# Ηλεκτρονικά εξαρτήματα

> Αντίσταση, LED, διακόπτης, μπαταρία και breadboard: το πρώτο κύκλωμα που φτιάχνεις.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/electronic-components

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα βασικά εξαρτήματα ενός απλού κυκλώματος και τον ρόλο του καθενός σε μια κατασκευή.
- Να διαβάζεις την τιμή μιας αντίστασης από τις χρωματιστές λωρίδες της.
- Να διαλέγεις την αντίσταση που μπαίνει σε σειρά με ένα LED, από την τάση της πηγής και το φύλλο δεδομένων.
- Να στήνεις ένα κύκλωμα σε breadboard, ξέροντας ποιες τρύπες είναι ενωμένες μεταξύ τους.

## Από το σχέδιο στο τραπέζι

Στη Φυσική είδες το κύκλωμα ως ιδέα: πηγή, κλειστή διαδρομή, ρεύμα, τάση, νόμος του Ωμ. Στην Τεχνολογία το ίδιο κύκλωμα γίνεται **κατασκευή**. Έχεις μπροστά σου ένα σακουλάκι με μικρά κομμάτια, ένα πλαστικό πλαίσιο γεμάτο τρύπες και μια μπαταρία, και πρέπει να φτιάξεις κάτι που δουλεύει την πρώτη φορά, χωρίς να καεί τίποτα.

Για να γίνει αυτό χρειάζεσαι τρία πράγματα: να **αναγνωρίζεις** κάθε εξάρτημα, να **διαβάζεις** τι γράφει πάνω του (ή τι γράφει το φύλλο δεδομένων του), και να ξέρεις **πού** μπαίνει στην πλακέτα.

## Τα εξαρτήματα του πρώτου κυκλώματος

| Εξάρτημα          | Τι κάνει στην κατασκευή                                         | Τι προσέχεις                                               |
| ----------------- | --------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| **Μπαταρία**      | δίνει την ενέργεια (π.χ. $9$ V, ή δύο ΑΑ των $1{,}5$ V = $3$ V) | ποτέ τα δύο άκρα της ενωμένα με σκέτο σύρμα                |
| **Διακόπτης**     | ανοίγει και κλείνει τη διαδρομή                                 | το μπουτόν (push button) κλείνει μόνο όσο το πατάς         |
| **Αντίσταση**     | περιορίζει το ρεύμα σε ένα σημείο του κυκλώματος                | δεν έχει φορά· η τιμή της γράφεται με χρώματα              |
| **LED**           | φωτοβολεί όταν περνά ρεύμα με τη σωστή φορά                     | έχει **πολικότητα** και θέλει **πάντα** αντίσταση σε σειρά |
| **Ποτενσιόμετρο** | αντίσταση που αλλάζει όταν γυρίζεις τον άξονα                   | έχει τρία ποδαράκια· το μεσαίο είναι ο δρομέας             |
| **Breadboard**    | πλακέτα δοκιμών: ενώνει εξαρτήματα χωρίς κόλληση                | δεν είναι όλες οι τρύπες ενωμένες μεταξύ τους              |

Τα δύο που χρειάζονται τη μεγαλύτερη προσοχή είναι η αντίσταση και το LED. Το ένα πρέπει να το **διαβάσεις**, το άλλο να το **προστατέψεις**.

## Η αντίσταση και τα χρώματά της

Μια αντίσταση είναι πολύ μικρή για να τυπωθεί πάνω της «$470$ Ω». Γι' αυτό η τιμή της γράφεται με **χρωματιστές λωρίδες**, σύμφωνα με έναν διεθνή κώδικα (πρότυπο IEC 60062). Στις συνηθισμένες αντιστάσεις με τέσσερις λωρίδες:

- η **1η** και η **2η** λωρίδα είναι τα δύο πρώτα ψηφία,
- η **3η** λέει πόσα μηδενικά ακολουθούν (ο πολλαπλασιαστής),
- η **4η**, λίγο πιο απομακρυσμένη, είναι η **ανοχή**: πόσο μπορεί να απέχει η πραγματική τιμή από τη γραμμένη.

| Χρώμα     | Ψηφίο | Μηδενικά |
| --------- | ----- | -------- |
| Μαύρο     | $0$   | —        |
| Καφέ      | $1$   | $0$      |
| Κόκκινο   | $2$   | $00$     |
| Πορτοκαλί | $3$   | $000$    |
| Κίτρινο   | $4$   | $0000$   |
| Πράσινο   | $5$   | $00000$  |
| Μπλε      | $6$   |          |
| Μωβ       | $7$   |          |
| Γκρι      | $8$   |          |
| Άσπρο     | $9$   |          |

Ανοχή: **χρυσό** $\pm 5\%$, **ασημί** $\pm 10\%$, **καφέ** $\pm 1\%$.

Για παράδειγμα, **κόκκινο – κόκκινο – καφέ – χρυσό** σημαίνει $2$, $2$ και ένα μηδενικό: $220$ Ω, με ανοχή $\pm 5\%$. Η πραγματική τιμή μπορεί να είναι από $209$ ως $231$ Ω, και για ένα κύκλωμα με LED αυτό δεν αλλάζει τίποτα.

> **Τυποποιημένες τιμές**
>
> Οι αντιστάσεις δεν πουλιούνται σε κάθε τιμή. Η πιο κοινή σειρά, η **E12**, έχει δώδεκα τιμές σε κάθε δεκάδα: $10, 12, 15, 18, 22, 27, 33, 39, 47, 56, 68, 82$, και τα δεκαπλάσιά τους ($100$, $120$, …, $820$, $1000$ …).

> **Πρόσεχε**
>
> Διαβάζεις **από την πλευρά που είναι μακριά από τη χρυσή ή ασημί λωρίδα**. Αν τη διαβάσεις ανάποδα, το κόκκινο-κόκκινο-καφέ-χρυσό γίνεται «χρυσό-καφέ-κόκκινο-κόκκινο», που δεν σημαίνει τίποτα. Αν δεν είσαι σίγουρος, μέτρησέ την με το πολύμετρο στη θέση Ω.

## Το LED θέλει πάντα αντίσταση

Το **LED** (δίοδος εκπομπής φωτός) έχει δύο ποδαράκια που δεν είναι ίδια. Το **μακρύ** είναι η **άνοδος** και πάει προς το $+$. Το **κοντό** είναι η **κάθοδος** και πάει προς το $-$· από αυτή την πλευρά και το πλαστικό του κέλυφος έχει μια μικρή επίπεδη άκρη. Αν το βάλεις ανάποδα δεν καίγεται από αυτό, απλώς δεν ανάβει: η δίοδος αφήνει το ρεύμα να περάσει μόνο προς μία κατεύθυνση.

Το LED όμως δεν «φρενάρει» μόνο του το ρεύμα όπως μια λάμπα πυρακτώσεως. Όταν ανάψει, κρατά περίπου σταθερή τάση στα άκρα του και αφήνει να περάσει όσο ρεύμα του δώσει το υπόλοιπο κύκλωμα. Συνδεδεμένο σκέτο σε μπαταρία $9$ V, παίρνει πολύ περισσότερο ρεύμα απ' όσο αντέχει και καίγεται σε μια στιγμή. Γι' αυτό μπαίνει **σε σειρά μια αντίσταση** που κρατάει το ρεύμα στα όρια.

Τα δύο νούμερα που χρειάζεσαι τα γράφει το **φύλλο δεδομένων** (datasheet) του LED. Για τα κοινά LED των $5$ mm οι τυπικές τιμές είναι:

| Χρώμα LED         | Τάση ορθής φοράς $V_\text{LED}$ | Μέγιστο συνεχές ρεύμα |
| ----------------- | ------------------------------- | --------------------- |
| Κόκκινο           | περίπου $2$ V                   | $20$ mA               |
| Πράσινο ή κίτρινο | περίπου $2{,}1$ V               | $20$ mA               |
| Μπλε ή λευκό      | περίπου $3$ V                   | $20$ mA               |

Τυπικές τιμές· κάθε κατασκευαστής δίνει τις δικές του στο φύλλο δεδομένων.

Η αντίσταση πρέπει να «πάρει» την τάση που περισσεύει. Αν $V$ είναι η τάση της πηγής και $I$ το ρεύμα που θέλεις, από τον νόμο του Ωμ:

$R = \frac{V - V_\text{LED}}{I}$

> **Κλειδί**
>
> Το ρεύμα του LED το αποφασίζει η **αντίσταση σε σειρά**, όχι το ίδιο το LED.
>
> Υπολογίζεις την ελάχιστη αντίσταση με $R = (V - V_\text{LED}) / I$ και διαλέγεις την **αμέσως μεγαλύτερη** τυποποιημένη τιμή. Ένα μικρότερο ρεύμα, ας πούμε $5$ ως $20$ mA, φτάνει για να φαίνεται καθαρά το φως και κρατάει το LED ασφαλές.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια αντίσταση για αυτό το LED;*

Πρόσεξε την τελευταία περίπτωση: με την ίδια πηγή των $5$ V, το λευκό LED θέλει **μικρότερη** αντίσταση από το κόκκινο, γιατί κρατάει μεγαλύτερη τάση για τον εαυτό του.

## Το breadboard: ποιες τρύπες είναι ενωμένες

Το **breadboard** (πλακέτα δοκιμών) είναι ένα πλαστικό πλαίσιο με εκατοντάδες τρύπες. Από κάτω υπάρχουν μεταλλικά ελάσματα που ενώνουν **ομάδες** τρυπών. Βάζεις ένα ποδαράκι σε μια τρύπα και είναι ήδη συνδεδεμένο με ό,τι άλλο μπει στην ίδια ομάδα. Δεν κολλάς τίποτα· αν κάνεις λάθος, απλώς το βγάζεις.

Σε ένα τυπικό breadboard:

- Οι στήλες είναι αριθμημένες ($1$, $2$, $3$, …) και οι σειρές έχουν γράμματα (**a** ως **j**).
- Οι **πέντε τρύπες a–e** μιας στήλης είναι ενωμένες. Το ίδιο και οι πέντε **f–j** της ίδιας στήλης.
- Στη μέση υπάρχει ένα **κανάλι**. Οι a–e και οι f–j **δεν** ενώνονται μεταξύ τους πάνω από αυτό. Εκεί πατάνε τα ολοκληρωμένα κυκλώματα, ώστε κάθε ποδαράκι τους να έχει τη δική του στήλη.
- Στις άκρες υπάρχουν οι **γραμμές τροφοδοσίας**, μια κόκκινη ($+$) και μια μπλε ($-$). Κάθε γραμμή είναι ενωμένη σε όλο της το μήκος· σε μερικά μεγάλα breadboard κόβεται στη μέση, και τότε τη γεφυρώνεις με ένα καλώδιο.

*Ένα άδειο breadboard. Βρες πάνω του όσα λέει η ενότητα: τις αριθμημένες στήλες, τα γράμματα a–e και f–j, το κανάλι στη μέση που τα χωρίζει, και σε κάθε μακριά πλευρά τις γραμμές τροφοδοσίας, την κόκκινη για το + και τη μπλε για το −.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ενωμένες ή όχι;*

> **Πρόσεχε**
>
> Το πιο συνηθισμένο λάθος στο breadboard: βάζεις **και τα δύο** ποδαράκια ενός εξαρτήματος στην **ίδια στήλη**. Τότε είναι βραχυκυκλωμένο, το ρεύμα το παρακάμπτει από το έλασμα, και το εξάρτημα είναι σαν να μην υπάρχει. Κάθε ποδαράκι πάει σε **άλλη** στήλη.

## Εξαρτήματα που «αισθάνονται»

Μερικές αντιστάσεις αλλάζουν τιμή μόνες τους, ανάλογα με τον κόσμο γύρω τους. Είναι οι πρώτοι **αισθητήρες** που θα συναντήσεις, και τα κομμάτια με τα οποία ένα κύκλωμα αρχίζει να αντιδρά:

- **Φωτοαντίσταση (LDR):** όσο περισσότερο φως πέφτει πάνω της, τόσο **μικραίνει** η αντίστασή της. Στο σκοτάδι μπορεί να φτάσει εκατοντάδες kΩ, στο φως λίγα kΩ ή και λιγότερο.
- **Θερμίστορ NTC:** όσο **ανεβαίνει** η θερμοκρασία, τόσο **μικραίνει** η αντίστασή του.
- **Ποτενσιόμετρο:** αλλάζει αντίσταση όταν το γυρίζεις εσύ. Είναι το κουμπί της έντασης σε ένα παλιό ραδιόφωνο.

*Μια μεγάλη φωτοαντίσταση (LDR). Η πορτοκαλί λωρίδα που πάει ζιγκ-ζαγκ είναι το υλικό που αλλάζει αντίσταση με το φως· γι' αυτό είναι στραμμένη προς τα πάνω, εκεί από όπου έρχεται το φως. Όπως η απλή αντίσταση, έχει δύο ποδαράκια και δεν έχει φορά.*

Με αυτά, ένα LED μπορεί να ανάβει μόνο του όταν σκοτεινιάζει. Το πώς ένα κύκλωμα παίρνει μια τέτοια απόφαση είναι η επόμενη ενότητα: ο αυτοματισμός.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αντίσταση:** περιορίζει το ρεύμα· τιμή με χρώματα, από την πλευρά μακριά από τη χρυσή λωρίδα. Δύο ψηφία, μετά τα μηδενικά, μετά η ανοχή.
> - **LED:** μακρύ ποδαράκι στο $+$· θέλει πάντα αντίσταση σε σειρά, $R = (V - V_\text{LED}) / I$ με $V$ την τάση της πηγής, και διαλέγεις την επόμενη μεγαλύτερη τυποποιημένη τιμή.
> - **Breadboard:** ενωμένες οι πέντε τρύπες μιας στήλης σε κάθε πλευρά του καναλιού· οι γραμμές τροφοδοσίας ενωμένες κατά μήκος.
> - **LDR και θερμίστορ:** αντιστάσεις που αλλάζουν με το φως και τη θερμοκρασία· οι πρώτοι αισθητήρες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια αντίσταση έχει τις λωρίδες κίτρινο – μωβ – καφέ – χρυσό. Ποια είναι η τιμή της, και ανάμεσα σε ποιες τιμές βρίσκεται στην πραγματικότητα;

1. Ξεκινάμε από την πλευρά που είναι μακριά από τη χρυσή λωρίδα. Κίτρινο $= 4$, μωβ $= 7$: τα δύο πρώτα ψηφία είναι $47$.
2. Η τρίτη λωρίδα, καφέ, σημαίνει **ένα** μηδενικό: $470$ Ω.
3. Η χρυσή λωρίδα σημαίνει ανοχή $\pm 5\%$. Το $5\%$ του $470$ είναι $23{,}5$ Ω, άρα η πραγματική τιμή είναι από $446{,}5$ ως $493{,}5$ Ω.

   Το $470$ είναι πράγματι τιμή της σειράς E12 ($47 \times 10$).

### Παράδειγμα 2: Θέλεις να ανάψεις ένα κόκκινο LED με μπαταρία 9 V. Το φύλλο δεδομένων γράφει τάση ορθής φοράς 2 V και μέγιστο ρεύμα 20 mA. Ποια αντίσταση βάζεις, και πώς το στήνεις στο breadboard;

1. Η αντίσταση πρέπει να πάρει την τάση που περισσεύει: $9 - 2 = 7$ V.
2. Για ρεύμα $20$ mA $= 0{,}02$ A: $R = 7 / 0{,}02 = 350$ Ω. Αυτή είναι η **ελάχιστη** αντίσταση· με λιγότερη, το ρεύμα ξεπερνά το όριο.
3. Το $350$ δεν υπάρχει στη σειρά E12. Παίρνουμε την **αμέσως μεγαλύτερη**, $390$ Ω (πορτοκαλί – άσπρο – καφέ – χρυσό). Έλεγχος: $7 / 390 \approx 0{,}018$ A $= 18$ mA, κάτω από τα $20$.
4. Στο breadboard: $+$ της μπαταρίας στην κόκκινη γραμμή, $-$ στη μπλε. Η αντίσταση από την κόκκινη γραμμή στη στήλη $10$. Το **μακρύ** ποδαράκι του LED στη στήλη $10$, το κοντό στη στήλη $11$. Ένα καλώδιο από τη στήλη $11$ στη μπλε γραμμή. Κάθε ποδαράκι σε άλλη στήλη, και η διαδρομή κλείνει.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί μπαίνει μια αντίσταση σε σειρά με ένα LED;
   - Για να κρατά το ρεύμα του LED κάτω από το όριό του
   - Για να ανεβάζει την τάση που φτάνει στα άκρα του LED
   - Για να ανάβει το LED και με την ανάποδη φορά
   - Για να κάνει το φως του LED πιο φωτεινό
2. Πώς αναγνωρίζεις την **κάθοδο** ενός LED, το ποδαράκι που πάει προς το $-$;
   - Είναι το μακρύ ποδαράκι, στη στρογγυλή πλευρά
   - Είναι το κοντό ποδαράκι, στην επίπεδη πλευρά
   - Είναι όποιο ποδαράκι έχει χρωματιστή λωρίδα
   - Δεν έχει σημασία, τα δύο ποδαράκια είναι ίδια
3. Μια αντίσταση έχει τις λωρίδες καφέ – μαύρο – κόκκινο – χρυσό. Ποια είναι η τιμή της;
   - $102$ Ω, με ανοχή $\pm 5\%$
   - $1000$ Ω, με ανοχή $\pm 5\%$
   - $1000$ Ω, με ανοχή $\pm 10\%$
   - $210$ Ω, με ανοχή $\pm 5\%$
4. Σε ένα τυπικό breadboard, ποιες τρύπες είναι ενωμένες μεταξύ τους από κάτω;
   - Όλες οι τρύπες της ίδιας σειράς, π.χ. όλες οι a
   - Οι πέντε τρύπες a–e της ίδιας στήλης
   - Οι δέκα τρύπες a–j της ίδιας στήλης
   - Η κόκκινη με τη μπλε γραμμή τροφοδοσίας
5. Τι παθαίνει μια φωτοαντίσταση (LDR) όταν πέφτει πάνω της περισσότερο φως;
   - Η αντίστασή της μικραίνει
   - Η αντίστασή της μεγαλώνει
   - Αρχίζει να βγάζει φως
   - Παράγει δική της τάση
6. Ο υπολογισμός σού έδωσε $350$ Ω για την αντίσταση ενός LED, τιμή που δεν πουλιέται. Ποια διαλέγεις από τη σειρά E12;
   - $330$ Ω, την πλησιέστερη μικρότερη
   - $390$ Ω, την αμέσως μεγαλύτερη
   - $3{,}9$ Ω, το ίδιο χρώμα με μικρότερο πολλαπλασιαστή
   - $3{,}9$ kΩ, για να είσαι πολύ σίγουρος
7. Με την ίδια πηγή των $5$ V, ένα λευκό LED θέλει μικρότερη αντίσταση από ένα κόκκινο. Γιατί;
   - Γιατί το λευκό φως χρειάζεται περισσότερη ενέργεια από την πηγή
   - Γιατί το λευκό LED κρατά περίπου $3$ V και μένει λιγότερη τάση
   - Γιατί το λευκό LED αντέχει πολύ περισσότερο ρεύμα από το κόκκινο
   - Γιατί το λευκό LED δεν έχει πολικότητα όπως το κόκκινο
8. Βάζεις μια αντίσταση στο breadboard με τα δύο ποδαράκια της στη στήλη $7$, στις τρύπες b7 και d7. Τι γίνεται;
   - Είναι βραχυκυκλωμένη: το ρεύμα την παρακάμπτει από το έλασμα
   - Δουλεύει κανονικά, σαν να ήταν σε δύο διαφορετικές στήλες της πλακέτας
   - Καίγεται αμέσως, γιατί δέχεται όλη την τάση της πηγής
   - Διπλασιάζεται η τιμή της, γιατί μετράει δύο φορές

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα χρώματα μιας αντίστασης $220$ Ω με ανοχή $\pm 5\%$, με τη σειρά που διαβάζονται;
2. Γιατί το breadboard έχει ένα κανάλι στη μέση, που κόβει κάθε στήλη στα δύο;
3. Ο πίνακας είναι από το φύλλο δεδομένων ενός κατασκευαστή για LED των $5$ mm. Θέλεις να ανάψεις το μπλε LED με μπαταρία $9$ V.

   Τυπικές τιμές από φύλλο δεδομένων LED $5$ mm. Τα νούμερα αλλάζουν λίγο από κατασκευαστή σε κατασκευαστή.

   | Χρώμα | Τάση ορθής φοράς | Μέγιστο συνεχές ρεύμα | Μήκος κύματος |
   | --- | --- | --- | --- |
   | Κόκκινο | $2{,}0$ V | $20$ mA | $625$ nm |
   | Κίτρινο | $2{,}1$ V | $20$ mA | $590$ nm |
   | Πράσινο | $2{,}2$ V | $20$ mA | $570$ nm |
   | Μπλε | $3{,}2$ V | $20$ mA | $470$ nm |

   α) Ποια είναι η ελάχιστη αντίσταση σε σειρά για το μπλε LED;
   β) Ποια τιμή της σειράς E12 θα διάλεγες;
   γ) Ποια στήλη του πίνακα δεν χρειάστηκες καθόλου;
4. Σου ζητούν ένα φωτάκι νυκτός για τον διάδρομο, με μπαταρίες, που θα ανάβει μόνο όταν είναι σκοτάδι. Ποια εξαρτήματα θα διάλεγες, και τι θα πρόσεχες στην αντίσταση του LED;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/electronic-components
