# Δεδομένα, πίνακες και γραφήματα

> Πώς καταγράφεις, πώς δείχνεις και πώς διαβάζεις τι βγήκε.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/data-graphs

## Τι θα μάθεις

- Να στήνεις πίνακα μετρήσεων με την ανεξάρτητη μεταβλητή στην πρώτη στήλη και τις μονάδες στις κεφαλίδες.
- Να διαλέγεις ραβδόγραμμα ή γράφημα γραμμής ανάλογα με το είδος της ανεξάρτητης μεταβλητής.
- Να βάζεις σωστά τους άξονες: ανεξάρτητη στον οριζόντιο, εξαρτημένη στον κατακόρυφο, με μονάδες.
- Να διαβάζεις σε ένα γράφημα την τάση, τον ρυθμό αλλαγής και τις παγίδες της κλίμακας.

## Μια σελίδα γεμάτη αριθμούς

Στο τέλος του πειράματος το ημερολόγιο του Γ2 έχει δεκάδες αριθμούς: πέντε ποτήρια, τρεις επαναλήψεις, μετρήσεις κάθε 5 λεπτά. Όλα σωστά γραμμένα, και κανείς δεν μπορεί να δει με μια ματιά τι βγήκε. Ο **πίνακας** βάζει τους αριθμούς σε τάξη· το **γράφημα** τους κάνει εικόνα. Χρειάζεσαι και τα δύο, με αυτή τη σειρά.

## Ο πίνακας

Ένας καλός πίνακας μετρήσεων ακολουθεί λίγους κανόνες:

- **Πρώτη στήλη: η ανεξάρτητη μεταβλητή**, αυτό που άλλαξες. Μετά οι μετρήσεις της εξαρτημένης.
- **Οι μονάδες στην κεφαλίδα**, μία φορά: «Θερμοκρασία (°C)», όχι «°C» σε κάθε κελί.
- **Κάθε επανάληψη σε δική της στήλη**, και στο τέλος η μέση τιμή.
- **Τίτλος** που λέει τι δείχνει ο πίνακας και πότε μετρήθηκε.

Ο συνοπτικός πίνακας του Γ2 (επινοημένες μέσες τιμές τριών επαναλήψεων):

| Περιτύλιγμα                  | Θερμοκρασία στα 20 λεπτά (°C) |
| ---------------------------- | ----------------------------- |
| Χωρίς περιτύλιγμα (μάρτυρας) | 42                            |
| Αλουμινόχαρτο                | 43                            |
| Χαρτοπετσέτα                 | 44                            |
| Πλαστικό με φυσαλίδες        | 48                            |
| Μάλλινη κάλτσα               | 49                            |

## Ποιο γράφημα

Το είδος του γραφήματος το αποφασίζει η **ανεξάρτητη μεταβλητή**:

- Αν είναι **κατηγορίες** (υλικά, μάρκες, χρώματα), δεν υπάρχει τίποτα «ανάμεσα» στο αλουμινόχαρτο και στην κάλτσα. Φτιάχνεις **ραβδόγραμμα**: μία ράβδος για κάθε κατηγορία.
- Αν είναι **ποσότητα που αλλάζει συνεχώς** (χρόνος, ύψος, πάχος), υπάρχουν τιμές ανάμεσα στις μετρήσεις σου. Φτιάχνεις **γράφημα γραμμής**: σημεία για κάθε μέτρηση, ενωμένα με γραμμή.

Και στα δύο, η **ανεξάρτητη πάει στον οριζόντιο άξονα** και η **εξαρτημένη στον κατακόρυφο**. Κάθε άξονας έχει όνομα και μονάδα, και η κλίμακα ανεβαίνει σε ίσα βήματα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θερμοκρασία στα 20 λεπτά, ανά περιτύλιγμα (°C)*

> **Πρόσεχε**
>
> Αν το ίδιο ραβδόγραμμα ξεκινούσε από τους 40 °C αντί για το 0, η ράβδος της κάλτσας (9 μονάδες πάνω από το 40) θα έβγαινε **τετραπλάσια** από του μάρτυρα (2 μονάδες). Η διαφορά των 7 °C θα έμοιαζε τεράστια. Σε ραβδόγραμμα ο κατακόρυφος άξονας ξεκινά από το 0· αν για κάποιο λόγο δεν ξεκινά, το γράφεις καθαρά. Όταν διαβάζεις γραφήματα άλλων, **κοιτάς πρώτα πού ξεκινά ο άξονας**.

## Ένα γράφημα γραμμής

Μία ομάδα του Γ2 δεν μέτρησε μόνο στα 20 λεπτά, αλλά κάθε 5 λεπτά. Εδώ η ανεξάρτητη είναι ο **χρόνος**, που αλλάζει συνεχώς, άρα γράφημα γραμμής. Οι επινοημένες της μετρήσεις:

| Χρόνος (min)           | 0  | 5  | 10 | 15 | 20 |
| ---------------------- | -- | -- | -- | -- | -- |
| Χωρίς περιτύλιγμα (°C) | 60 | 54 | 49 | 45 | 42 |
| Μάλλινη κάλτσα (°C)    | 60 | 57 | 54 | 51 | 49 |

Τι διαβάζεις σε ένα τέτοιο γράφημα:

- **Την τάση:** και οι δύο γραμμές κατεβαίνουν· το νερό κρυώνει πάντα.
- **Τον ρυθμό:** όσο πιο απότομη η γραμμή, τόσο πιο γρήγορα κρυώνει. Το ποτήρι χωρίς περιτύλιγμα έχασε 6 °C στα πρώτα 5 λεπτά, η κάλτσα μόνο 3 °C.
- **Το σχήμα:** η γραμμή γίνεται όλο και πιο επίπεδη. Όσο το νερό πλησιάζει τη θερμοκρασία του δωματίου (22 °C στο Γ2), κρυώνει όλο και πιο αργά.

Το παρακάτω γράφημα δεν δείχνει μετρήσεις, αλλά ένα **απλό μοντέλο** του πώς κρυώνει ένα ποτήρι, φτιαγμένο ώστε να ταιριάζει με τις επινοημένες μετρήσεις του Γ2.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς κρυώνει ένα ποτήρι*

> **Κλειδί**
>
> Ο **πίνακας** κρατά τους αριθμούς, το **γράφημα** δείχνει το σχήμα τους. Η ανεξάρτητη μεταβλητή αποφασίζει το είδος: **κατηγορίες → ραβδόγραμμα**, **συνεχής ποσότητα → γράφημα γραμμής**. Ανεξάρτητη στον **οριζόντιο** άξονα, εξαρτημένη στον **κατακόρυφο**, πάντα με μονάδες.

> **Μαζί δεν σημαίνει εξαιτίας**
>
> Αν δύο ποσότητες ανεβαίνουν μαζί σε ένα γράφημα, αυτό δεν αποδεικνύει ότι η μία προκαλεί την άλλη. Το πείραμα με δίκαιη δοκιμή είναι ακριβώς ο τρόπος να ελέγξεις αν η αλλαγή που έκανες εσύ είναι η αιτία, γιατί όλες οι άλλες πιθανές αιτίες έμειναν ίδιες.

> **Θυμήσου**
>
> - Πίνακας: ανεξάρτητη στην **πρώτη στήλη**, μονάδες στην **κεφαλίδα**, επαναλήψεις και μέση τιμή.
> - **Ραβδόγραμμα** για κατηγορίες, **γράφημα γραμμής** για ποσότητα που αλλάζει συνεχώς.
> - Ανεξάρτητη στον οριζόντιο, εξαρτημένη στον κατακόρυφο.
> - Στο γράφημα γραμμής: **τάση**, **ρυθμός** (πόσο απότομα), **σχήμα**.
> - Κοίτα πάντα **από πού ξεκινά** ο άξονας.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια ομάδα μέτρησε πόσο ψηλά αναπηδά μια μπάλα όταν την αφήνει από 50, 100, 150 και 200 cm, τρεις φορές από κάθε ύψος. Πώς στήνει τον πίνακα και ποιο γράφημα διαλέγει;

1. **Ανεξάρτητη:** το ύψος από το οποίο αφήνεται η μπάλα. Μπαίνει στην πρώτη στήλη, με κεφαλίδα «Ύψος ρίψης (cm)».
2. **Εξαρτημένη:** το ύψος της αναπήδησης. Τρεις στήλες, «Δοκιμή 1 (cm)», «Δοκιμή 2 (cm)», «Δοκιμή 3 (cm)», και μια τελευταία «Μέση τιμή (cm)».
3. **Γράφημα:** το ύψος ρίψης είναι ποσότητα που αλλάζει συνεχώς· υπάρχουν τιμές ανάμεσα στο 50 και στο 100. Άρα **γράφημα γραμμής**, με τις μέσες τιμές ως σημεία.
4. **Άξονες:** οριζόντιος «ύψος ρίψης (cm)», από 0 ως 200 ανά 50· κατακόρυφος «ύψος αναπήδησης (cm)», από 0 με ίσα βήματα. Τίτλος: «Αναπήδηση μπάλας ανάλογα με το ύψος ρίψης».

### Παράδειγμα 2: Στο γράφημα γραμμής του Γ2 (πίνακας παραπάνω): πόσο γρήγορα κρυώνει κάθε ποτήρι στα πρώτα 10 λεπτά και στα επόμενα 10; Τι σημαίνει αυτό;

1. **Χωρίς περιτύλιγμα, 0–10 λεπτά:** από 60 σε 49 °C, δηλαδή 11 °C. **10–20 λεπτά:** από 49 σε 42 °C, δηλαδή 7 °C.
2. **Κάλτσα, 0–10 λεπτά:** από 60 σε 54 °C, δηλαδή 6 °C. **10–20 λεπτά:** από 54 σε 49 °C, δηλαδή 5 °C.
3. **Και τα δύο κρυώνουν πιο αργά στο δεύτερο δεκάλεπτο**, γιατί πλησιάζουν τη θερμοκρασία του δωματίου. Γι' αυτό οι γραμμές γίνονται πιο επίπεδες.
4. **Η κάλτσα κρυώνει περίπου στον μισό ρυθμό** στα πρώτα 10 λεπτά (6 αντί για 11 °C). Η γραμμή της είναι πιο επίπεδη από την αρχή: αυτό είναι, σε εικόνα, το «μονώνει καλύτερα».

## Ερωτήσεις

1. Σε έναν πίνακα μετρήσεων, τι μπαίνει στην **πρώτη στήλη**;
   - Η ανεξάρτητη μεταβλητή, αυτό που άλλαξες
   - Η μέση τιμή όλων των επαναλήψεων
   - Η εξαρτημένη μεταβλητή, αυτό που μέτρησες
   - Οι ελεγχόμενες μεταβλητές του πειράματος
2. Πού γράφονται οι **μονάδες** σε έναν πίνακα μετρήσεων;
   - Δίπλα σε κάθε αριθμό, σε κάθε κελί
   - Στην κεφαλίδα της στήλης, μία φορά
   - Πουθενά, αφού είναι ίδιες σε όλα
   - Μόνο στο κείμενο της εργασίας
3. Μια ομάδα μετρά πόσο απορροφούν νερό πέντε μάρκες χαρτοπετσέτας. Τι γράφημα ταιριάζει;
   - Γράφημα γραμμής, με τις μάρκες στον άξονα x
   - Ραβδόγραμμα, μία ράβδο για κάθε μάρκα
   - Γράφημα γραμμής, με τον χρόνο στον άξονα x
   - Κανένα, φτάνει ο πίνακας με τις τιμές
4. Σε ένα γράφημα γραμμής «θερμοκρασία ανάλογα με τον χρόνο», πού μπαίνει ο **χρόνος**;
   - Στον κατακόρυφο άξονα, γιατί μετριέται κι αυτός
   - Στον τίτλο, αφού δεν είναι αριθμός
   - Στον οριζόντιο, ως ανεξάρτητη μεταβλητή
   - Σε όποιον άξονα χωράει καλύτερα
5. Σε γράφημα θερμοκρασίας-χρόνου δύο ποτηριών, η γραμμή του Α είναι **πιο απότομη** από του Β. Τι σημαίνει;
   - Το Α ξεκίνησε από πιο ψηλή θερμοκρασία
   - Το Α κρυώνει πιο γρήγορα από το Β
   - Το Α μετρήθηκε για περισσότερο χρόνο
   - Το Α έχει την καλύτερη μόνωση από τα δύο
6. Ένα ραβδόγραμμα σε μια διαφήμιση δείχνει το θερμός Χ με ράβδο τριπλάσια από το Ψ. Τι ελέγχεις **πρώτα**;
   - Από ποια τιμή ξεκινά ο κατακόρυφος άξονας
   - Αν οι ράβδοι έχουν ωραία χρώματα
   - Πόσες κατηγορίες έχει το γράφημα
   - Αν το Χ είναι πιο ακριβό από το Ψ
7. Γιατί οι γραμμές ψύξης του Γ2 γίνονται **όλο και πιο επίπεδες** με τον χρόνο;
   - Γιατί το θερμόμετρο χαλάει μετά από λίγο
   - Γιατί το περιτύλιγμα δουλεύει μόνο στην αρχή
   - Γιατί οι μετρήσεις γίνονταν πιο αραιά
   - Γιατί το νερό πλησιάζει τη θερμοκρασία δωματίου

## Ασκήσεις

1. Τι είδος γραφήματος ταιριάζει όταν η ανεξάρτητη μεταβλητή είναι κατηγορίες, π.χ. υλικά;
2. Γιατί στο πείραμα με τις μετρήσεις κάθε 5 λεπτά τα σημεία ενώνονται με γραμμή, ενώ στο ραβδόγραμμα των υλικών όχι;
3. Μια άλλη ομάδα του Γ2 δοκίμασε πόσο πάχος πλαστικού με φυσαλίδες χρειάζεται, τυλίγοντας στρώσεις των 4 mm. Οι μέσες τιμές είναι επινοημένες.

   Θερμοκρασία στα 20 λεπτά, ξεκινώντας από 60 °C (φανταστικά δεδομένα).

   | Πάχος μόνωσης (mm) | Θερμοκρασία (°C) |
   | --- | --- |
   | $0$ | $42$ |
   | $4$ | $48$ |
   | $8$ | $51$ |
   | $12$ | $52$ |

   α) Ποιο γράφημα ταιριάζει, και τι μπαίνει στον οριζόντιο άξονα;
   β) Πόσο κέρδισαν τα πρώτα 4 mm και πόσο τα τελευταία 4 mm;
   γ) Τι τάση δείχνει το γράφημα;
4. Θέλεις να δείξεις στην αφίσα της τάξης ότι η κάλτσα κρατά το νερό πιο ζεστό. Ένας συμμαθητής προτείνει ραβδόγραμμα με άξονα από 40 °C, «για να φαίνεται η διαφορά». Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/data-graphs
