# Ήχος

> Ύψος, ένταση, χροιά: τι αλλάζει στο κύμα σε κάθε περίπτωση.

Φυσική, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/sound

## Τι θα μάθεις

- Να συνδέεις το ύψος του ήχου με τη συχνότητα και την ένταση με το πλάτος.
- Να εξηγείς γιατί ο ήχος δεν διαδίδεται στο κενό.
- Να υπολογίζεις απόσταση από τον χρόνο μιας ηχούς.

## Τρεις λέξεις που μπερδεύονται

«Δυνατός», «ψηλός», «βαρύς». Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιούνται σχεδόν εναλλακτικά για τον ήχο. Στη φυσική σημαίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα, και το καθένα αντιστοιχεί σε άλλο χαρακτηριστικό του κύματος.

| Ιδιότητα του ήχου              | Τι αλλάζει στο κύμα     |
| ------------------------------ | ----------------------- |
| **ύψος** (ψηλός ή βαρύς)       | η **συχνότητα**         |
| **ένταση** (δυνατός ή σιγανός) | το **πλάτος**           |
| **χροιά** (βιολί ή πιάνο)      | η **μορφή** του κύματος |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι αλλάζει σε κάθε περίπτωση*

## Πώς παράγεται και πώς ταξιδεύει

Κάθε ήχος ξεκινά από κάτι που **ταλαντώνεται**: χορδή, μεμβράνη, φωνητικές χορδές, ηχείο.

*Ένα ηχείο χωρίς το κουτί του. Ο μεγάλος κώνος κινείται μπρος πίσω, εκατοντάδες ή χιλιάδες φορές το δευτερόλεπτο. Όταν προχωρά, συμπιέζει τον αέρα μπροστά του· όταν τραβιέται πίσω, τον αραιώνει. Αυτές οι πυκνώσεις και αραιώσεις ταξιδεύουν ως τα αυτιά σου, και τις ακούς ως ήχο.*

Η ταλάντωση σπρώχνει τα μόρια του αέρα, που σπρώχνουν τα επόμενα, και η διαταραχή ταξιδεύει ως **διαμήκες** κύμα.

Χωρίς μόρια, δεν υπάρχει τι να σπρωχτεί. Γι' αυτό **στο κενό δεν υπάρχει ήχος**: στο διάστημα καμία έκρηξη δεν ακούγεται.

*Αντλία κενού με γυάλινη καμπάνα, φτιαγμένη στο Λονδίνο γύρω στο 1840. Γυρίζοντας τη λαβή, τα έμβολα στους ορειχάλκινους κυλίνδρους βγάζουν τον αέρα από την καμπάνα. Βάλε μέσα ένα κουδούνι που χτυπά και άρχισε να αντλείς: το βλέπεις να χτυπά ακόμη, αλλά ο ήχος του σβήνει σιγά σιγά, όσο λιγοστεύει ο αέρας.*

## Η ταχύτητα εξαρτάται από το μέσο

| Μέσο   | Ταχύτητα ήχου      |
| ------ | ------------------ |
| αέρας  | περίπου $340$ m/s  |
| νερό   | περίπου $1500$ m/s |
| ατσάλι | περίπου $5000$ m/s |

Όσο πιο σφιχτά συνδεδεμένα είναι τα σωματίδια, τόσο γρηγορότερα μεταδίδεται η διαταραχή.

Η ταχύτητα δεν αλλάζει με την απόσταση· η **ένταση** όμως πέφτει. Ο ήχος απλώνεται γύρω από την πηγή σαν σφαίρα που φουσκώνει, και η ίδια ενέργεια μοιράζεται σε όλο και μεγαλύτερη επιφάνεια: στη διπλάσια απόσταση, σε τετραπλάσια επιφάνεια. Λίγη ενέργεια απορροφά και ο αέρας.

> **Κλειδί**
>
> Το ανθρώπινο αυτί ακούει περίπου από $20$ Hz ως $20\,000$ Hz.
>
> Κάτω από αυτό το εύρος βρίσκονται τα **υπόηχα**, πάνω από αυτό οι **υπέρηχοι**.
>
> Οι υπέρηχοι χρησιμοποιούνται στην ιατρική απεικόνιση και σε πολλά σόναρ, ακριβώς επειδή το μικρό μήκος κύματος δίνει καθαρότερη λεπτομέρεια.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο δυνατός ήχος δεν ταξιδεύει γρηγορότερα από τον σιγανό.
>
> Η ένταση αφορά το **πλάτος**, δηλαδή πόση ενέργεια κουβαλά το κύμα. Η ταχύτητα εξαρτάται αποκλειστικά από το **μέσο**.
>
> Αν ίσχυε το αντίθετο, μια ορχήστρα θα ακουγόταν χάλια από μακριά: τα δυνατά όργανα θα έφταναν πριν από τα σιγανά.

> **Θυμήσου**
>
> Η **ηχώ** είναι ανάκλαση του ήχου σε επιφάνεια.
>
> Ο ήχος κάνει τη διαδρομή **δύο φορές**: πάει και γυρίζει.
>
> Γι' αυτό η απόσταση βγαίνει από τον τύπο:
>
> $$
> d = \frac{\upsilon \cdot t}{2}
> $$
>
> Το $2$ στον παρονομαστή είναι το πιο συχνά ξεχασμένο νούμερο σε αυτού του είδους τα προβλήματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο ήχοι έχουν ίδιο πλάτος, αλλά ο ένας 200 Hz και ο άλλος 800 Hz. Τι διαφορά θα ακούσεις;

1. Ίδιο πλάτος σημαίνει **ίδια ένταση**: θα ακούγονται εξίσου δυνατά.
2. Διαφορετική συχνότητα σημαίνει διαφορετικό **ύψος**.
3. Ο δεύτερος, με τετραπλάσια συχνότητα, ακούγεται σαφώς **ψηλότερος**.
4. Στη μουσική, ο τετραπλασιασμός της συχνότητας αντιστοιχεί σε **δύο οκτάβες** ψηλότερα.

### Παράδειγμα 2: Φωνάζεις μπροστά σε βράχο και ακούς την ηχώ μετά από 2 s. Πόσο απέχει ο βράχος;

1. Ο ήχος ταξιδεύει με $340$ m/s και κάνει τη διαδρομή **δύο φορές**.
2. Συνολική διαδρομή: $340 \cdot 2 = 680$ m.
3. $$
   d = \frac{680}{2} = 340 \; \text{m}
   $$
4. **Έλεγχος λογικής:** ο ήχος χρειάζεται $1$ s για να φτάσει και $1$ s για να γυρίσει. Σε ένα δευτερόλεπτο κάνει $340$ m. Ταιριάζει.

### Παράδειγμα 3: Γιατί στο διάστημα δεν ακούγεται τίποτα;

1. Ο ήχος είναι **μηχανικό** κύμα: χρειάζεται υλικό μέσο για να διαδοθεί.
2. Στο κενό δεν υπάρχουν μόρια να μεταφέρουν τη διαταραχή από το ένα στο επόμενο.
3. Άρα καμία έκρηξη στο διάστημα δεν παράγει ήχο που να φτάνει σε παρατηρητή.
4. Το **φως** όμως φτάνει, γιατί είναι ηλεκτρομαγνητικό κύμα και δεν χρειάζεται μέσο.

   Γι' αυτό βλέπεις τα άστρα αλλά δεν τα ακούς.

## Ερωτήσεις

1. Τι αλλάζει στο κύμα όταν ένας ήχος γίνεται **ψηλότερος**;
   - Αυξάνεται η συχνότητα
   - Αυξάνεται το πλάτος
   - Αυξάνεται η ταχύτητα
   - Αλλάζει η χροιά
2. Γιατί ο ήχος δεν διαδίδεται στο κενό;
   - Γιατί λείπουν σωματίδια να μεταφέρουν τη διαταραχή
   - Γιατί στο κενό δεν υπάρχει βαρύτητα
   - Γιατί η θερμοκρασία στο κενό είναι εξαιρετικά χαμηλή
   - Γιατί ο ήχος απορροφάται
3. Ακούς την ηχώ σου μετά από $3$ s. Πόσο απέχει ο τοίχος; (ταχύτητα ήχου $340$ m/s)
   - $510$ m
   - $1020$ m
   - $113$ m
   - $340$ m
4. Σε ποιο μέσο ταξιδεύει γρηγορότερα ο ήχος;
   - Στο ατσάλι
   - Στον αέρα
   - Στο νερό
   - Στο κενό
5. Ένα βιολί και ένα πιάνο παίζουν την ίδια νότα με την ίδια ένταση. Τι διαφέρει;
   - Η μορφή του κύματος, δηλαδή η χροιά
   - Η συχνότητα, δηλαδή το ύψος
   - Το πλάτος, δηλαδή η ένταση
   - Η ταχύτητα διάδοσής τους μέσα στον αέρα
6. Τι αλλάζει στο κύμα όταν ένας ήχος γίνεται **δυνατότερος**;
   - Αυξάνεται το πλάτος
   - Αυξάνεται η συχνότητα
   - Αυξάνεται η ταχύτητα
   - Αυξάνεται το μήκος κύματος
7. Βλέπεις αστραπή και ακούς τη βροντή $3$ δευτερόλεπτα μετά. Περίπου πόσο μακριά έπεσε;
   - περίπου $1$ km
   - περίπου $3$ km
   - περίπου $100$ m
   - περίπου $900.000$ km
8. Γιατί ακούς έναν ήχο πιο σιγανά όσο απομακρύνεσαι;
   - Γιατί η ίδια ενέργεια απλώνεται σε όλο και μεγαλύτερη επιφάνεια
   - Γιατί ο ήχος επιβραδύνεται όσο ταξιδεύει μέσα στον αέρα
   - Γιατί η συχνότητά του μειώνεται όσο απομακρύνεται από την πηγή
   - Γιατί ο αέρας σταματάει εντελώς τα κύματα μετά από λίγα μέτρα

## Ασκήσεις

1. Ο ήχος ταξιδεύει στον αέρα με $340$ m/s. Πόση απόσταση διανύει σε $4$ s;
2. Το σόναρ ενός πλοίου στέλνει έναν παλμό προς τον βυθό, και η ηχώ γυρίζει μετά από $0{,}4$ s. Ο ήχος στο νερό τρέχει με $1500$ m/s. Πόσο βαθιά είναι η θάλασσα εκεί;
3. Χτυπάς με σφυρί τη μία άκρη μιας ατσάλινης ράγας μήκους $850$ m. Ένας φίλος σου, με το αυτί στην άλλη άκρη, ακούει δύο χτύπους: έναν που ήρθε μέσα από το ατσάλι και έναν από τον αέρα. Πόσος χρόνος μεσολαβεί ανάμεσά τους; (αέρας $340$ m/s, ατσάλι $5000$ m/s)
4. Στέκεσαι σε μια χαράδρα, ανάμεσα σε δύο κατακόρυφους βράχους, και χτυπάς τα χέρια σου μία φορά. Ακούς την πρώτη ηχώ μετά από $1$ s και τη δεύτερη μετά από $3$ s. Ο ήχος στον αέρα τρέχει με $340$ m/s.
   α) Πόσο απέχεις από τον κοντινό βράχο;
   β) Πόσο απέχεις από τον μακρινό βράχο;
   γ) Πόσο απέχουν οι δύο βράχοι μεταξύ τους;
5. Βλέπεις έναν κεραυνό να πέφτει κατακόρυφα, σαν ευθεία γραμμή, από ένα σύννεφο ως το έδαφος. Η βροντή αρχίζει να ακούγεται $3$ s μετά την αστραπή και σταματά $9$ s μετά από αυτήν. Θεώρησε ότι όλα τα σημεία του κεραυνού βγάζουν τον ήχο την ίδια στιγμή, ότι το φως φτάνει σε σένα αμέσως, ότι στέκεσαι σε επίπεδο έδαφος και ότι ο ήχος τρέχει σε ευθεία με $340$ m/s.
   α) Από ποιο σημείο του κεραυνού έρχεται ο ήχος που ακούς πρώτο, και πόσο απέχει από σένα;
   β) Σε πόσο ύψος βρίσκεται η κορυφή του κεραυνού;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/physics/sound
