τη μικρότερη. Αν τρεις δοκιμές δίνουν 48, 49 και 50 °C, ξέρεις ότι η μέθοδός σου «παίζει» περίπου 2 °C.

Τον υπολογισμό της μέσης τιμής τον έμαθες στα Μαθηματικά: άθροισμα των τιμών διά το πλήθος τους. Εδώ μας ενδιαφέρει τι κάνει σε ένα πείραμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τέσσερις δοκιμές της κάλτσας, σε °C*

Με τη δοκιμή 4 όπως είναι, η μέση τιμή βγαίνει σχεδόν 51 °C· χωρίς αυτήν, 49 °C. Μία μέτρηση που ξεφεύγει μετακινεί όλο το αποτέλεσμα. Μια τέτοια μέτρηση λέγεται **ακραία τιμή**.

> **Κλειδί**
>
> Μια ακραία τιμή **δεν σβήνεται επειδή δεν σου αρέσει**. Ψάχνεις στο ημερολόγιο αν υπάρχει **λόγος** (εδώ: άλλη αρχική θερμοκρασία). Αν υπάρχει, την αφήνεις έξω από τη μέση τιμή και **γράφεις** στην εργασία ότι την άφησες και γιατί. Αν δεν υπάρχει λόγος, την κρατάς, ή κάνεις κι άλλες επαναλήψεις.

## Πότε μια διαφορά είναι διαφορά

Το ποτήρι χωρίς περιτύλιγμα έδωσε μέση τιμή 42 °C και το αλουμινόχαρτο 43 °C. Είναι το αλουμινόχαρτο καλύτερο; Κοίτα τις επαναλήψεις: αν το καθένα σκορπίζει 2 °C, η διαφορά του 1 °C είναι **μικρότερη από το σφάλμα** των μετρήσεων. Δεν μπορείς να πεις ότι διαφέρουν. Η κάλτσα όμως, με 49 °C, απέχει 7 °C: αυτή η διαφορά είναι πολύ μεγαλύτερη από το σκόρπισμα, και είναι πραγματική.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ακρίβεια οργάνου** = η μικρότερη υποδιαίρεσή του. Γράφεις τόσα ψηφία όσα δίνει.
> - **Τυχαία σφάλματα:** μειώνονται με επαναλήψεις. **Συστηματικά:** βρίσκονται με έλεγχο του οργάνου και της μεθόδου.
> - Κάνε **τουλάχιστον τρεις** επαναλήψεις. Κράτα τη **μέση τιμή** και κοίτα πόσο σκορπίζουν.
> - Ακραία τιμή βγαίνει έξω μόνο με γραμμένο λόγο.
> - Διαφορά μικρότερη από το σκόρπισμα των μετρήσεων **δεν** είναι απόδειξη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας χάρακας έχει γραμμές ανά 1 mm και μια μεζούρα κουζίνας γραμμές ανά 50 ml. Ποια είναι η ακρίβεια του καθενός, και πώς γράφεις μια μέτρηση με τον καθένα;

1. **Χάρακας:** μικρότερη υποδιαίρεση 1 mm, άρα ακρίβεια 1 mm. Μια μέτρηση γράφεται σε ακέραια χιλιοστά, π.χ. 127 mm (ή 12,7 cm). Όχι 127,4 mm.
2. **Μεζούρα:** μικρότερη υποδιαίρεση 50 ml, άρα ακρίβεια 50 ml. Αν η στάθμη είναι ανάμεσα στο 150 και στο 200, γράφεις την πιο κοντινή γραμμή, π.χ. 200 ml.
3. **Τι σημαίνει για το Γ2;** Με αυτή τη μεζούρα, «200 ml» μπορεί να είναι από 175 ως 225 ml. Για να κρατήσει την ποσότητα πραγματικά ίδια, η ομάδα χρησιμοποιεί τον ογκομετρικό κύλινδρο του εργαστηρίου, με γραμμές ανά 2 ml.
4. **Αποτέλεσμα:** η ακρίβεια του οργάνου δεν αφορά μόνο αυτό που μετράς στο τέλος. Αφορά και κάθε ελεγχόμενη μεταβλητή που θέλεις να κρατήσεις ίδια.

### Παράδειγμα 2: Τρεις επινοημένες επαναλήψεις του Γ2 στα 20 λεπτά: χωρίς περιτύλιγμα 41, 42, 43 °C· αλουμινόχαρτο 42, 44, 43 °C· πλαστικό με φυσαλίδες 47, 48, 49 °C. Ποιες διαφορές μπορεί να γράψει η ομάδα ως πραγματικές;

1. **Μέσες τιμές:** χωρίς περιτύλιγμα $(41+42+43):3 = 42$ °C· αλουμινόχαρτο $(42+44+43):3 = 43$ °C· φυσαλίδες $(47+48+49):3 = 48$ °C.
2. **Σκόρπισμα:** σε κάθε υλικό η μεγαλύτερη μείον τη μικρότερη τιμή είναι 2 °C. Οι τιμές του αλουμινόχαρτου (42–44) και του μάρτυρα (41–43) **επικαλύπτονται**.
3. **Αλουμινόχαρτο και μάρτυρας:** διαφορά 1 °C, μικρότερη από το σκόρπισμα. Η ομάδα γράφει ότι **δεν φάνηκε διαφορά** με αυτή τη μέθοδο, όχι ότι το αλουμινόχαρτο είναι λίγο καλύτερο.
4. **Φυσαλίδες και μάρτυρας:** διαφορά 6 °C, και οι τιμές δεν επικαλύπτονται καθόλου (47–49 απέναντι σε 41–43). Αυτή η διαφορά **είναι πραγματική**: το πλαστικό με φυσαλίδες κράτησε το νερό πιο ζεστό.

## Ερωτήσεις

1. Ένα θερμόμετρο έχει γραμμές ανά 2 °C. Ποια είναι η **ακρίβειά** του;
   - 2 °C, όσο η μικρότερη υποδιαίρεση
   - 1 °C, η μισή υποδιαίρεση
   - 0,1 °C, όπως κάθε θερμόμετρο
   - Όση η μέγιστη ένδειξή του
2. Με θερμόμετρο που έχει γραμμές ανά 1 °C, η στήλη είναι λίγο πάνω από το 47. Πώς γράφεις τη μέτρηση;
   - 47,3 °C, για να φαίνεται το «λίγο πάνω»
   - 47 °C, με όσα ψηφία δίνει το όργανο
   - 50 °C, στρογγυλεμένο στη δεκάδα
   - 47,0 °C, για να φαίνεται πιο ακριβές
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι **συστηματικό** σφάλμα;
   - Κοιτάς τη στήλη μία φορά από πάνω, μία από κάτω
   - Πατάς το χρονόμετρο πότε λίγο νωρίς, πότε λίγο αργά
   - Το θερμόμετρο δείχνει πάντα 1 °C παραπάνω
   - Βυθίζεις το θερμόμετρο σε λίγο άλλο βάθος
4. Τι **δεν** διορθώνεται κάνοντας περισσότερες επαναλήψεις;
   - Οι μικρές διαφορές στο πώς διαβάζεις το όργανο
   - Ένα θερμόμετρο ρυθμισμένο λάθος
   - Οι μικρές διαφορές στο πότε πατάς το χρονόμετρο
   - Το να μην ξέρεις πόσο σκορπίζουν οι τιμές
5. Σε τέσσερις δοκιμές, τρεις δίνουν 48–50 °C και μία 56 °C. Τι κάνεις με την τέταρτη;
   - Τη σβήνεις αμέσως, αφού δεν ταιριάζει
   - Τη διορθώνεις σε 49 °C, όπως οι άλλες
   - Ψάχνεις στο ημερολόγιο αν έχει κάποιο λόγο
   - Την κρατάς και δεν τη σχολιάζεις καθόλου
6. Το υλικό Χ δίνει μέση τιμή 45 °C και το Ψ 46 °C. Οι επαναλήψεις του καθενός σκορπίζουν 3 °C. Τι γράφεις;
   - Το Ψ μονώνει λίγο καλύτερα από το Χ
   - Δεν φάνηκε διαφορά με αυτές τις μετρήσεις
   - Το Χ και το Ψ μονώνουν ακριβώς το ίδιο
   - Το πείραμα απέτυχε και πρέπει να σβηστεί
7. Πώς αποφεύγεις την **παράλλαξη** όταν διαβάζεις ένα γυάλινο θερμόμετρο;
   - Διαβάζεις την ένδειξη δύο φορές
   - Βάζεις το μάτι στο ύψος της ένδειξης
   - Το βγάζεις από το νερό για να το δεις
   - Χρησιμοποιείς θερμόμετρο με πιο πυκνές γραμμές

## Ασκήσεις

1. Ένα ψηφιακό χρονόμετρο δείχνει δευτερόλεπτα με δύο δεκαδικά, π.χ. 12,47 s. Ποια είναι η ακρίβειά του;
2. Γιατί η μέση τιμή τριών επαναλήψεων είναι πιο αξιόπιστη από μία μόνο μέτρηση;
3. Οι επινοημένες μετρήσεις μιας ομάδας του Γ2, στα 20 λεπτά, σε τρεις επαναλήψεις.

   Θερμοκρασία νερού στα 20 λεπτά, σε °C (φανταστικά δεδομένα).

   | Περιτύλιγμα | Δοκιμή 1 | Δοκιμή 2 | Δοκιμή 3 |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Χωρίς περιτύλιγμα | $42$ | $41$ | $43$ |
   | Χαρτοπετσέτα | $43$ | $45$ | $44$ |
   | Μάλλινη κάλτσα | $49$ | $50$ | $48$ |

   α) Ποια είναι η μέση τιμή της χαρτοπετσέτας;
   β) Πόσους βαθμούς διαφέρει η μέση τιμή της κάλτσας από του μάρτυρα;
   γ) Ποια από τις δύο διαφορές από τον μάρτυρα είναι σίγουρα πραγματική;
4. Το εργαστήριο έχει πέντε ψηφιακά θερμόμετρα. Βάζεις και τα πέντε στο ίδιο ποτήρι με πάγο που λιώνει, και δείχνουν 0,1 · 0,0 · 1,6 · −0,2 · 0,1 °C. Τι θα έκανες για το πείραμα με τα πέντε ποτήρια;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/measurement-error
