# Μεταβλητές και δίκαιη δοκιμή

> Ανεξάρτητη, εξαρτημένη, σταθερές: αλλάζεις ένα πράγμα κάθε φορά.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/fair-test

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις σε ένα πείραμα την ανεξάρτητη, την εξαρτημένη και τις ελεγχόμενες μεταβλητές.
- Να εξηγείς γιατί σε μια δίκαιη δοκιμή αλλάζεις μόνο ένα πράγμα κάθε φορά.
- Να βρίσκεις τι κάνει μια δοκιμή άδικη και να προτείνεις διόρθωση.
- Να εξηγείς τον ρόλο της δοκιμής ελέγχου (μάρτυρα) σε μια σύγκριση.

## Ποιο περιτύλιγμα κέρδισε; Ή μήπως όχι;

Στο Γ2 δύο ομάδες συγκρίνουν περιτυλίγματα. Η ομάδα Α βρίσκει ότι το ποτήρι με την κάλτσα έμεινε 6 °C πιο ζεστό. Η ομάδα Β βρίσκει το ίδιο, αλλά κάποιος θυμάται ότι στο ποτήρι με την κάλτσα είχαν βάλει περισσότερο νερό, γιατί ήταν μεγαλύτερο. Περισσότερο νερό κρυώνει πιο αργά. Τελικά, ποιο από τα δύο κράτησε τη ζέστη, η κάλτσα ή το νερό που περίσσευε;

Δεν υπάρχει τρόπος να το ξέρεις. Η δοκιμή της ομάδας Β είναι **άδικη**: άλλαξαν δύο πράγματα μαζί, και το αποτέλεσμα δεν λέει ποιο από τα δύο φταίει.

## Τρία είδη μεταβλητών

**Μεταβλητή** λέγεται ό,τι μπορεί να πάρει διαφορετικές τιμές σε ένα πείραμα. Σε κάθε πείραμα υπάρχουν τρία είδη:

- **Ανεξάρτητη μεταβλητή:** αυτό που **αλλάζεις εσύ**, σκόπιμα. Στο Γ2: το περιτύλιγμα.
- **Εξαρτημένη μεταβλητή:** αυτό που **μετράς**, για να δεις αν άλλαξε εξαιτίας της ανεξάρτητης. Στο Γ2: η θερμοκρασία του νερού στα 20 λεπτά.
- **Ελεγχόμενες μεταβλητές:** όλα τα άλλα που θα μπορούσαν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα, και γι' αυτό τα **κρατάς ίδια** σε όλες τις δοκιμές. Στο Γ2: η ποσότητα του νερού (200 ml), η αρχική θερμοκρασία (60 °C), το ίδιο χάρτινο ποτήρι, το ίδιο καπάκι, η θέση στην αίθουσα, ο χρόνος μέτρησης, το θερμόμετρο.

Ένας τρόπος να τις θυμάσαι: η ανεξάρτητη είναι η **αιτία** που δοκιμάζεις, η εξαρτημένη είναι το **αποτέλεσμα** που μετράς, και οι ελεγχόμενες είναι όλες οι **άλλες πιθανές αιτίες**, που τις «κλειδώνεις».

> **Κλειδί**
>
> Σε μια **δίκαιη δοκιμή** αλλάζεις **μόνο την ανεξάρτητη μεταβλητή** και κρατάς όλες τις ελεγχόμενες ίδιες. Τότε, αν αλλάξει η εξαρτημένη, ο μόνος ύποπτος είναι αυτό που άλλαξες εσύ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι μεταβλητές του Γ2*

## Η δοκιμή ελέγχου

Στο Γ2 υπάρχει και ένα πέμπτο ποτήρι, **χωρίς περιτύλιγμα**. Δεν δοκιμάζει κανένα υλικό· είναι η **δοκιμή ελέγχου** (ή **μάρτυρας**). Χωρίς αυτό, ξέρεις ποιο περιτύλιγμα ήταν καλύτερο από τα άλλα, αλλά όχι αν κάποιο **βοήθησε καθόλου**. Το ποτήρι-μάρτυρας τελείωσε στους 42 °C (επινοημένη τιμή) και το αλουμινόχαρτο στους 43 °C: η σύγκριση με τον μάρτυρα δείχνει ότι το αλουμινόχαρτο σχεδόν δεν έκανε τίποτα.

## Βρες τι πήγε στραβά

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τέσσερις άδικες δοκιμές*

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν φτάνει να **πεις** ότι κράτησες κάτι ίδιο· πρέπει να το **ελέγξεις**. Η ομάδα Γ ήταν σίγουρη ότι όλο το νερό ήταν 60 °C, γιατί βγήκε από τον ίδιο βραστήρα. Το τελευταίο ποτήρι όμως γέμισε από έναν δεύτερο, που μόλις είχε βράσει. Μέτρα την αρχική θερμοκρασία **σε κάθε ποτήρι** και γράψ' τη.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ανεξάρτητη:** αυτό που αλλάζεις. **Εξαρτημένη:** αυτό που μετράς. **Ελεγχόμενες:** όλα όσα κρατάς ίδια.
> - **Δίκαιη δοκιμή:** αλλάζεις **ένα** πράγμα κάθε φορά.
> - **Δοκιμή ελέγχου (μάρτυρας):** η περίπτωση χωρίς την αλλαγή, για να δεις αν η αλλαγή έκανε κάτι.
> - Τις ελεγχόμενες μεταβλητές τις μετράς κι αυτές, για να είσαι σίγουρος ότι έμειναν ίδιες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια ομάδα ρωτά: «Πόσο γρήγορα λιώνει ένα παγάκι πάνω σε πιάτο από μέταλλο, πλαστικό και ξύλο;» Ποιες είναι οι μεταβλητές της, και πώς γίνεται η δοκιμή δίκαιη;

1. **Ανεξάρτητη:** το υλικό του πιάτου (μέταλλο, πλαστικό, ξύλο). Αυτό αλλάζει η ομάδα.
2. **Εξαρτημένη:** ο χρόνος ως να λιώσει εντελώς το παγάκι, σε λεπτά. Αυτό μετρά.
3. **Ελεγχόμενες:** το μέγεθος του παγακιού (από την ίδια παγοθήκη, την ίδια στιγμή), το πάχος των πιάτων όσο γίνεται, η θερμοκρασία των πιάτων πριν (όλα στην αίθουσα από το πρωί), η θέση (ίδιο θρανίο, όχι στον ήλιο), το ίδιο χρονόμετρο, και το τι σημαίνει «έλιωσε εντελώς» (δεν μένει κανένα κομμάτι πάγου).
4. **Αποτέλεσμα:** τα τρία παγάκια μπαίνουν **ταυτόχρονα** στα τρία πιάτα, και ο ένας μαθητής κοιτάζει και τα τρία. Τώρα, αν ένα παγάκι λιώσει πρώτο, ο μόνος ύποπτος είναι το υλικό.

### Παράδειγμα 2: Η ομάδα Ε του Γ2 θέλει να ξέρει αν μετρά και το χρώμα του περιτυλίγματος. Σκέφτεται να δοκιμάσει μαύρη μάλλινη κάλτσα και άσπρο πλαστικό με φυσαλίδες. Τι λάθος υπάρχει και πώς διορθώνεται;

1. **Το λάθος:** αλλάζουν **δύο** πράγματα μαζί, το χρώμα και το υλικό. Αν η μαύρη κάλτσα βγει πιο ζεστή, δεν ξέρεις αν φταίει το μαύρο ή το μαλλί.
2. **Η διόρθωση:** αν η ανεξάρτητη μεταβλητή είναι το χρώμα, το υλικό γίνεται ελεγχόμενη. Δύο κάλτσες **από το ίδιο μαλλί και ίδιο πάχος**, μία μαύρη και μία άσπρη.
3. **Και ο μάρτυρας;** Ένα ποτήρι χωρίς περιτύλιγμα, στις ίδιες συνθήκες, για να φανεί αν οι κάλτσες βοηθούν και πόσο.
4. **Αποτέλεσμα:** ένα νέο, μικρό πείραμα με μία ανεξάρτητη μεταβλητή (χρώμα), μία εξαρτημένη (θερμοκρασία στα 20 λεπτά) και όλες τις υπόλοιπες κλειδωμένες. Και ένα ερώτημα για τις πηγές: σε αίθουσα χωρίς ήλιο, γιατί θα μετρούσε το χρώμα;

## Ερωτήσεις

1. Μια ομάδα αφήνει μια μπάλα από 1 m, 1,5 m και 2 m και μετρά πόσο ψηλά αναπηδά. Ποια είναι η **ανεξάρτητη** μεταβλητή;
   - Το ύψος από το οποίο αφήνεται η μπάλα
   - Το ύψος στο οποίο φτάνει η αναπήδηση
   - Το πάτωμα πάνω στο οποίο πέφτει η μπάλα
   - Η πίεση του αέρα μέσα στη μπάλα
2. Στο πείραμα του Γ2, ποια είναι η **εξαρτημένη** μεταβλητή;
   - Το υλικό του περιτυλίγματος
   - Η ποσότητα νερού σε κάθε ποτήρι
   - Η θερμοκρασία του νερού στα 20 λεπτά
   - Η θερμοκρασία του νερού στην αρχή
3. Γιατί σε μια δίκαιη δοκιμή αλλάζεις **μόνο ένα** πράγμα κάθε φορά;
   - Για να τελειώνει το πείραμα πιο γρήγορα
   - Για να ξέρεις τι προκάλεσε τη διαφορά
   - Επειδή τα όργανα μετρούν ένα πράγμα τη φορά
   - Για να βγει σίγουρα σωστή η υπόθεση
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι **ελεγχόμενη** μεταβλητή στο πείραμα του Γ2;
   - Η θερμοκρασία που δείχνει το θερμόμετρο στο τέλος
   - Η μάλλινη κάλτσα γύρω από ένα ποτήρι
   - Το καπάκι, ίδιο σε όλα τα ποτήρια
   - Η υπόθεση ότι η κάλτσα θα κερδίσει
5. Μια ομάδα βάζει το ποτήρι με την κάλτσα στο θρανίο και το ποτήρι χωρίς περιτύλιγμα στο περβάζι του ανοιχτού παραθύρου. Τι λες για τη δοκιμή;
   - Είναι δίκαιη, αφού το περιτύλιγμα είναι διαφορετικό
   - Είναι δίκαιη, αν μετρηθούν στον ίδιο χρόνο
   - Είναι άδικη, γιατί άλλαξε και η θέση
   - Είναι άδικη, γιατί λείπει ο μάρτυρας
6. Τι μας λέει το ποτήρι **χωρίς περιτύλιγμα** (ο μάρτυρας) που δεν μας λένε τα άλλα;
   - Αν κάποιο περιτύλιγμα βοήθησε καθόλου
   - Ποιο περιτύλιγμα είναι το καλύτερο
   - Πόσο ζεστό ήταν το νερό στην αρχή
   - Αν το θερμόμετρο λειτουργεί σωστά
7. Μια ομάδα θέλει να ελέγξει αν μετρά **το χρώμα** του περιτυλίγματος. Ποιο ζευγάρι δοκιμών είναι δίκαιο;
   - Μαύρη μάλλινη κάλτσα και άσπρο πλαστικό
   - Μαύρη και άσπρη κάλτσα από ίδιο μαλλί
   - Μαύρη κάλτσα με καπάκι, άσπρη χωρίς
   - Μια μαύρη κάλτσα σήμερα, μια άσπρη αύριο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται οι μεταβλητές που κρατάς ίδιες σε όλες τις δοκιμές ενός πειράματος;
2. Η ομάδα Β έβαλε στο ποτήρι με την κάλτσα περισσότερο νερό. Γιατί το αποτέλεσμά της δεν λέει τίποτα για την κάλτσα;
3. Η ομάδα Δ του Γ2 κατέγραψε τις συνθήκες κάθε ποτηριού πριν ξεκινήσει. Τα στοιχεία είναι επινοημένα.

   Συνθήκες της ομάδας Δ πριν από τη δοκιμή (φανταστικά δεδομένα).

   | Ποτήρι | Νερό | Αρχική θερμοκρασία | Θέση | Καπάκι |
   | --- | --- | --- | --- | --- |
   | Χωρίς περιτύλιγμα | 200 ml | $60$ °C | θρανίο 2 | ναι |
   | Αλουμινόχαρτο | 200 ml | $60$ °C | θρανίο 2 | ναι |
   | Χαρτοπετσέτα | 200 ml | $60$ °C | θρανίο 2 | ναι |
   | Φυσαλίδες | 200 ml | $60$ °C | θρανίο 2 | όχι |
   | Κάλτσα | 200 ml | $60$ °C | θρανίο 2 | ναι |

   α) Ποιο ποτήρι δεν συγκρίνεται δίκαια με τα άλλα;
   β) Ποια ελεγχόμενη μεταβλητή άλλαξε σε αυτό;
   γ) Ποιο ποτήρι είναι ο μάρτυρας της δοκιμής;
4. Μετά το πρώτο πείραμα, το Γ2 θέλει να μάθει αν μετρά το πόσες στρώσεις πλαστικό με φυσαλίδες βάζεις. Πώς θα σχεδίαζες τη δίκαιη δοκιμή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/fair-test
