# Αυτοματισμός και έλεγχος

> Αισθητήρας, ελεγκτής, ενεργοποιητής: ανοιχτός και κλειστός βρόχος.

Τεχνολογία, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/automation-control

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις ένα αυτόματο σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
- Να διαλέγεις τον κατάλληλο αισθητήρα για ένα πρόβλημα αυτοματισμού.
- Να γράφεις τους κανόνες ενός ελεγκτή με επιθυμητή τιμή και ζώνη υστέρησης, και να εξηγείς γιατί χρειάζεται η ζώνη.
- Να κρίνεις πότε φτάνει ένας αυτοματισμός ανοιχτού βρόχου και πότε χρειάζεται κλειστός βρόχος.

## Ποιος πατάει τον διακόπτη;

Η συρόμενη πόρτα του σούπερ μάρκετ ανοίγει πριν την αγγίξεις. Τα φώτα της σκάλας σβήνουν μόνα τους. Το ψυγείο ξεκινά και σταματά χωρίς να του το πει κανείς, και το αυτόματο πότισμα στον κήπο του σχολείου ανοίγει νύχτα, όταν δεν είναι κανείς εκεί.

Σε όλα αυτά κάποιος πατάει τον διακόπτη, αλλά δεν είναι άνθρωπος. Είναι ένα **σύστημα αυτοματισμού**: μια μηχανή που **μετράει**, **αποφασίζει** και **ενεργεί** μόνη της.

## Τρία μέρη: αισθητήρας, ελεγκτής, ενεργοποιητής

Κάθε αυτοματισμός, από το καζανάκι ως τον αυτόματο πιλότο ενός αεροπλάνου, έχει τρία μέρη:

| Μέρος             | Τι κάνει                                                | Παραδείγματα                                                                            |
| ----------------- | ------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αισθητήρας**    | μετράει κάτι από τον κόσμο και το κάνει σήμα            | φωτοαντίσταση, θερμίστορ, αισθητήρας κίνησης (PIR), αισθητήρας υγρασίας εδάφους, φλοτέρ |
| **Ελεγκτής**      | συγκρίνει τη μέτρηση με αυτό που θέλουμε και αποφασίζει | θερμοστάτης, μικροελεγκτής (Arduino, micro:bit), βιομηχανικός ελεγκτής PLC              |
| **Ενεργοποιητής** | κάνει την απόφαση πράξη                                 | μοτέρ, ρελέ, ηλεκτροβάνα, αντίσταση θέρμανσης, σειρήνα, LED                             |

Η αλυσίδα είναι πάντα η ίδια: **μέτρηση → απόφαση → ενέργεια**. Ο αισθητήρας είναι τα «μάτια», ο ελεγκτής το «μυαλό», ο ενεργοποιητής τα «χέρια».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μάτια, μυαλό ή χέρια;*

## Ποιον αισθητήρα διαλέγεις

Ο αισθητήρας είναι συχνά η πιο δύσκολη επιλογή. Αν μετράς το λάθος πράγμα, ο ελεγκτής θα παίρνει τέλειες αποφάσεις για το λάθος πρόβλημα. Ένα πότισμα που ανοίγει «επειδή είναι 6 το πρωί» θα ποτίσει και μέσα στη βροχή· ένα που ανοίγει «επειδή το χώμα είναι ξερό» όχι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος αισθητήρας κάνει γι' αυτή τη δουλειά;*

*Η πλακέτα από έναν ανιχνευτή κίνησης, βγαλμένη από το κουτί της. Δεξιά ο αισθητήρας PIR, που νιώθει ένα ζεστό σώμα που κινείται· αριστερά μια φωτοαντίσταση (CdS είναι το υλικό της). Με τους δύο μαζί, ο ελεγκτής μπορεί να αποφασίζει και με την κίνηση και με το φως, όπως το φως της σκάλας που δεν ανάβει τη μέρα.*

## Ανοιχτός και κλειστός βρόχος, ξανά

Στην Α΄ Γυμνασίου είδες τη διαφορά. Εδώ τη βλέπουμε με τα τρία μέρη:

- **Ανοιχτός βρόχος:** ο ελεγκτής δίνει εντολή χωρίς να μετράει το αποτέλεσμα. Ένα φανάρι με σταθερούς χρόνους αλλάζει κάθε $40$ δευτερόλεπτα, είτε περιμένουν δέκα αυτοκίνητα είτε κανένα. Ένας χρονοδιακόπτης ανοίγει το πότισμα στις 6, με ή χωρίς βροχή. Ο αισθητήρας, αν υπάρχει, είναι μόνο ένα ρολόι.
- **Κλειστός βρόχος:** ο αισθητήρας μετράει **το ίδιο το αποτέλεσμα**, και ο ελεγκτής διορθώνει. Ο θερμοστάτης μετράει τη θερμοκρασία του δωματίου που ζεσταίνει το ίδιο το καλοριφέρ. Αυτή η επιστροφή της πληροφορίας λέγεται **ανατροφοδότηση**.

Ο ανοιχτός βρόχος είναι φθηνότερος και απλούστερος, και φτάνει όταν οι συνθήκες δεν αλλάζουν πολύ. Ο κλειστός χρειάζεται όταν οι συνθήκες αλλάζουν ή όταν ένα λάθος κοστίζει: ένα ασανσέρ πρέπει να σταματά **ακριβώς** στον όροφο, όσο βαρύ κι αν είναι το φορτίο.

> **Παλιά ιδέα**
>
> Ο **Κτησίβιος**, μηχανικός στην Αλεξάνδρεια τον 3ο αιώνα π.Χ., έφτιαξε ένα υδραυλικό ρολόι με φλοτέρ που κρατούσε σταθερή τη στάθμη του νερού: από τα πρώτα γνωστά συστήματα κλειστού βρόχου. Το $1788$ ο Τζέιμς Βατ έβαλε στην ατμομηχανή του τον **φυγοκεντρικό ρυθμιστή**, που έκλεινε την παροχή ατμού όταν η μηχανή γύριζε πολύ γρήγορα.

*Ο φυγοκεντρικός ρυθμιστής σε μια ατμομηχανή των Μπόλτον και Βατ, στο Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου. Η μηχανή γυρίζει τον άξονα· όσο πιο γρήγορα γυρίζει, τόσο πιο πολύ ανοίγουν και σηκώνονται οι δύο μπάλες, και οι βραχίονες κλείνουν την παροχή ατμού. Δεν έχει καθόλου ηλεκτρικό, κι όμως είναι κλειστός βρόχος: μετράει την ταχύτητα της ίδιας της μηχανής που ελέγχει.*

## Οι κανόνες του ελεγκτή

Ο ελεγκτής έχει μια **επιθυμητή τιμή** (set point): τη θερμοκρασία, τη στάθμη ή τη φωτεινότητα που θέλουμε. Ο πιο απλός ελεγκτής είναι ο **δίτιμος** (on-off): ο ενεργοποιητής είναι ή τελείως αναμμένος ή τελείως σβηστός. Σε έναν μικροελεγκτή οι κανόνες γράφονται σχεδόν όπως τους λες:

```text
αν θερμοκρασία < 19 °C  →  άναψε το καλοριφέρ
αν θερμοκρασία > 21 °C  →  σβήσε το καλοριφέρ
αλλιώς                  →  άφησέ το όπως είναι
```

Γιατί δύο αριθμοί και όχι ένας; Αν ο κανόνας ήταν «κάτω από $20$ άναψε, πάνω από $20$ σβήσε», η θερμοκρασία θα έπαιζε γύρω από το $20$ και ο ελεγκτής θα άναβε και θα έσβηνε το καλοριφέρ κάθε λίγα δευτερόλεπτα. Ο ενεργοποιητής θα φθειρόταν γρήγορα: ένα ρελέ ή ένας συμπιεστής ψυγείου δεν είναι φτιαγμένα να ξεκινούν εκατό φορές την ώρα.

Το κενό ανάμεσα στους δύο αριθμούς ($19$ ως $21$ °C) λέγεται **ζώνη υστέρησης**. Μέσα σε αυτήν ο ελεγκτής **δεν αλλάζει τίποτα**· θυμάται απλώς τι έκανε τελευταία φορά.

> **Κλειδί**
>
> Ένας αυτοματισμός είναι η αλυσίδα **αισθητήρας → ελεγκτής → ενεργοποιητής**. Όταν ο αισθητήρας μετράει το ίδιο το αποτέλεσμα, ο βρόχος είναι **κλειστός** και το σύστημα διορθώνει μόνο του τα λάθη του.
>
> Ο δίτιμος ελεγκτής χρειάζεται **ζώνη υστέρησης**: ανάβει κάτω από ένα όριο, σβήνει πάνω από ένα άλλο, και ανάμεσα δεν κάνει τίποτα. Πιο στενή ζώνη σημαίνει πιο σταθερή θερμοκρασία αλλά πιο συχνό άναμμα και σβήσιμο.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένας αισθητήρας σε λάθος σημείο χαλάει και τον καλύτερο ελεγκτή. Ένας θερμοστάτης πάνω από το καλοριφέρ «νομίζει» ότι το δωμάτιο ζεστάθηκε πολύ πριν ζεσταθεί, και το σβήνει νωρίς. Ένα LDR που το βλέπει η ίδια η λάμπα του δρόμου θα τη σβήνει μόλις ανάψει. Ο αισθητήρας πρέπει να μετράει **αυτό που σε ενδιαφέρει**, όχι τον ίδιο τον ενεργοποιητή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αισθητήρας** μετράει, **ελεγκτής** αποφασίζει, **ενεργοποιητής** ενεργεί.
> - Διαλέγεις τον αισθητήρα ρωτώντας: τι ακριβώς πρέπει να μετρηθεί για να παρθεί η απόφαση;
> - **Ανοιχτός βρόχος:** εντολή χωρίς μέτρηση του αποτελέσματος (χρονοδιακόπτης). **Κλειστός:** ο αισθητήρας μετράει το αποτέλεσμα (θερμοστάτης).
> - **Επιθυμητή τιμή** και **ζώνη υστέρησης:** δύο όρια, για να μην ανάβει και σβήνει ο ενεργοποιητής συνέχεια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ανάλυσε την αυτόματη συρόμενη πόρτα ενός σούπερ μάρκετ: ποιοι είναι οι αισθητήρες, ο ελεγκτής και ο ενεργοποιητής; Είναι ανοιχτού ή κλειστού βρόχου;

1. **Αισθητήρες.** Ένας αισθητήρας κίνησης πάνω από την πόρτα, που καταλαβαίνει όποιον πλησιάζει. Συνήθως και ένας δεύτερος αισθητήρας ασφαλείας στο άνοιγμα (μια δέσμη υπερύθρων), που καταλαβαίνει αν κάποιος στέκεται ανάμεσα στα φύλλα.
2. **Ελεγκτής.** Μια πλακέτα με μικροελεγκτή, με κανόνες: «αν κάποιος πλησιάζει, άνοιξε· αν δεν πλησιάζει κανείς για λίγα δευτερόλεπτα, κλείσε· αν κάτι κόβει τη δέσμη, μην κλείνεις».
3. **Ενεργοποιητής.** Ένα ηλεκτρικό μοτέρ που σπρώχνει τα φύλλα μέσα από ιμάντα.
4. **Βρόχος.** Ο αισθητήρας ασφαλείας μετράει το αποτέλεσμα του κλεισίματος: αν η πόρτα πάει να κλείσει πάνω σε άνθρωπο, ο ελεγκτής το μαθαίνει και την ξανανοίγει. Η πόρτα είναι **κλειστού βρόχου**, και αυτό την κάνει ασφαλή.

### Παράδειγμα 2: Το θερμοκήπιο του σχολείου έχει παράθυρο με μοτέρ. Ο ελεγκτής ανοίγει το παράθυρο πάνω από 28 °C και το κλείνει κάτω από 24 °C. Οι μετρήσεις ήταν: 10:00 → 23 °C, 11:00 → 27 °C, 12:00 → 29 °C, 13:00 → 26 °C, 14:00 → 23 °C. Τι κάνει το παράθυρο κάθε ώρα;

1. Ξεκινάμε με το παράθυρο κλειστό. **10:00, 23 °C:** κάτω από $24$, μένει κλειστό.
2. **11:00, 27 °C:** είναι μέσα στη ζώνη ($24$ ως $28$). Ο ελεγκτής δεν αλλάζει τίποτα: μένει **κλειστό**.
3. **12:00, 29 °C:** πάνω από $28$. Το παράθυρο **ανοίγει**.
4. **13:00, 26 °C:** πάλι μέσα στη ζώνη. Ο ελεγκτής θυμάται την τελευταία του κίνηση, οπότε το παράθυρο μένει **ανοιχτό**. Πρόσεξε: στους $27$ °C ήταν κλειστό, στους $26$ °C ανοιχτό. Στη ζώνη η απόφαση εξαρτάται από το τι έγινε πριν.
5. **14:00, 23 °C:** κάτω από $24$. Το παράθυρο **κλείνει**.

## Ερωτήσεις

1. Σε ένα σύστημα αυτόματου ποτίσματος, ποιο εξάρτημα είναι ο **ενεργοποιητής**;
   - Ο αισθητήρας υγρασίας μέσα στο χώμα
   - Η ηλεκτροβάνα που ανοίγει το νερό
   - Ο μικροελεγκτής που τρέχει τους κανόνες
   - Το νερό που φτάνει στις ρίζες των φυτών
2. Ποια είναι η δουλειά του **ελεγκτή** σε ένα αυτόματο σύστημα;
   - Να μετράει τη θερμοκρασία ή το φως του χώρου
   - Να κινεί το μοτέρ ή να ανοίγει τη βάνα
   - Να συγκρίνει τη μέτρηση με τον στόχο και να αποφασίζει
   - Να δίνει ρεύμα σε όλα τα υπόλοιπα εξαρτήματα του συστήματος
3. Θέλεις το φως της αυλής να ανάβει όταν κάποιος μπαίνει από την καγκελόπορτα. Ποιον αισθητήρα διαλέγεις;
   - Αισθητήρα κίνησης (PIR)
   - Φωτοαντίσταση (LDR) μόνη της
   - Θερμίστορ για τη θερμοκρασία
   - Φλοτέρ για τη στάθμη νερού
4. Ποιο από τα παρακάτω είναι σύστημα **ανοιχτού βρόχου**;
   - Ψυγείο που ξεκινά όταν ανεβεί η θερμοκρασία μέσα του
   - Φανάρι που αλλάζει χρώμα κάθε $40$ δευτερόλεπτα
   - Ασανσέρ που σταματά ακριβώς στον όροφο που ζήτησες
   - Πόρτα που ξανανοίγει αν κάποιος κόψει τη δέσμη
5. Γιατί ένας θερμοστάτης ανάβει κάτω από $19$ °C και σβήνει πάνω από $21$ °C, αντί να κάνει και τα δύο στους $20$ °C;
   - Για να μην ανάβει και σβήνει το καλοριφέρ κάθε λίγα δευτερόλεπτα
   - Για να καίει το καλοριφέρ περισσότερη ενέργεια όταν κάνει κρύο
   - Γιατί κανένας αισθητήρας δεν μπορεί να μετρήσει ακριβώς $20$ °C
   - Γιατί ο ελεγκτής δεν ξέρει ποια είναι η επιθυμητή θερμοκρασία
6. Ένας ελεγκτής ανοίγει το παράθυρο ενός θερμοκηπίου πάνω από $28$ °C και το κλείνει κάτω από $24$ °C. Το παράθυρο μόλις άνοιξε, και τώρα η θερμοκρασία είναι $26$ °C. Τι κάνει;
   - Το κλείνει, γιατί το $26$ είναι κάτω από το $28$
   - Το αφήνει ανοιχτό, γιατί είναι μέσα στη ζώνη
   - Το ανοίγει μισό, στη μέση της ζώνης
   - Το ανοιγοκλείνει, ώσπου να βγει από τη ζώνη
7. Τι ρύθμιζε ο φυγοκεντρικός ρυθμιστής που έβαλε ο Τζέιμς Βατ στην ατμομηχανή το $1788$;
   - Την ταχύτητα με την οποία γύριζε η μηχανή
   - Τη στάθμη του νερού στον λέβητα
   - Τη θερμοκρασία του αέρα μέσα στο εργοστάσιο
   - Τις ώρες λειτουργίας των εργατών
8. Ένας θερμοστάτης έχει τοποθετηθεί ακριβώς πάνω από το καλοριφέρ. Τι θα συμβαίνει;
   - Θα σβήνει το καλοριφέρ πριν ζεσταθεί το υπόλοιπο δωμάτιο
   - Θα κρατά το καλοριφέρ αναμμένο ακόμα και το καλοκαίρι
   - Θα ρυθμίζει πιο ακριβώς τη θερμοκρασία όλου του δωματίου
   - Δεν θα αλλάζει τίποτα, αφού ο ελεγκτής είναι ο ίδιος

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη κάθε συστήματος αυτοματισμού, με τη σειρά που περνά η πληροφορία;
2. Ένα πότισμα με χρονοδιακόπτη ανοίγει κάθε πρωί στις 6 για $20$ λεπτά. Γιατί ποτίζει και τις μέρες που βρέχει, και τι θα άλλαζε ένας αισθητήρας υγρασίας εδάφους;
3. Μια αντλία γεμίζει τη δεξαμενή νερού μιας πολυκατοικίας. Ο ελεγκτής την ανάβει όταν η στάθμη πέσει κάτω από $20\%$ και τη σβήνει όταν ξεπεράσει το $90\%$. Ο πίνακας δείχνει μετρήσεις μιας μέρας (φανταστικά στοιχεία για την άσκηση).

   Στάθμη της δεξαμενής και κατάσταση της αντλίας. Φανταστικά στοιχεία.

   | Ώρα | Στάθμη | Αντλία |
   | --- | --- | --- |
   | 06:00 | $85\%$ | σβηστή |
   | 08:00 | $40\%$ | σβηστή |
   | 09:00 | $18\%$ | αναμμένη |
   | 10:00 | $55\%$ | αναμμένη |
   | 11:00 | $92\%$ | σβηστή |
   | 14:00 | $60\%$ | σβηστή |

   α) Στις 10:00 η στάθμη είναι $55\%$ και η αντλία δουλεύει, ενώ στις 14:00, με $60\%$, είναι σβηστή. Γιατί;
   β) Πόσες φορές ξεκίνησε η αντλία μέσα στο διάστημα του πίνακα;
   γ) Αν τα όρια γίνονταν $50\%$ και $55\%$, η αντλία θα ξεκινούσε πιο συχνά ή πιο σπάνια;
4. Ο κήπος του σχολείου πρέπει να ποτίζεται και τον Ιούλιο, όταν το σχολείο είναι κλειστό. Έχεις να διαλέξεις ανάμεσα σε έναν φθηνό χρονοδιακόπτη και σε έναν ελεγκτή με αισθητήρα υγρασίας εδάφους. Τι θα διάλεγες, και τι θα έκανες για να μην κινδυνεύσει ο κήπος αν κάτι χαλάσει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/technology/automation-control
