# Καινοτομία, έρευνα και ανάπτυξη

> Πώς μια ιδέα γίνεται προϊόν, και τι προστατεύει μια δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/innovation

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την εφεύρεση από την καινοτομία, και τη βελτιωτική από τη ριζική καινοτομία.
- Να περιγράφεις τα στάδια της έρευνας και ανάπτυξης, από την ιδέα ως το προϊόν στην αγορά.
- Να εξηγείς τι προστατεύει ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, για πόσο, και με ποιες προϋποθέσεις.
- Να ξεχωρίζεις το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από το εμπορικό σήμα και την πνευματική ιδιοκτησία.

## Μια κόλλα που δεν κολλούσε

Το $1968$ ο χημικός Σπένσερ Σίλβερ, στην αμερικανική εταιρεία 3M, προσπαθούσε να φτιάξει μια πολύ δυνατή κόλλα. Έφτιαξε το αντίθετο: μια κόλλα που κολλούσε ελαφριά και ξεκολλούσε χωρίς να αφήνει σημάδι. Κανείς δεν ήξερε τι να την κάνει. Χρόνια μετά, ο συνάδελφός του Άρτ Φράι, που τραγουδούσε σε χορωδία, βαρέθηκε να του πέφτουν τα χαρτάκια που σημάδευαν τις σελίδες στο βιβλίο με τους ύμνους. Έβαλε λίγη από την «αποτυχημένη» κόλλα σε ένα χαρτάκι. Από το $1980$ τα κίτρινα αυτοκόλλητα χαρτάκια πουλιούνται σε όλο τον κόσμο.

Η κόλλα του Σίλβερ ήταν **εφεύρεση**. Το χαρτάκι που έφτασε σε κάθε γραφείο ήταν **καινοτομία**. Η απόσταση ανάμεσα στα δύο ήταν δώδεκα χρόνια δουλειάς.

## Εφεύρεση και καινοτομία

- **Εφεύρεση** είναι κάτι καινούργιο που δουλεύει: ένα υλικό, ένας μηχανισμός, μια μέθοδος.
- **Καινοτομία** είναι η εφεύρεση (ή μια νέα ιδέα) που **φτάνει στους ανθρώπους και χρησιμοποιείται**: γίνεται προϊόν, υπηρεσία ή νέος τρόπος παραγωγής.

Πολλές εφευρέσεις δεν γίνονται ποτέ καινοτομίες, γιατί είναι ακριβές, δύσκολες στην παραγωγή, ή απλώς δεν τις χρειάζεται κανείς. Και πολλές καινοτομίες δεν έχουν καμία καινούργια εφεύρεση μέσα τους: συνδυάζουν παλιά κομμάτια με νέο τρόπο.

Οι καινοτομίες διαφέρουν και στο μέγεθος:

| Είδος           | Τι αλλάζει                                                   | Παράδειγμα                                                          |
| --------------- | ------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------- |
| **Βελτιωτική**  | κάνει κάτι που υπάρχει λίγο καλύτερο, φθηνότερο ή μικρότερο  | κάθε νέο μοντέλο κινητού με καλύτερη κάμερα και μεγαλύτερη μπαταρία |
| **Ριζική**      | αλλάζει τον τρόπο που γίνεται κάτι                           | η τυπογραφία, η ηλεκτρική λάμπα, το διαδίκτυο                       |
| **Διαδικασίας** | αλλάζει τον τρόπο που φτιάχνεται κάτι, όχι το ίδιο το προϊόν | η γραμμή συναρμολόγησης στην αυτοκινητοβιομηχανία                   |

*Γραμμή συναρμολόγησης στο εργοστάσιο της Ford στο Χάιλαντ Παρκ των ΗΠΑ, το 1913. Τα αυτοκίνητα δεν φτιάχνονταν το καθένα ακίνητο από μία ομάδα· προχωρούσαν το ένα πίσω από το άλλο, και σε κάθε θέση οι εργάτες πρόσθεταν ένα κομμάτι. Το αυτοκίνητο δεν άλλαξε, άλλαξε ο τρόπος που φτιαχνόταν: αυτό είναι καινοτομία διαδικασίας.*

## Έρευνα και ανάπτυξη

Οι εταιρείες, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα δεν περιμένουν την τύχη. Οργανώνουν τη δουλειά της καινοτομίας σε **έρευνα και ανάπτυξη** (Ε&Α):

1. **Ανάγκη ή ευκαιρία.** Ένα πρόβλημα που δεν έχει λύση, ή μια ανακάλυψη που ψάχνει χρήση.
2. **Έρευνα.** Τι ξέρουμε ήδη; Τι υπάρχει στην αγορά; Υπάρχει ήδη δίπλωμα για κάτι παρόμοιο;
3. **Ιδέες και σχεδίαση.** Πολλές πιθανές λύσεις, και η επιλογή των καλύτερων.
4. **Πρωτότυπο.** Ένα πρώτο αντικείμενο που δουλεύει, συχνά άσχημο και ακριβό.
5. **Δοκιμές.** Αντέχει; Είναι ασφαλές; Το καταλαβαίνουν οι χρήστες; Αν όχι, πίσω στο 3 ή στο 4.
6. **Παραγωγή και αγορά.** Καλούπια, προμηθευτές, τιμή, διάθεση.

Το πιο συχνό βήμα είναι το **πίσω**: οι περισσότερες ιδέες αλλάζουν πολλές φορές ανάμεσα στο πρωτότυπο και στις δοκιμές, και πολλές σταματούν εκεί.

Η Ε&Α κοστίζει, και οι χώρες τη μετρούν ως ποσοστό του ΑΕΠ τους (όλου του πλούτου που παράγουν σε έναν χρόνο):

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη, % του ΑΕΠ*

## Το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας

Φαντάσου ότι ξόδεψες τρία χρόνια και τις οικονομίες σου για να εφεύρεις κάτι, και την επόμενη μέρα που το βγάζεις στην αγορά μια μεγάλη εταιρεία το αντιγράφει και το πουλά φθηνότερα. Γιατί να ξαναεφεύρει κανείς οτιδήποτε;

Το **δίπλωμα ευρεσιτεχνίας** (πατέντα) λύνει αυτό το πρόβλημα με μια συμφωνία ανάμεσα στον εφευρέτη και στην κοινωνία:

- Ο εφευρέτης **δημοσιεύει** πώς ακριβώς δουλεύει η εφεύρεσή του, ώστε η γνώση να μη χαθεί.
- Σε αντάλλαγμα, για **έως $20$ χρόνια από την ημέρα της αίτησης**, μόνο αυτός (ή όποιος πάρει άδεια από αυτόν) μπορεί να την κατασκευάζει και να την πουλά. Πρέπει να πληρώνει **ετήσια τέλη** για να την κρατά.
- Μετά τα $20$ χρόνια η εφεύρεση γίνεται **ελεύθερη**: όποιος θέλει μπορεί να τη φτιάξει. Έτσι, για παράδειγμα, κυκλοφορούν τα γενόσημα φάρμακα.

Στην Ελλάδα τα διπλώματα τα χορηγεί ο **Οργανισμός Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ)**, που ιδρύθηκε με τον νόμο 1733/1987. Ένα ελληνικό δίπλωμα προστατεύει **μόνο στην Ελλάδα**· για άλλες χώρες χρειάζεται δίπλωμα και εκεί, για παράδειγμα ένα ευρωπαϊκό από το Ευρωπαϊκό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας στο Μόναχο.

Για να πάρει δίπλωμα, μια εφεύρεση πρέπει να είναι:

1. **Νέα.** Να μην έχει γίνει γνωστή πουθενά στον κόσμο πριν από την αίτηση, ούτε από τον ίδιο τον εφευρέτη.
2. **Μη προφανής** (με «εφευρετική δραστηριότητα»). Ένας ειδικός του χώρου δεν θα την έβρισκε απλώς συνδυάζοντας τα γνωστά.
3. **Βιομηχανικά εφαρμόσιμη.** Να μπορεί να κατασκευαστεί ή να χρησιμοποιηθεί στην πράξη.

Και κάποια πράγματα **δεν** παίρνουν δίπλωμα, όσο έξυπνα κι αν είναι: οι ανακαλύψεις (κάτι που υπήρχε ήδη στη φύση), οι επιστημονικές θεωρίες και οι μαθηματικές μέθοδοι, τα έργα τέχνης, οι κανόνες ενός παιχνιδιού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ή όχι;*

### Δίπλωμα, σήμα και πνευματική ιδιοκτησία

| Τι προστατεύει                                          | Πώς λέγεται               | Χρειάζεται αίτηση;             |
| ------------------------------------------------------- | ------------------------- | ------------------------------ |
| μια τεχνική λύση: μηχανισμό, υλικό, μέθοδο              | **δίπλωμα ευρεσιτεχνίας** | ναι, στον ΟΒΙ· έως $20$ χρόνια |
| ένα όνομα ή λογότυπο προϊόντος                          | **εμπορικό σήμα**         | ναι· ανανεώνεται               |
| ένα βιβλίο, ένα τραγούδι, μια φωτογραφία, ένα πρόγραμμα | **πνευματική ιδιοκτησία** | όχι, ισχύει αυτόματα           |

> **Κλειδί**
>
> **Καινοτομία** είναι η ιδέα που φτάνει στους ανθρώπους και χρησιμοποιείται, και ο δρόμος της είναι η **έρευνα και ανάπτυξη**: ανάγκη, έρευνα, σχεδίαση, πρωτότυπο, δοκιμές, παραγωγή, με πολλά βήματα πίσω.
>
> Το **δίπλωμα ευρεσιτεχνίας** είναι συμφωνία: ο εφευρέτης δημοσιεύει την εφεύρεση και παίρνει αποκλειστικό δικαίωμα για **έως $20$ χρόνια** από την αίτηση, μόνο στη χώρα όπου το πήρε. Θέλει εφεύρεση **νέα**, **μη προφανή** και **εφαρμόσιμη**.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην **δημοσιεύσεις** την εφεύρεσή σου (βίντεο, ανάρτηση, παρουσίαση σε διαγωνισμό) **πριν** κάνεις αίτηση, αν σκέφτεσαι να πάρεις δίπλωμα. Από τη στιγμή που έγινε γνωστή, δεν είναι πια «νέα», ούτε για σένα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Εφεύρεση:** κάτι νέο που δουλεύει. **Καινοτομία:** κάτι νέο που χρησιμοποιείται. Βελτιωτική, ριζική, διαδικασίας.
> - **Ε&Α:** ανάγκη → έρευνα → σχεδίαση → πρωτότυπο → δοκιμές → παραγωγή, με επιστροφές.
> - **Δίπλωμα ευρεσιτεχνίας:** από τον ΟΒΙ στην Ελλάδα, έως $20$ χρόνια από την αίτηση, με ετήσια τέλη, μόνο στη χώρα όπου δόθηκε. Μετά, ελεύθερο για όλους.
> - Δεν παίρνουν δίπλωμα: ανακαλύψεις, μαθηματικές μέθοδοι, έργα τέχνης, κανόνες παιχνιδιών.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βάλε την ιστορία των αυτοκόλλητων χαρτακιών στα στάδια της έρευνας και ανάπτυξης. Πού ήταν η εφεύρεση και πού η καινοτομία;

1. **Έρευνα ($1968$):** ο Σίλβερ ψάχνει δυνατή κόλλα και βρίσκει μια αδύναμη που ξεκολλά καθαρά. Είναι **εφεύρεση**, αλλά χωρίς ανάγκη που να την περιμένει.
2. **Ανάγκη:** ο Φράι ψάχνει σελιδοδείκτη που να μην πέφτει και να μη χαλάει τη σελίδα. Η ανάγκη συναντά την εφεύρεση, χρόνια μετά.
3. **Πρωτότυπο και δοκιμές:** χαρτάκια με κόλλα μόνο στη μία άκρη, που μοιράζονται μέσα στην εταιρεία. Οι συνάδελφοι τα χρησιμοποιούν για σημειώσεις, όχι μόνο ως σελιδοδείκτες.
4. **Παραγωγή και αγορά ($1980$):** το προϊόν κυκλοφορεί σε όλη τη χώρα. Εκεί η εφεύρεση γίνεται **καινοτομία**: χρησιμοποιείται από εκατομμύρια ανθρώπους. Από την κόλλα ως το ράφι πέρασαν $12$ χρόνια.

### Παράδειγμα 2: Μια μηχανικός κατέθεσε στον ΟΒΙ αίτηση για δίπλωμα στις 15 Μαρτίου 2012 και πήρε το δίπλωμα το 2014. Ως πότε μπορεί να προστατευτεί η εφεύρεση, πού, και τι γίνεται μετά;

1. Τα $20$ χρόνια μετρούν από την **αίτηση** (ακριβώς: από την επόμενη μέρα της κατάθεσης), όχι από την ημέρα που δόθηκε το δίπλωμα: $2012 + 20 = 2032$. Η προστασία μπορεί να κρατήσει ως τον Μάρτιο του $2032$.
2. Μόνο αν πληρώνει τα **ετήσια τέλη**. Αν σταματήσει να τα πληρώνει, το δίπλωμα παύει νωρίτερα.
3. Μόνο στην **Ελλάδα**. Μια εταιρεία στην Ιταλία μπορεί να την κατασκευάζει νόμιμα, αν δεν υπάρχει δίπλωμα και εκεί.
4. Μετά το $2032$ η εφεύρεση είναι **ελεύθερη**: όποιος θέλει μπορεί να τη φτιάξει, χρησιμοποιώντας την περιγραφή που η ίδια δημοσίευσε.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε **εφεύρεση** και **καινοτομία**;
   - Η εφεύρεση είναι παλιά, η καινοτομία είναι καινούργια
   - Η καινοτομία είναι εφεύρεση που φτάνει στη χρήση
   - Η εφεύρεση έχει δίπλωμα, η καινοτομία δεν έχει
   - Η εφεύρεση γίνεται σε εταιρεία, η καινοτομία σε σπίτι
2. Για πόσο χρόνο μπορεί να προστατεύει μια εφεύρεση ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας;
   - Έως $20$ χρόνια από την αίτηση
   - Για όλη τη ζωή του εφευρέτη
   - Για πάντα, αν πληρώνεις τέλη
   - Έως $20$ χρόνια από τη χορήγηση
3. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** μπορεί να πάρει δίπλωμα ευρεσιτεχνίας;
   - Ένας νέος μηχανισμός για ανοιγόμενα παράθυρα
   - Μια νέα μέθοδος ανακύκλωσης πλαστικού
   - Ένα νέο μαθηματικό θεώρημα για τους πρώτους
   - Ένα νέο υλικό για ελαφρύτερα κράνη
4. Μια μαθήτρια ανεβάζει βίντεο με την εφεύρεσή της και έναν μήνα μετά κάνει αίτηση για δίπλωμα. Ποιο είναι το πρόβλημα;
   - Η εφεύρεση δεν είναι πια νέα, αφού την έκανε γνωστή η ίδια
   - Οι ανήλικοι δεν μπορούν να κάνουν αίτηση για δίπλωμα
   - Κανένα, γιατί η εφεύρεση είναι δική της και το βίντεο το αποδεικνύει
   - Το βίντεο της δίνει ήδη πνευματική ιδιοκτησία για τον μηχανισμό
5. Μια εταιρεία έχει ελληνικό δίπλωμα από τον ΟΒΙ. Μια άλλη εταιρεία φτιάχνει την ίδια εφεύρεση στη Γαλλία. Τι ισχύει;
   - Παρανομεί, γιατί το δίπλωμα ισχύει σε όλη την ΕΕ
   - Μπορεί νόμιμα, αν δεν υπάρχει δίπλωμα στη Γαλλία
   - Παρανομεί, γιατί το δίπλωμα ισχύει σε όλο τον κόσμο
   - Μπορεί νόμιμα, γιατί τα διπλώματα δεν ισχύουν στην ΕΕ
6. Ένα νέο μοντέλο ηλεκτρικής σκούπας κάνει λιγότερο θόρυβο και ζυγίζει $300$ g λιγότερο από το προηγούμενο. Τι καινοτομία είναι;
   - Ριζική, γιατί αλλάζει τον τρόπο που καθαρίζουμε
   - Βελτιωτική, γιατί κάνει κάτι που υπάρχει λίγο καλύτερο
   - Διαδικασίας, γιατί αλλάζει τον τρόπο που φτιάχνεται
   - Καμία, γιατί η σκούπα εφευρέθηκε πριν πολλά χρόνια
7. Γράφεις ένα τραγούδι. Πώς προστατεύεται;
   - Με πνευματική ιδιοκτησία, αυτόματα
   - Με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από τον ΟΒΙ
   - Με εμπορικό σήμα, μετά από αίτηση
   - Δεν προστατεύεται με κανέναν τρόπο
8. Γιατί η κοινωνία δίνει στον εφευρέτη αποκλειστικό δικαίωμα, αλλά μόνο για λίγα χρόνια;
   - Για να μην αντιγράφουν ποτέ οι άλλοι, όσα χρόνια κι αν περάσουν
   - Για να αξίζει η επένδυση, και μετά να ωφεληθούν όλοι
   - Για να πληρώνει ο εφευρέτης φόρο στο κράτος για την ιδέα του
   - Για να μένει κρυφό πώς δουλεύει η εφεύρεση

## Ασκήσεις

1. Ποιος οργανισμός χορηγεί τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας στην Ελλάδα;
2. Όταν λήγει το δίπλωμα ενός φαρμάκου, κυκλοφορούν φθηνότερα «γενόσημα» από άλλες εταιρείες. Γιατί μπορούν να το φτιάξουν, και γιατί αυτό είναι μέρος της συμφωνίας του διπλώματος;
3. Μια νεοφυής εταιρεία φτιάχνει έναν αισθητήρα διαρροής νερού για σπίτια. Ο πίνακας δείχνει το σχέδιό της για την Ε&Α (φανταστικά στοιχεία για την άσκηση).

   Στάδια, διάρκεια και κόστος της ανάπτυξης ενός προϊόντος. Φανταστικά στοιχεία.

   | Στάδιο | Διάρκεια | Κόστος |
   | --- | --- | --- |
   | Έρευνα αγοράς και διπλωμάτων | $3$ μήνες | $10\,000$ € |
   | Σχεδίαση | $4$ μήνες | $20\,000$ € |
   | Πρωτότυπα | $5$ μήνες | $25\,000$ € |
   | Δοκιμές με χρήστες | $3$ μήνες | $15\,000$ € |
   | Καλούπια και πρώτη παραγωγή | $4$ μήνες | $60\,000$ € |

   α) Πόσους μήνες θα πάρει το σχέδιο, αν όλα πάνε καλά;
   β) Πόσα θα έχει ξοδέψει η εταιρεία πριν φτάσει στα καλούπια;
   γ) Οι δοκιμές δείχνουν πρόβλημα και χρειάζεται ένας νέος γύρος πρωτοτύπων και δοκιμών. Πόσους μήνες προσθέτει αυτό;
4. Έφτιαξες ένα φως ποδηλάτου που ανάβει μόνο του όταν φρενάρεις, με έναν τρόπο που δεν έχεις δει πουθενά. Ένας φίλος σου λέει να ανεβάσεις βίντεο απόψε. Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/innovation
